Tazminat Hukuku Rehberi: Maddi ve Manevi Tazminat Davaları (TBK 49 vd.)

Tazminat ve sorumluluk hukuku rehberi; trafik kazasından iş kazasına, tıbbî uygulama hatasından kişilik haklarına kadar tüm başlıkları tek sayfada toplar. Aşağıdaki dizin, sitemizdeki 128 içeriğe doğrudan erişim sağlar.

Hekim ve hastane kusurundan doğan zararlar için ayrı bir seri hazırlanmıştır: malpraktis rehberleri (50 rehber).

Nasıl kullanılır: Önce Sorumluluk Türleri tablosundan olayın hangi rejime tabi olduğunu belirleyin; ardından Zamanaşımı tablosuna gecikmeden bakın.

İş ilişkisinden doğan alacaklar için İş Hukuku Rehberimiz; idarenin sorumluluğu için İdare Hukuku Rehberimiz; ceza boyutu için Ceza Hukuku Rehberimiz.

Konu Haritası

Aradığınız başlığı ve o başlıktaki içerik sayısını aşağıdan görebilirsiniz.

Sorumluluk Türleri

Olayın hangi sorumluluk rejimine tabi olduğu, kusur ispatı gerekip gerekmediğini belirler.

Zarar Kalemleri ve İspatı

Zamanaşımı Süreleri

Fiil suç oluşturuyorsa ceza zamanaşımı uygulanır ve süre uzar.

Trafik Kazası Rejimi

Sigortaya başvuru dava şartıdır.

Komplikasyon mu, Malpraktis mi?

Bu ayrım tıbbî sorumluluk davalarının merkezindedir.

Faizin Başlangıcı

Zarar Gördüğünüzde İlk Sekiz Adım

Sık Görülen Yanılgılar

Sorumluluk Türleri ve Kusur

Sorumluluk kural olarak kusura dayanır. Ancak adam çalıştıranın, hayvan bulunduranın ve yapı malikinin sorumluluğu gibi kusursuz sorumluluk hâlleri de vardır. Zarar görenin kusuru tazminattan indirim sebebidir.

Sorumluluk Türlerinin Madde Dayanakları ve Birden Çok Sorumlu

Yukarıdaki tabloda sayılan sorumluluk türlerinin her biri ayrı bir hükme dayanır ve dilekçede hangi maddenin gösterildiği, ispat yükünün kimde olacağını belirler.

Adam çalıştıran (TBK m.66). Adam çalıştıran, çalışanın kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür. Kurtuluş kanıtı mümkündür: çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz. Aynı maddenin devamı organizasyon sorumluluğu getirir: bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe o işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararı gidermekle yükümlüdür. Adam çalıştıran, ödediği tazminat için zarar veren çalışana ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu edebilir.

Yapı maliki (TBK m.69). Bir binanın veya diğer yapı eserlerinin maliki, bunların yapımındaki bozukluklardan veya bakımındaki eksikliklerden doğan zararı gidermekle yükümlüdür. Bu, kurtuluş kanıtı bulunmayan bir kusursuz sorumluluktur. İntifa ve oturma hakkı sahipleri de binanın bakımındaki eksikliklerden doğan zararlardan malikle birlikte müteselsilen sorumludur; sorumluların diğer kişilere rücu hakkı saklıdır. Ayrıca TBK m.70 uyarınca zarar tehlikesiyle karşılaşan kişi, tehlikenin giderilmesi için gerekli önlemlerin alınmasını isteyebilir; zarar doğmadan önce başvurulabilecek tek yol budur.

Tehlike sorumluluğu (TBK m.71). Önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden zarar doğduğu takdirde, bu zarardan işletme sahibi ve varsa işleten müteselsilen sorumludur. Bir işletmenin, mahiyeti veya faaliyette kullanılan malzeme, araçlar ya da güçler göz önünde tutulduğunda, bu işlerde uzman bir kişiden beklenen tüm özenin gösterilmesi durumunda bile sıkça veya ağır zararlar doğurmaya elverişli olduğu sonucuna varılırsa, bunun önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletme olduğu kabul edilir. Kusur tartışması burada hiç açılmaz; tartışma işletmenin niteliği ve illiyet bağı üzerinde yürür.

Hakkaniyet sorumluluğu (TBK m.65). Hakkaniyet gerektiriyorsa hâkim, ayırt etme gücü bulunmayan kişinin verdiği zararın tamamen veya kısmen giderilmesine karar verir. Bu, kusura dayanmayan istisnai bir sorumluluktur ve tarafların ekonomik durumu dahil bütün koşullar birlikte değerlendirilir.

