Yargılama usulü rehberi; dava türlerinden delillere, sürelerden kanun yollarına kadar tüm yargı kollarında ortak konuları tek sayfada toplar. Aşağıdaki dizin, sitemizdeki 211 içeriğe doğrudan erişim sağlar.
Nasıl kullanılır: Bir tebligat aldıysanız önce Süreler ve Arabuluculuk tablolarına bakın; dava açacaksanız Dava Türleri ve Görev-Yetki bölümlerinden başlayın.
Alan bazlı ayrıntılar için Hukuk Rehberlerimiz; ceza yargılaması için Ceza Hukuku Rehberimiz; idarî yargı için İdare Hukuku Rehberimiz.
Konu Haritası
Aradığınız başlığı ve o başlıktaki içerik sayısını aşağıdan görebilirsiniz.
| Başlık | İçerik | Kapsam |
|---|---|---|
| Dava Türleri ve Talep Şekilleri | 5 | Eda, tespit ve inşaî davalar; kısmî dava, belirsiz alacak davası, terditli ve seçimlik talepler ile … |
| Görev ve Yetki | 7 | Görev kamu düzenindendir ve resen gözetilir; yetki ise kural olarak itiraz üzerine incelenir. Yanlış… |
| Taraflar, Ehliyet ve Temsil | 6 | Taraf ve dava ehliyeti, husumet, davaya katılma, davanın ihbarı ve vekâletle temsil.… |
| Duruşma ve Yargılama Aşamaları | 3 | Dilekçeler teatisi, ön inceleme, tahkikat ve sözlü yargılama aşamaları ile basit ve yazılı yargılama… |
| Deliller ve İspat | 10 | Kesin ve takdirî deliller, senetle ispat zorunluluğu, tanık, bilirkişi, keşif ve yemin. Hukuka aykır… |
| Süreler ve Adlî Tatil | 12 | Sürelerin hesaplanması, adlî tatil, tatil gününe rastlama ve eski hâle getirme. Süreler kural olarak… |
| Tebligat | 11 | Tebligatın usulü, adres kayıt sistemi, elektronik tebligat ve usulsüz tebligatın sonuçları. Usulsüz … |
| İhtiyatî Tedbir ve Haciz | 8 | İhtiyatî tedbir, ihtiyatî haciz, delil tespiti ve teminat. Tedbir kararları geçici hukukî koruma sağ… |
| Arabuluculuk ve Uzlaştırma | 6 | Ticarî, işçi-işveren, tüketici ve kira uyuşmazlıklarında arabuluculuk dava şartıdır. Ceza yargılamas… |
| Kanun Yolları | 7 | İstinaf, temyiz, karar düzeltme ve olağanüstü kanun yolları ile Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru… |
| Harç, Gider Avansı ve Adlî Yardım | 7 | Başvurma ve karar harçları, gider avansı, adlî yardım ve vekâlet ücreti.… |
| İtiraz ve Şikâyet Yolları | 25 | İdarî, adlî ve icraî işlemlere karşı itiraz ile şikâyet yolları.… |
| İnfaz ve Denetimli Serbestlik | 23 | Cezanın infazı, koşullu salıverilme ve denetimli serbestlik süreçleri.… |
| Dilekçe Örnekleri | 6 | Dava, cevap, itiraz ve talep dilekçelerinin örnekleri. Örnekler yol göstericidir; somut olayınıza gö… |
| Özel Durumlar | 75 | Uygulamada sık karşılaşılan ancak yukarıdaki başlıklara doğrudan girmeyen özel durumlar.… |
Tebligatı aldığınız gün süre işlemeye başlar.
Cevap süresi iki haftadır ve kaçırılması savunma hakkını sınırlar. Ankara — Av. Fatma Öztürk, Hukukçular Evi.
Dava Türleri
Dava türü seçimi talep sınırını ve zamanaşımını etkiler.
| Tür | Konusu | Özellik |
|---|---|---|
| Eda davası | Bir şeyin verilmesi, yapılması veya yapılmaması | En yaygın dava türü |
| Tespit davası | Bir hak veya hukukî ilişkinin varlığının tespiti | Hukukî yarar şartı aranır |
| İnşaî dava | Yeni bir hukukî durum yaratma veya değiştirme | Boşanma, fesih gibi |
| Kısmî dava | Alacağın bir bölümü için | Kalan kısım ıslah veya ek dava ile |
| Belirsiz alacak davası | Miktar başlangıçta belirlenemiyorsa | Zamanaşımı tamamı için kesilir |
| Terditli dava | Asıl ve yardımcı talep birlikte | Asıl talep reddedilirse ikincisi incelenir |
| Karşı dava | Davalının aynı dosyada açtığı dava | Cevap süresi içinde |
Süreler Tablosu
Süreler kural olarak tebliğ tarihinden işler ve hak düşürücüdür.
