Tahkim Masrafları ve Vekâlet Ücreti

Tahkim masrafları, kurumsal cetvellerden ibaret değildir. Türk hukukunda hakem ücreti, yargılama gideri kalemleri, avans ve vekâlet ücreti kanunla düzenlenmiştir.

Bu yazı konuyu madde numaralarıyla ele alır: HMK m.440 hakem ücreti, m.441 yargılama gideri kalemleri ve vekâlet ücretinin tarifeye bağlanması, m.442 avans, 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.16 ve iki rejim arasındaki kritik avans farkı.

1) Hangi Kanun Uygulanır?

Bu Kısımda yer alan hükümler, 21/6/2001 tarihli ve 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanununun tanımladığı anlamda yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği uyuşmazlıklar hakkında uygulanır.

Bu ayrım masraf rejimini doğrudan etkiler: aşağıda görüleceği gibi avans konusunda iki kanun farklı hüküm içerir.

Masraf yapmadan önce: tahkime elverişlilik (m.408)

Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan veya iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir.

Bu hüküm masraf açısından kritiktir: elverişsiz bir uyuşmazlıkta yapılan tüm tahkim masrafı, iptal riski nedeniyle boşa gidebilir.

2) Hakem Ücreti (m.440)

Taraflarca aksi kararlaştırılmamışsa, hakemlerin ücreti, dava konusu alacağın miktarı, uyuşmazlığın niteliği ve tahkim yargılamasının süresi dikkate alınarak, hakem veya hakem kurulu ile taraflar arasında kararlaştırılır.

Taraflar, hakem veya hakem kurulunun ücretini yerleşmiş kurallara veya kurumsal tahkim kurallarına yollama yaparak da belirleyebilirler.

Dördüncü satır gözden kaçmamalıdır: hakem ücreti hakem tarafından tek taraflı belirlenmez; taraflarla kararlaştırılır.

Uygulamada ek hakem ücreti tartışmaları da buradan doğar: tarafların mutabakatı olmadan yapılan ücret artırımları, iptal davalarında tartışma konusu olmaktadır.

Milletlerarası tahkimde ücret (MTK m.16/A)

Dördüncü satır bütçe hesabında sıkça atlanır: üç kişilik bir kurulda başkanın ücreti diğerlerinden yüzde on fazladır.

Beşinci satır da önemlidir: karar sonrası düzeltme, yorumlama veya tamamlama talepleri ek ücret doğurur.

3) Yargılama Gideri Kalemleri (m.441)

Kanun, tahkimde yargılama giderlerinin hangi kalemlerden oluştuğunu bentler hâlinde saymıştır.

Birinci satırdaki hakem sekreterliği ücreti önemlidir: Yargıtay uygulamasında, hakemlerce belirlenen sekreterlik ücretlerinin de m.441/1 kapsamında yargılama giderleri arasında sayıldığı belirtilmektedir.

Beşinci satır ise tahkimin mahkemeyle temas ettiği noktaları kapsar: iptal davası, hakem atanması ve ihtiyati tedbir başvurularında ödenen harçlar bu kalemdedir.

4) Vekâlet Ücreti: Tarifeye Bağlı

Bu, yazının en kritik bölümüdür ve uluslararası uygulamadan önemli ölçüde ayrılır.

Hakem veya hakem kurulunun, davayı kazanan tarafın varsa vekili için avukatlık asgari ücret tarifesine göre takdir ettiği vekâlet ücreti.

Üçüncü satır çok önemlidir: HMK tahkiminde karşı tarafa yükletilecek vekâlet ücreti, tarafın fiilen ödediği avukatlık ücreti değil, tarifeye göre takdir edilen tutardır.

Bu nedenle milletlerarası uygulamadaki “gerçek hukuki giderlerin tahsili” beklentisi, HMK tahkiminde doğrudan karşılık bulmaz.

Pratik sonucu

Bu fark, sözleşme aşamasında planlanabilir: taraflar kurumsal tahkim kurallarına yollama yaparak farklı bir gider rejimi benimseyebilirler.

Vekâlet ücretinin avukata ait olması ve vergilendirilmesi için avukatlıkta vekâlet ücretinin vergilendirilmesi incelememize bakabilirsiniz.

5) Avans (m.442) ve Kritik Fark

Hakem veya hakem kurulu, tarafların her birinden yargılama giderleri için gereken hâllerde avans yatırılmasını isteyebilir. Aksi kararlaştırılmadıkça, bu avans taraflarca eşit miktarda ödenir.

Milletlerarası Tahkim Kanunu ise aynı konuyu farklı düzenler.