Birden çok sorumlu: TBK m.61-62. Aynı olayda çoğu zaman birden fazla kişi sorumlu olur. TBK m.61 uyarınca birden çok kişi birlikte bir zarara sebebiyet verdikleri veya aynı zarardan çeşitli sebeplerden dolayı sorumlu oldukları takdirde haklarında müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır; zarar gören bunlardan dilediğine, birkaçına veya hepsine başvurabilir. TBK m.62 uyarınca iç ilişkideki paylaştırmada bütün durum ve koşullar, özellikle her birine yüklenebilecek kusurun ağırlığı ve yarattıkları tehlikenin yoğunluğu göz önünde tutulur; payından fazlasını ödeyen, diğerlerine rücu eder ve zarar görenin haklarına halef olur.

Rücuda süre ve bildirim: TBK m.73. Rücu istemi, tazminatın tamamının ödendiği ve birlikte sorumlu kişinin öğrenildiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde tazminatın tamamının ödendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Tazminatın ödenmesi kendisinden istenilen kişi, durumu birlikte sorumlu olduğu kişilere bildirmek zorundadır; bildirmezse zamanaşımı, bu bildirimin dürüstlük kurallarına göre yapılabileceği tarihte işlemeye başlar.

Sorumluluk türü — madde — ispat yükü

Maddî Tazminat Kalemleri

Tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından doğan zarar ve ekonomik geleceğin sarsılması. Hesaplama aktüeryal esaslara göre yapılır.

Manevî Tazminat

Kişilik değerlerine yönelik saldırı veya ağır bedensel zarar hâlinde, duyulan acı ve elemin kısmen giderilmesi amacıyla hükmedilir.

Destekten Yoksun Kalma

Ölenin desteğinden yoksun kalanların uğradığı zarardır. Fiilî destek ilişkisi esas alınır; mirasçılıktan bağımsızdır.

Trafik Kazası Tazminatı

Zorunlu malî sorumluluk sigortası, değer kaybı, sigortaya başvuru zorunluluğu ve Güvence Hesabı. Sigorta şirketine başvuru dava şartıdır.

Tıbbî Uygulama Hatası

Hekimin özen yükümlülüğü, aydınlatılmış onam ve komplikasyon–hata ayrımı. Komplikasyon tek başına sorumluluk doğurmaz.

Kişilik Haklarına Saldırı

Sosyal medya paylaşımları, basın yoluyla saldırı, tekzip ve manevî tazminat.

Sözleşmeye Aykırılıktan Doğan Tazminat

Temerrüt, ayıplı ifa, imkânsızlık ve cezaî şart. Sözleşmesel sorumlulukta kusur karinesi borçlu aleyhinedir.

İş İlişkisinden Doğan Tazminatlar

Kıdem, ihbar, kötüniyet ve işe başlatmama tazminatları.

Zamanaşımı ve Faiz

Haksız fiilde iki ve on yıl; fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa ceza zamanaşımı uygulanır. Faiz türü ve başlangıcı ayrıca belirlenir.

Dava Usulü ve Hesaplama

Görevli ve yetkili mahkeme, kısmî dava ve talep artırımı (belirsiz alacak davası 7589 sayılı Kanunla kaldırıldı), ıslah, bilirkişi ve aktüerya hesabı.

Özel Durumlar

Uygulamada sık karşılaşılan ancak yukarıdaki başlıklara doğrudan girmeyen özel durumlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Adam çalıştıran sorumluluktan kurtulabilir mi?

TBK m.66 uyarınca adam çalıştıran, çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz. Ayrıca bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe faaliyetten doğan zararı gidermekle yükümlüdür.

Bina veya yapıdan doğan zararda kim sorumludur?

TBK m.69 uyarınca bir binanın veya diğer yapı eserlerinin maliki, yapımındaki bozukluklardan veya bakımındaki eksikliklerden doğan zararı gidermekle yükümlüdür; bu sorumlulukta kurtuluş kanıtı yoktur. İntifa ve oturma hakkı sahipleri de bakım eksikliğinden doğan zararlardan malikle birlikte müteselsilen sorumludur.

Zarar doğmadan önce bir şey yapılabilir mi?

TBK m.70 uyarınca bir binanın veya diğer yapı eserinin yarattığı zarar tehlikesiyle karşılaşan kişi, tehlikenin giderilmesi için gerekli önlemlerin alınmasını isteyebilir. Bu, zarar gerçekleşmeden önce başvurulabilecek yoldur.

Kazada birden çok sorumlu varsa hepsine birden dava açmak zorunda mıyım?