| İşlem | Süre | Başlangıç |
|---|---|---|
| Cevap dilekçesi | İki hafta | Dava dilekçesinin tebliğinden |
| Cevap süresinin uzatılması | Bir ayı geçmemek üzere | Talep üzerine bir defaya mahsus |
| Cevaba cevap ve ikinci cevap | İki hafta | Tebliğden itibaren |
| İstinaf başvurusu (hukuk) | İki hafta | Kararın tebliğinden |
| Temyiz başvurusu (hukuk) | İki hafta | Kararın tebliğinden |
| İstinaf ve temyiz (idarî yargı) | Otuz gün | Kararın tebliğinden |
| İstinaf (ceza) | Yedi gün | Tefhim veya tebliğden |
| Temyiz (ceza) | Onbeş gün | Tebliğden |
| Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru | Otuz gün | Olağan yolların tükenmesinden |
| Eski hâle getirme | İki hafta | Engelin ortadan kalkmasından |
Arabuluculuk Dava Şartı
Son tutanak eklenmeden açılan dava usulden reddedilir.
| Uyuşmazlık | Durum | Kapsam |
|---|---|---|
| Ticarî uyuşmazlıklar | Dava şartı | Konusu para olan alacak ve tazminat talepleri |
| İşçi-işveren uyuşmazlıkları | Dava şartı | İşçilik alacakları ve işe iade |
| Tüketici uyuşmazlıkları | Dava şartı | Belirli parasal sınırlar dışında |
| Kira uyuşmazlıkları | Dava şartı | Kira ilişkisinden kaynaklanan |
| Ortaklığın giderilmesi | Dava şartı | Taşınmaz uyuşmazlıkları |
| Aile hukuku | Kural olarak kapsam dışı | Şiddet içeren hâller hariç tutulur |
| Son tutanak | Anlaşma sağlanamazsa | Dava dilekçesine eklenmesi zorunludur |
Arabuluculuk son tutanağı olmadan dava açılamaz.
Dava şartı olan uyuşmazlıklarda doğrudan açılan dava usulden reddedilir ve süre kaybedilir.
Deliller ve İspat
| Konu | İçeriği | Özellik |
|---|---|---|
| Senetle ispat zorunluluğu | Belirli tutarı aşan hukukî işlemler | Tanıkla ispat edilemez |
| İstisna | Senedin alınmasında imkânsızlık, usulsüz alıkoyma | Tanık dinlenebilir |
| Kesin deliller | İkrar, senet, yemin ve kesin hüküm | Hâkimi bağlar |
| Takdirî deliller | Tanık, bilirkişi, keşif ve özel hüküm sebepleri | Hâkim serbestçe değerlendirir |
| İspat yükü | Kural olarak iddia eden | Kanunî karineler yer değiştirebilir |
| Hukuka aykırı delil | Hükme esas alınamaz | Ceza ve hukuk yargılamasında |
| Delil sözleşmesi | Tarafların delil konusunda anlaşması | Sınırlı olarak geçerli |
Tebligat Usulü
Usulsüz tebligat süreyi işletmez.
| Usul | Kural | Açıklama |
|---|---|---|
| Bilinen adrese tebligat | Öncelikli usul | Bildirilen veya bilinen son adres |
| Adres kayıt sistemi | Bilinen adres yoksa | Beyan edilen yerleşim yeri adresi |
| Elektronik tebligat | Belirli kişiler için zorunlu | Beşinci günün sonunda yapılmış sayılır |
| Muhatap yerine tebligat | Aynı konutta oturanlar veya çalışanlar | Görünüşte ehil olmak şartıyla |
| Usulsüz tebligat | Süreyi işletmez | Öğrenme tarihi esas alınır |
| Tebliğ imkânsızlığı | İlanen tebligat | Son çare olarak |
Geçici Hukukî Korumalar
| Kurum | Şartı | Açıklama |
|---|---|---|
| İhtiyatî tedbir | Mevcut durumda meydana gelebilecek değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşması | Teminat karşılığı |
| İhtiyatî haciz | Para alacaklarının güvence altına alınması | Vadesi gelmiş alacak |
| Delil tespiti | Delilin kaybolma tehlikesi | Dava açılmadan da istenebilir |
| Teminat | Zarar ihtimaline karşı | Kural olarak gösterilir |
| İtiraz | Tedbir kararına karşı bir hafta | Karar veren mahkemeye |
| Dava açma süresi | Tedbirden itibaren iki hafta | Aksi hâlde tedbir kalkar |
Kanun Yolları
| Yol | Mercii | Denetim | Kapsam |
|---|---|---|---|
| İstinaf (hukuk) | Bölge adliye mahkemesi | Maddî ve hukukî denetim | Parasal sınırın üzerindeki kararlar |
| Temyiz (hukuk) | Yargıtay | Hukukî denetim | Belirli parasal sınır ve karar türleri |