Hakem veya hakem kurulu, davacı taraftan yargılama giderleri için avans yatırmasını isteyebilir.

Bu fark planlamada doğrudan etkilidir: iç tahkimde avans kural olarak eşit paylaşılırken, milletlerarası tahkimde kanun avansı davacıya yöneltmiştir.

Avans ödenmezse

Avans, hakem veya hakem kurulu kararında öngörülen süre içinde ödenmemişse hakem veya hakem kurulu yargılamayı durdurabilir. Yargılamanın durdurulduğunun taraflara bildirilmesinden itibaren bir ay içinde avans ödenirse yargılamaya devam olunur; aksi hâlde tahkim yargılaması sona erer.

Üçüncü satır tahkimin en sert yaptırımıdır: avansın ödenmemesi, uyuşmazlığın esası hiç incelenmeden yargılamanın sona ermesiyle sonuçlanır.

Bu nedenle avans bildirimlerinin tebliğ tarihi ve bir aylık sürenin takibi hayati önemdedir.

6) Giderler Kime Yüklenir?

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça yargılama giderleri haksız çıkan tarafa yüklenir.

Ayrıca hakem veya hakem kurulu kararında tahkim yargılamasının giderleri gösterilir.

İkinci satır sözleşme serbestisinin gücünü gösterir: taraflar tahkim anlaşmasında farklı bir gider paylaşımı kararlaştırabilirler.

Üçüncü satır ise kararın denetlenebilirliğiyle ilgilidir: gider kalemlerinin gösterilmemesi, iptal aşamasında tartışma konusu olabilir.

7) İtiraz Etmemenin Bedeli (m.409)

Tarafların aksini kararlaştırabilecekleri bir hükme veya tahkim sözleşmesine uyulmaz ise ilgili taraf bu aykırılığa itiraz edebilir. İlgili taraf, aykırılığı öğrendiği tarihten itibaren iki hafta veya hakemlerin bu konuda kararlaştırdıkları süre içinde itiraz etmeden tahkime devam ederse, itiraz hakkından feragat etmiş sayılır.

Masraf tartışmaları bakımından sonucu ağırdır: hakem ücretinin veya avans dağılımının sözleşmeye aykırı belirlendiğini düşünen taraf, iki hafta içinde itiraz etmezse bu hakkını kaybedebilir.

Bu nedenle ücret ve avans kararları, geldiği anda sözleşmeyle karşılaştırılmalıdır.

8) Kurumsal Tahkim ve Cetveller

Kanun bu yolu açıkça tanır: taraflar ücreti kurumsal tahkim kurallarına yollama yaparak belirleyebilir.

Bu yollama yapıldığında, kanunun tamamlayıcı hükümleri yerine kurum kuralları devreye girer; bu nedenle sözleşmedeki tahkim şartının lafzı belirleyicidir.

9) Bütçe Kurmak: Kalem Kalem

Tahkim bütçesi, kanunun saydığı kalemler üzerinden kurulduğunda sürpriz üretmez.

Altıncı satır bütçe ile tahsilat arasındaki farkı gösterir: vekiline ödenen ücret ne olursa olsun, karşı taraftan istenebilecek tutar tarifeyle sınırlıdır.

Sekizinci satır da planlamada dikkate alınmalıdır: kanunun bent bent saydığı kalemler dışında kalan giderler bakımından sözleşme hükmü belirleyici olur.

Sözleşmeye yazılabilecekler

• Hakem sayısı (tek hakem maliyeti düşürür),
• Kurumsal kurallara yollama yapılıp yapılmayacağı,
• Ücret tarifesi veya belirleme yöntemi,
• Avans paylaşımı,
• Gider yüklemesinin esası,
• Tahkim yeri ve dili,
• Duruşma usulü (dosya üzerinden inceleme imkânı).

Birinci madde en büyük tasarruf kalemidir: üç hakemli bir kurulda ücret yükü, başkanın yüzde on farkıyla birlikte tek hakeme göre belirgin biçimde artar.

Dördüncü madde ise kanunun tamamlayıcı hükmünü değiştirmek için gereklidir: aksi kararlaştırılmadıkça HMK’da avans eşit paylaşılır.

10) Masraf Kararının Denetimi

Hakem kararındaki gider hükmü de bir karardır ve belirli yönlerden tartışmaya açıktır.

Altıncı satır en güçlü itirazdır: kanun gider rejiminde tarafların aksini kararlaştırmasına açıkça izin verdiğinden, sözleşme hükmünün göz ardı edilmesi ciddi bir aykırılıktır.

Ancak burada m.409 devreye girer: aykırılık öğrenildiğinde iki hafta içinde itiraz edilmemişse, itiraz hakkından feragat edilmiş sayılabilir.

