Tahkim yargılamasının maliyeti; hakem ücretleri, kurumsal idari ücretler ve tarafların kendi avukatlık giderleri olmak üzere üç ana bileşenden oluşur. Bu maliyetin kime yükleneceğine “masraf kararı” ile hakem kurulu karar verir. Bu yazıda tahkim masraflarının bileşenleri, vekâlet ücretinin tahkim sürecindeki rolü ve masraf kararının pratiği ele alınmaktadır.
1) Tahkim Masraflarının Üç Bileşeni
(1) Hakem ücretleri: hakem kurulunun yargılama için aldığı ücret; kurumsal tahkimde kurum cetveline göre belirlenir, ad hoc tahkimde taraflarca müzakere edilir. (2) Kurumsal idari ücretler: ICC, İSTAÇ gibi kurumların dosya yönetimi, tebligat ve sekretarya hizmetleri için talep ettiği ücret; uyuşmazlık değerine bağlı yüzde ya da sabit kalemlerden oluşur. (3) Taraf giderleri: avukatlık ücreti, uzman giderleri, çeviri, seyahat ve duruşma altyapısı.
Bu üç kalemin toplamı, küçük uyuşmazlıklarda orantısız yüksek kalabilirken büyük uyuşmazlıklarda toplam uyuşmazlık değeri içinde kabul edilebilir bir oran oluşturabilir.
2) Kurumsal Tahkimde Ücret Cetvelleri
ICC ücret cetveli uyuşmazlık değerine oransal bir yapı üzerine kuruludur. 1 milyon USD uyuşmazlıkta toplam maliyet (hakem + idari) yaklaşık 100.000-150.000 USD bandında olabilir; 10 milyon USD için bu oran düşerek yaklaşık 3-5% seviyesine iner.
İSTAÇ ücret cetveli TL cinsinden uyuşmazlıklar için ayrı, döviz cinsinden uyuşmazlıklar için ayrı tablolar içermektedir. İSTAÇ’ın hesaplama aracı istac.org.tr’de mevcuttur. Aynı uyuşmazlıkta İSTAÇ genellikle ICC’ye göre %20-40 daha düşük maliyet üretir.
3) Vekâlet Ücreti
Avukatlık ücreti tahkim masraflarının çoğunlukla en büyük kalemidir. Büyük davalarda avukatlık giderleri hakem ücretinin birkaç katına çıkabilir. Türk avukatlar genellikle saatlik ücret ya da sabit proje ücreti esasıyla çalışır; bazı davalarda başarı primi (contingency fee) de öngörülür.
Masraf kararında hakem kurulunun vekâlet ücretine ilişkin yetkisi: ICC m.38/5 ve İSTAÇ m.48 kapsamında hakem kurulu makul vekâlet ücretlerini masraf kararında dikkate alabilir. Ancak talep edilen tüm avukatlık ücretini karşı tarafa yüklemez; makul ve kanıtlanmış giderleri esas alır.
4) Masraf Kararı Nasıl Verilir?
Tahkimde masraf kararının temel ilkesi “kaybeden öder” (costs follow the event) olmakla birlikte hakem kurulunun geniş takdir yetkisi mevcuttur. Kurulun dikkate aldığı faktörler: (i) davadaki başarı oranı; (ii) tarafların işbirliği ya da engelleyici tutumu; (iii) gereksiz prosedürel itirazlar; (iv) uzlaşma teklifini reddeden tarafın sonraki durumu.
Pratikte hakem kurulları “kısmi masraf kararı” vermektedir: örneğin davacı bazı taleplerinde haklı çıkmışsa masrafların orantılı bölümünü karşı tarafa yükler. Tarafların masraf kararını etkilemek için prosedürel süreçte dürüst, hızlı ve işbirlikçi bir tutum sergilemesi önerilir.
5) Avans Sistemi
Kurumsal tahkimde başvuru anında yargılama masraflarını karşılamak üzere “avans” ödenmesi gerekir. Bu avans iki taraftan eşit olarak talep edilir. Taraflardan biri ödemeyi reddederse diğer taraf tamamlayabilir; ancak bu hakkını masraf kararında geri alabilir.
Avans ödememek; davanın askıya alınmasına ve sonunda tahkim başvurusunun işlemden kaldırılmasına yol açabilir. Nakit akışı sıkışıklığı yaşayan taraflar avans ödeme konusunda kurumuyla iletişime geçmeli; ödeme planı ya da erteleme imkânları araştırılmalıdır.
6) Üçüncü Taraf Finansmanı (Third-Party Funding)
Tahkim masraflarını karşılayamayan taraflar, masrafları üstlenerek hakkaniyete uygun olarak kar payı talep eden “üçüncü taraf finansman şirketleri”nden destek alabilir. Bu uygulama özellikle büyük ölçekli yatırım tahkiminde yaygınlaşmaktadır.
Üçüncü taraf finansmanı (TPF) kullanımı hakem kuruluna açıklanmalıdır; aksi hâlde potansiyel çıkar çatışması gizlenmiş olur. ICC ve pek çok kurumsal tahkim kuralı artık TPF açıklamasını zorunlu kılmaktadır. Türk hukukunda TPF’ye ilişkin özel düzenleme henüz gelişmektedir.
7) Pratik Öneriler
Tahkim maliyetlerini kontrol etmek için öneriler: (i) başvurmadan önce ücret cetvellerini karşılaştırın; (ii) gereksiz prosedürel itirazlardan kaçının — masraf kararında aleyhte değerlendirilebilir; (iii) avansı zamanında yatırın; (iv) uzlaşma teklifini ciddi biçimde değerlendirin; (v) büyük davalarda TPF imkânlarını araştırın; (vi) avukatlık ücretini masraf kararında yansıtmak için faturalarınızı belgeleyin.
Sıkça Sorulan Sorular
Tahkim masrafları kimden oluşur?
Hakem ücretleri, kurumsal idari ücretler ve taraf giderleri (avukatlık, uzman vb.) olmak üzere üç ana kalemden oluşur.
Masraf kararı ne zaman ve nasıl verilir?
Hakem kurulu nihai kararla birlikte ya da ayrı bir masraf kararıyla belirleme yapar. “Kaybeden öder” ilkesi esas alınır; ancak kurul geniş takdir yetkisine sahiptir.
İSTAÇ mı, ICC mı daha ucuz?
Orta ölçekli uyuşmazlıklarda İSTAÇ genellikle %20-40 daha düşük maliyet üretir. Güncel hesaplama için istac.org.tr kullanılabilir.
Avukatlık ücreti masraf kararına dahil edilebilir mi?
Evet. Hakem kurulu makul ve belgelenmiş avukatlık ücretlerini masraf kararında karşı tarafa yükleyebilir.
Avans ödemezse ne olur?
Dava askıya alınabilir; süre içinde ödeme yapılmazsa tahkim başvurusu işlemden kaldırılabilir.
Üçüncü taraf finansmanı nedir?
Finansman şirketi tahkim masraflarını üstlenir; kazanılırsa hak edilen miktardan pay alır. Kurul ve karşı tarafa açıklanması gerekmektedir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.