Hayır. TBK m.61 uyarınca birden çok kişi birlikte bir zarara sebebiyet verdikleri veya aynı zarardan çeşitli sebeplerden dolayı sorumlu oldukları takdirde müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır; zarar gören dilediğine, birkaçına veya hepsine başvurabilir. İç ilişkideki pay dağılımı TBK m.62’ye göre belirlenir ve zarar göreni ilgilendirmez.

Tedavim sürerken karar verilirse ne yapabilirim?

TBK m.75 uyarınca bedensel zararın kapsamı karar verme sırasında tam olarak belirlenemiyorsa hâkim, kararın kesinleşmesinden başlayarak iki yıl içinde tazminat hükmünü değiştirme yetkisini saklı tutabilir. Bu yetkinin hükümde saklı tutulmasının dava dilekçesinde talep edilmesi gerekir.

Tazminat davası için hangi şartlar aranır?

Hukuka aykırı fiil, kusur, zarar ve fiil ile zarar arasında illiyet bağı aranır. Kusursuz sorumluluk hâllerinde kusur şartı aranmaz.

Kusursuz sorumluluk hâlleri nelerdir?

Adam çalıştıranın, hayvan bulunduranın, yapı malikinin ve motorlu araç işletenin sorumluluğu ile tehlike ve hakkaniyet sorumluluğu başlıca hâllerdir.

Maddî tazminat kalemleri nelerdir?

Tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından doğan zarar, ekonomik geleceğin sarsılması, bakıcı gideri ve ölüm hâlinde destekten yoksun kalma ile defin giderleridir.

Destekten yoksun kalma tazminatını kim isteyebilir?

Ölenin fiilen desteğinden yoksun kalanlar isteyebilir; bu hak mirasçılıktan bağımsızdır.

Trafik kazasında doğrudan dava açabilir miyim?

Hayır. Sigorta şirketine başvuru dava şartıdır; sigortacı onbeş gün içinde cevap vermezse dava açılabilir.

Araç değer kaybı istenebilir mi?

Evet. Onarım sonrası araçta oluşan piyasa değeri düşüşü zorunlu malî sorumluluk sigortası kapsamında talep edilebilir.

Güvence Hesabı ne zaman devreye girer?

Sigortası bulunmayan, çalınmış veya kaçan araçların sebep olduğu zararlarda sınırlı kapsamda devreye girer.

Kendi kusurum varsa tazminat alamaz mıyım?

Müterafik kusur tazminattan indirim sebebidir; hakkı tamamen ortadan kaldırmaz.

Komplikasyon ile malpraktis farkı nedir?

Komplikasyon tıbben öngörülebilen ve kaçınılmaz sonuçtur, kural olarak sorumluluk doğurmaz. Malpraktis ise özen yükümlülüğünün ihlalidir.

Aydınlatılmış onam neden önemlidir?

Hastanın riskler hakkında bilgilendirilmemesi, tek başına sorumluluk sebebi olabilir.

Kamu hastanesindeki hataya karşı kime dava açılır?

İdareye karşı tam yargı davası açılır; hekime karşı doğrudan dava kural olarak açılamaz.

Haksız fiilde zamanaşımı ne kadardır?

Zararı ve faili öğrenmeden itibaren iki yıl, her hâlde fiilden itibaren on yıldır.

Fiil suç oluşturuyorsa zamanaşımı değişir mi?

Evet. Daha uzun olan ceza zamanaşımı süresi uygulanır.

İş kazasında zamanaşımı kaç yıldır?

On yıldır.

Faiz hangi tarihten işler?

Haksız fiilde olay tarihinden, sözleşmeye aykırılıkta temerrüt tarihinden işler.

Manevî tazminat nasıl belirlenir?

Hâkim; olayın niteliği, tarafların ekonomik ve sosyal durumu ile kusur derecesini gözeterek takdir eder.

Belirsiz alacak davası ne zaman açılır?

31 Temmuz 2026’dan sonra belirsiz alacak davası açılamaz; 7589 sayılı Kanun HMK m.107’yi yürürlükten kaldırmıştır. 31 Temmuz 2026’dan önce açılmış belirsiz alacak davalarında eski hüküm uygulanmaya devam eder. Miktarı belirlenemeyen alacaklar için artık kısmî dava açılır ve talep bir defaya mahsus artırılır (HMK m.109/4).

Kısmî dava açarsam kalan kısmı isteyebilir miyim?

Evet. 31 Temmuz 2026’dan sonra açılan kısmî davada talep tahkikat sona erene kadar bir defaya mahsus artırılabilir ve artırılan kısım için zamanaşımı dava tarihinde kesilmiş sayılır (HMK m.109/4); kalan kısım ek davayla da istenebilir.