İtirazın zamanlaması

Dördüncü satır sonradan ispat bakımından zorunludur: sözlü itiraz, feragat tartışmasında güçsüz kalır.

11) İç Tahkim ve Milletlerarası Tahkim Karşılaştırması

Beşinci satır bu karşılaştırmanın en pratik sonucudur ve dosyanın nakit planlamasını doğrudan değiştirir.

Yedinci satır ise sözleşme aşamasında bilinçli bir tercih gerektirir: gerçek hukuki giderlerin tahsili hedefleniyorsa, buna imkân veren kurumsal kurallara yollama yapılmalıdır.

Ortak nokta

Her iki rejimde de gider hükümleri tamamlayıcı niteliktedir: taraflar aksini kararlaştırabilir.

Bu nedenle tahkim masraflarının asıl belirlendiği yer, uyuşmazlık anı değil sözleşmenin imzalandığı andır.

12) Üçüncü Taraf Finansmanı

Tahkim masraflarının üçüncü bir kişi tarafından karşılanması uygulamada gündeme gelmektedir.

Üçüncü satır önemlidir: finansman bedeli, kanunun saydığı gider kalemleri arasında yer almadığından karşı taraftan gider olarak istenmesi tartışmalıdır.

Dördüncü satır da ihmal edilmemelidir: finansman anlaşması, tarafın kurula karşı olan avans yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Finansman sözleşmesinde bakılacaklar

• Hangi kalemlerin karşılandığı,
• Avansın kim tarafından yatırılacağı,
• Kazanılan tutardan pay oranı,
• Kaybedilirse karşı taraf giderleri,
• Sulh yetkisi ve onay şartları,
• Gizlilik ve açıklama yükümlülükleri.

Dördüncü madde en kritik olanıdır: yargılama giderleri haksız çıkan tarafa yüklenirken, bu yükün finansör tarafından üstlenilip üstlenilmeyeceği sözleşmede açıkça düzenlenmelidir.

13) Sözleşme Aşamasında Kontrol

Masraf rejimi büyük ölçüde tahkim şartının lafzıyla belirlendiğinden, aşağıdaki başlıklar imza öncesinde kararlaştırılmalıdır.

Bu tablonun okunuşu şudur: her satırda “belirlenmezse” sütunu, kanunun devreye giren tamamlayıcı hükmünü gösterir.

Taraflar bu sonuçları kabul ediyorsa ayrıca düzenleme gerekmez; kabul etmiyorlarsa tahkim şartına açık hüküm yazılmalıdır.

Tahkim şartı yazarken

• Uyuşmazlığın tahkime elverişli olduğundan emin olun,
• Tahkim yerini açıkça belirtin,
• Kurumsal tahkim seçilecekse kurumun adını ve kurallarını yazın,
• Hakem sayısını ve atanma usulünü belirleyin,
• Gider ve avans rejimini düzenleyin,
• Dili ve uygulanacak hukuku gösterin,
• Süre sınırlarını ve duruşma usulünü kararlaştırın.

Birinci madde tüm bütçenin önkoşuludur: taşınmaz üzerindeki ayni haklardan veya iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden doğan uyuşmazlıklar için yazılan tahkim şartı, işlevsiz kalır.

Özet

Altıncı ve dokuzuncu satırlar bu yazının en pratik iki uyarısıdır: avans rejimi kanuna göre değişir ve itiraz süresi kısadır.

14) Tahkim mi, Mahkeme mi? Masraf Karşılaştırması

Karar verilirken yalnızca tutarlar değil, kalemlerin niteliği de karşılaştırılmalıdır.

Birinci satır tahkimin en belirgin maliyet farkıdır: mahkemede hâkimin ücreti taraflara yüklenmezken, tahkimde hakem ücreti doğrudan taraf yüküdür.

Dördüncü satır ise risk farkını gösterir: mahkemede gider avansının eksikliği farklı sonuçlar doğururken, tahkimde avansın ödenmemesi yargılamanın sona ermesine kadar gidebilir.

Beşinci satır maliyeti dolaylı olarak etkiler: tahkimde denetim yolu sınırlı olduğundan, uzun kanun yolu süreçlerinin maliyeti doğmaz.

Küçük uyuşmazlıklarda dikkat

Birinci satır sözleşme aşamasında değerlendirilmelidir: her uyuşmazlık için tahkim öngören genel bir şart, küçük alacaklar bakımından hak aramayı güçleştirebilir.

Bu nedenle bazı sözleşmelerde eşik değer belirlenerek, belirli tutarın altındaki uyuşmazlıklar tahkim dışında bırakılmaktadır.