| İstinaf (ceza) | Bölge adliye mahkemesi | Maddî ve hukukî denetim | Kesin nitelikte olmayan hükümler |
| Temyiz (ceza) | Yargıtay | Hukukî denetim | Belirli ceza miktarları |
| İstinaf ve temyiz (idarî) | Bölge idare mahkemesi ve Danıştay | Otuz günlük süre | Parasal sınırlar |
| Bireysel başvuru | Anayasa Mahkemesi | Temel hak ihlali | Olağan yollar tükendikten sonra |
Harç, Avans ve Adlî Yardım
| Kalem | İçeriği | Açıklama |
|---|---|---|
| Başvurma harcı | Dava açılırken maktu olarak | İadesi mümkün değildir |
| Nispî karar ve ilam harcı | Dava değerinin belirli oranı | Dörtte biri peşin alınır |
| Maktu harç | Değeri belirlenemeyen davalarda | Sabit tutar |
| Gider avansı | Tebligat, bilirkişi ve keşif giderleri | Yatırılmazsa dava açılmamış sayılabilir |
| Adlî yardım | Malî gücü yetersiz olanlar | Harç ve giderlerden geçici muafiyet |
| Vekâlet ücreti | Karşı tarafa yükletilir | Tarifeye göre |
Dava Öncesi İlk Sekiz Adım
| Adım | Neden önemli |
|---|---|
| Tebliğ tarihini kaydedin | Neredeyse tüm süreler bu tarihten işler |
| Arabuluculuk şartını kontrol edin | Dava şartıysa son tutanak zorunludur |
| Görevli ve yetkili mercii belirleyin | Yanlış mercide açılan dava reddedilir |
| Dava türünü doğru seçin | Talep sınırını ve zamanaşımını etkiler |
| Delillerinizi dilekçeyle sunun | Sonradan delil sunmak sınırlıdır |
| Gider avansını yatırın | Yatırılmazsa dava açılmamış sayılabilir |
| Adlî yardım imkânını değerlendirin | Malî güçlük hâlinde |
| Kanun yolu süresini takvime işleyin | Süreler hak düşürücüdür |
Sık Görülen Yanılgılar
| Yanılgı | Doğrusu |
|---|---|
| Süreler kararın verildiği tarihten işler | Kural olarak tebliğ tarihinden işler |
| Adlî tatilde süre işlemez | Adlî tatilde biten süreler tatilin bitiminden itibaren bir hafta uzar |
| Usulsüz tebligat sonucu değiştirmez | Usulsüz tebligat süreyi işletmez; öğrenme tarihi esas alınır |
| Arabuluculuğu atlayabilirim | Dava şartı olan uyuşmazlıklarda son tutanak olmadan açılan dava usulden reddedilir |
| Kısmî dava açarsam zamanaşımı tamamı için kesilir | Kısmî davada yalnızca talep edilen kısım için kesilir; belirsiz alacak davasında tamamı için kesilir |
| Görev itirazı her zaman yapılabilir | Görev kamu düzenindendir ve resen gözetilir; yetki ise süresinde ileri sürülmelidir |
| Her karar temyiz edilebilir | Parasal sınırlar ve kesinlik hâlleri kanun yolunu kapatabilir |
| Elektronik tebligat okunmazsa geçersizdir | Beşinci günün sonunda tebliğ edilmiş sayılır |
Dava Türleri ve Talep Şekilleri
Eda, tespit ve inşaî davalar; kısmî dava, belirsiz alacak davası, terditli ve seçimlik talepler ile ıslah. Dava türü seçimi talep sınırını ve zamanaşımını etkiler.
Görev ve Yetki
Görev kamu düzenindendir ve resen gözetilir; yetki ise kural olarak itiraz üzerine incelenir. Yanlış mercide açılan dava usulden reddedilir.
Taraflar, Ehliyet ve Temsil
Taraf ve dava ehliyeti, husumet, davaya katılma, davanın ihbarı ve vekâletle temsil.
Duruşma ve Yargılama Aşamaları
Dilekçeler teatisi, ön inceleme, tahkikat ve sözlü yargılama aşamaları ile basit ve yazılı yargılama usulleri arasındaki farklar.
Deliller ve İspat
Kesin ve takdirî deliller, senetle ispat zorunluluğu, tanık, bilirkişi, keşif ve yemin. Hukuka aykırı deliller hükme esas alınamaz.
Delillerinizi dilekçeyle birlikte sunun.
Sonradan delil sunmak sınırlı hâllerde mümkündür. Delil listesinin eksik verilmesi telafisi güç sonuçlar doğurur.
Süreler ve Adlî Tatil
Sürelerin hesaplanması, adlî tatil, tatil gününe rastlama ve eski hâle getirme. Süreler kural olarak tebliğ tarihinden işler.