Son hatırlatma

Tahkim masrafları üç soruya indirgenebilir: hangi kanun uygulanacak, hangi kalemler gider sayılacak ve kim ödeyecek.

Kanun bu üç sorunun her birine tamamlayıcı bir cevap vermiştir; ancak hepsinde taraf iradesine öncelik tanımıştır.

Bu nedenle masraf riskini yönetmenin yolu, uyuşmazlık çıktıktan sonra pazarlık etmek değil, tahkim şartını doğru yazmaktır.

15) Sık Yapılan Sekiz Hata

• Yanlış kanunu esas almak. Yabancılık unsuru varsa MTK uygulanır.
• Tahkime elverişliliği kontrol etmemek. m.408 sınırları kesindir.
• Gerçek avukatlık ücreti beklemek. Kanun tarifeye atıf yapar.
• Başkan farkını hesaba katmamak. Yüzde on fazladır.
• Avans rejimini karıştırmak. HMK’da eşit, MTK’da davacıdan.
• Bir aylık süreyi kaçırmak. Yargılama sona erer.
• Ücret artırımına itiraz etmemek. İki haftalık süre işler.
• Sekreterlik ücretini unutmak. Yargılama gideri kalemidir.

16) Kontrol Listesi

• Yabancılık unsurunu belirleyin.
• Tahkim şartının lafzını okuyun.
• Kurumsal yollama var mı bakın.
• Ücret ölçütlerini müzakere edin.
• Avans bildirimlerini takvime işleyin.
• İki haftalık itiraz süresini izleyin.
• Gider paylaşımını sözleşmede düzenleyin.
• Kararda gider dökümünü kontrol edin.

Uyuşmazlık çözümünün diğer başlıkları için Ticaret Hukuku Rehberimize, Sigorta Tahkim Komisyonuna başvuru ve icra takibinde masraflar ve vekâlet ücreti incelemelerimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Tahkim masraflarında hangi kanun uygulanır?

Yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği uyuşmazlıklarda HMK m.407 vd.; yabancılık unsuru bulunan uyuşmazlıklarda 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu uygulanır.

Bu ayrım masraf bakımından neden önemli?

İki kanun avans konusunda farklı hüküm içerir. HMK avansı tarafların her birinden ve eşit olarak isterken, MTK avansı davacı taraftan ister.

Her uyuşmazlık tahkime götürülebilir mi?

Hayır. HMK m.408 uyarınca taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan veya iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir.

Elverişsiz bir uyuşmazlıkta tahkime gidilirse ne olur?

Yapılan tüm tahkim masrafı, iptal riski nedeniyle boşa gidebilir. Bu nedenle masraf yapılmadan önce elverişlilik kontrol edilmelidir.

Hakem ücreti nasıl belirlenir?

HMK m.440 uyarınca taraflarca aksi kararlaştırılmamışsa; dava konusu alacağın miktarı, uyuşmazlığın niteliği ve tahkim yargılamasının süresi dikkate alınarak hakem veya hakem kurulu ile taraflar arasında kararlaştırılır.

Hakem ücretini hakem tek başına belirleyebilir mi?

Hayır. Madde metni ücretin kurul ile taraflar arasında kararlaştırılacağını söyler. Tarafların mutabakatı olmadan yapılan ücret artırımları iptal davalarında tartışma konusu olmaktadır.

Kurumsal tahkim kurallarına atıf yapılabilir mi?

Evet. HMK m.440 uyarınca taraflar hakem ücretini yerleşmiş kurallara veya kurumsal tahkim kurallarına yollama yaparak da belirleyebilirler.

Milletlerarası tahkimde anlaşma yoksa ücret ne olur?

MTK m.16 uyarınca, her yıl Adalet Bakanlığınca ilgili kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının görüşleri alınarak hazırlanan ücret tarifesine göre belirlenir.

Kurul başkanı diğer hakemlerle aynı ücreti mi alır?

Hayır. MTK uyarınca taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça başkanın ücreti, hakemlerden her birine ödenecek hakem ücretinin yüzde on fazlası olarak hesaplanır.

Karar sonrası düzeltme talebi ek ücret doğurur mu?

Hakem kararının düzeltilmesi, yorumlanması veya tamamlanması hâllerinde ek hakem ücreti gündeme gelir.

Yargılama giderleri hangi kalemlerden oluşur?

HMK m.441 bunları bentler hâlinde sayar: hakem ücreti, hakemlerin seyahat ve diğer masrafları, bilirkişi ve diğer kişilere ödenen ücretler ile keşif giderleri, vekâlet ücreti, mahkemelere yapılacak başvurularda alınan yargı harçları ve tebligat giderleri.

Hakem sekreterliği ücreti gider midir?

Yargıtay uygulamasında, hakemlerce belirlenen hakem sekreterliği ücretlerinin de HMK m.441/1 kapsamında yargılama giderleri arasında sayıldığı belirtilmektedir.

Yargı harçları neden gider kalemi?

Tahkimin mahkemeyle temas ettiği noktalar vardır: iptal davası, hakem atanması ve ihtiyati tedbir başvuruları. Bu başvurularda ödenen harçlar bu kalemdedir.

Tahkimde vekâlet ücreti nasıl belirlenir?

HMK m.441 uyarınca, hakem veya hakem kurulunun davayı kazanan tarafın varsa vekili için avukatlık asgari ücret tarifesine göre takdir ettiği vekâlet ücretidir.

Fiilen ödediğim avukatlık ücretini tahsil edebilir miyim?

HMK tahkiminde karşı tarafa yükletilecek vekâlet ücreti, fiilen ödenen tutar değil, tarifeye göre takdir edilen tutardır. Milletlerarası uygulamadaki “gerçek hukuki giderlerin tahsili” beklentisi burada doğrudan karşılık bulmaz.

Vekilim yoksa yine de vekâlet ücreti alır mıyım?

Hayır. Madde metni “varsa vekili için” demektedir; vekil bulunması şarttır.

Kaybeden taraf vekâlet ücreti alabilir mi?

Hayır. Ücret, davayı kazanan taraf için takdir edilir.

Bu rejim değiştirilebilir mi?

Taraflar kurumsal tahkim kurallarına yollama yaparak farklı bir gider rejimi benimseyebilirler. Bu nedenle tahkim şartının lafzı belirleyicidir.

Avansı kim yatırır?

HMK m.442 uyarınca hakem veya hakem kurulu tarafların her birinden avans yatırılmasını isteyebilir ve aksi kararlaştırılmadıkça bu avans taraflarca eşit miktarda ödenir.

Milletlerarası tahkimde avans kimden istenir?

MTK uyarınca hakem veya hakem kurulu, yargılama giderleri için avansı davacı taraftan isteyebilir. Bu, iç tahkimden önemli bir farktır.

Avans ödenmezse ne olur?

Avans öngörülen süre içinde ödenmemişse hakem veya hakem kurulu yargılamayı durdurabilir.

Durdurma kesin midir?

Hayır. Yargılamanın durdurulduğunun taraflara bildirilmesinden itibaren bir ay içinde avans ödenirse yargılamaya devam olunur.

Bir ay içinde de ödenmezse?

Tahkim yargılaması sona erer. Uyuşmazlığın esası hiç incelenmeden süreç biter; bu nedenle avans bildirimlerinin tebliğ tarihi ve bir aylık sürenin takibi hayati önemdedir.

Yargılama giderleri kime yüklenir?

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça yargılama giderleri haksız çıkan tarafa yüklenir.

Bu kural emredici mi?

Hayır. “Taraflar aksini kararlaştırmadıkça” ifadesi, tahkim anlaşmasında farklı bir gider paylaşımı kararlaştırılabileceğini gösterir.

Kararda giderler gösterilmeli mi?

Evet. Hakem veya hakem kurulu kararında tahkim yargılamasının giderleri gösterilir. Gider kalemlerinin gösterilmemesi iptal aşamasında tartışma konusu olabilir.

Ücret veya avans kararına itiraz süresi var mı?

HMK m.409 uyarınca, tarafların aksini kararlaştırabilecekleri bir hükme veya tahkim sözleşmesine uyulmazsa ilgili taraf aykırılığı öğrendiği tarihten itibaren iki hafta veya hakemlerin kararlaştırdıkları süre içinde itiraz etmelidir.

İtiraz etmezsem ne olur?

Aynı madde uyarınca itiraz etmeden tahkime devam eden taraf, itiraz hakkından feragat etmiş sayılır. Bu nedenle ücret ve avans kararları geldiği anda sözleşmeyle karşılaştırılmalıdır.

Kurumsal tahkimde masraf nasıl işler?

Hakem ücreti kurum cetveline, idari ücret kurumun kendi tarifesine göre belirlenir; taraf giderleri ise tarafların kendi üzerindedir. Kanun bu yolu açıkça tanır.

Sözleşme aşamasında ne yapılmalı?

Yabancılık unsuru belirlenmeli, kurumsal yollama yapılıp yapılmayacağı kararlaştırılmalı ve gider paylaşımı sözleşmede açıkça düzenlenmelidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.