Tebligat
Tebligatın usulü, adres kayıt sistemi, elektronik tebligat ve usulsüz tebligatın sonuçları. Usulsüz tebligat süreyi işletmez.
İhtiyatî Tedbir ve Haciz
İhtiyatî tedbir, ihtiyatî haciz, delil tespiti ve teminat. Tedbir kararları geçici hukukî koruma sağlar.
Arabuluculuk ve Uzlaştırma
Ticarî, işçi-işveren, tüketici ve kira uyuşmazlıklarında arabuluculuk dava şartıdır. Ceza yargılamasında ise uzlaştırma uygulanır.
Kanun Yolları
İstinaf, temyiz, karar düzeltme ve olağanüstü kanun yolları ile Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru. Süreler hak düşürücüdür.
Harç, Gider Avansı ve Adlî Yardım
Başvurma ve karar harçları, gider avansı, adlî yardım ve vekâlet ücreti.
İtiraz ve Şikâyet Yolları
İdarî, adlî ve icraî işlemlere karşı itiraz ile şikâyet yolları.
İnfaz ve Denetimli Serbestlik
Cezanın infazı, koşullu salıverilme ve denetimli serbestlik süreçleri.
Dilekçe Örnekleri
Dava, cevap, itiraz ve talep dilekçelerinin örnekleri. Örnekler yol göstericidir; somut olayınıza göre mutlaka uyarlanmalıdır.
Özel Durumlar
Uygulamada sık karşılaşılan ancak yukarıdaki başlıklara doğrudan girmeyen özel durumlar.
Sıkça Sorulan Sorular
Cevap dilekçesi süresi ne kadardır?
Dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır; talep üzerine bir ayı geçmemek üzere bir defaya mahsus ek süre verilebilir.
Süreler ne zaman işlemeye başlar?
Kural olarak tebliğ tarihinden itibaren işler.
Adlî tatilde süreler işler mi?
Adlî tatilde biten süreler, tatilin bittiği günden itibaren bir hafta uzatılmış sayılır.
Usulsüz tebligatın sonucu nedir?
Usulsüz tebligat süreyi işletmez; muhatabın beyan ettiği öğrenme tarihi esas alınır.
Elektronik tebligat ne zaman yapılmış sayılır?
Elektronik adrese ulaştığı tarihi izleyen beşinci günün sonunda yapılmış sayılır.
Hangi uyuşmazlıklarda arabuluculuk dava şartıdır?
Ticarî alacak ve tazminat, işçi-işveren, tüketici, kira ve ortaklığın giderilmesi gibi uyuşmazlıklarda dava şartıdır.
Arabuluculuğa gitmeden dava açarsam ne olur?
Dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir.
Belirsiz alacak davası ne zaman açılır?
Alacağın miktarının dava açılırken tam olarak belirlenmesinin mümkün olmadığı hâllerde açılır ve zamanaşımı alacağın tamamı için kesilir.
Kısmî dava ile belirsiz alacak davası farkı nedir?
Kısmî davada zamanaşımı yalnızca talep edilen kısım için kesilir; belirsiz alacak davasında alacağın tamamı için kesilir.
Islah nedir?
Tarafın, yargılama sırasında usulî işlemlerini kısmen veya tamamen düzeltmesidir; kural olarak bir kez yapılabilir.
Görev ile yetki arasındaki fark nedir?
Görev kamu düzenindendir ve yargılamanın her aşamasında resen gözetilir; yetki ise kural olarak ilk itiraz olarak süresinde ileri sürülmelidir.
Senetle ispat zorunluluğu nedir?
Belirli bir tutarı aşan hukukî işlemlerin senetle ispatı gerekir; kanunda sayılan istisnalarda tanık dinlenebilir.
Hukuka aykırı delil kullanılabilir mi?
Hayır. Hukuka aykırı olarak elde edilen deliller hükme esas alınamaz.
İhtiyatî tedbir ile ihtiyatî haciz farkı nedir?
İhtiyatî tedbir genel geçici hukukî korumadır; ihtiyatî haciz ise para alacaklarının güvence altına alınmasına özgüdür.
İhtiyatî tedbirden sonra ne kadar sürede dava açılmalı?
Tedbir kararının uygulanmasından itibaren iki hafta içinde esas hakkında dava açılmalıdır; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar.
Gider avansı yatırılmazsa ne olur?
Verilen süre içinde tamamlanmazsa dava açılmamış sayılabilir.
Adlî yardımdan kimler yararlanır?
Yargılama giderlerini kısmen veya tamamen karşılayamayacak durumda olanlar yararlanabilir.
İstinaf ve temyiz süreleri nedir?
Hukuk yargılamasında iki hafta, idarî yargıda otuz gün, ceza yargılamasında istinafta yedi gün ve temyizde onbeş gündür.
