Sözleşmeden Sonra Maliyetler/Döviz Aşırı Arttı – Sözleşme Uyarlanabilir mi?

Kural ahde vefa, uyarlama istisnadır

Sözleşmeler hukukunun temel ilkesi ahde vefadır: taraflar kurdukları sözleşmeyle bağlıdır ve şartlar değişti diye borçtan kurtulamazlar. TBK m.138 bu ilkenin sınırlı bir istisnasını getirir ve koşulları bilerek dar tutulmuştur.

Maddenin metni

TBK m.138’e göre; sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları, kendisinden ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirir ve borçlu da borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olursa; borçlu, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme, bu mümkün olmadığı takdirde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Sürekli edimli sözleşmelerde borçlu, kural olarak dönme hakkının yerine fesih hakkını kullanır. Madde hükmü yabancı para borçlarında da uygulanır.

Dayandığı ilke

Aşırı ifa güçlüğüne dayanan uyarlama isteminin temeli, TMK m.2’deki dürüstlük kuralıdır. Öğreti ve uygulamada bu kurum, ahde vefa ilkesinin istisnalarından biri olan “işlem temelinin çökmesi” düşüncesine dayandırılır ve ifa imkânsızlığından farklıdır: burada ifa hâlâ mümkündür, ancak katlanılamaz ölçüde güçleşmiştir.

Dört koşul birlikte gerçekleşmelidir

Uyarlama talepleri çoğu zaman bu koşullardan biri eksik olduğu için reddedilir. Dosya baştan bu dört başlık üzerine kurulmalıdır.

1. Öngörülemeyen olağanüstü bir durum

Değişiklik, sözleşme yapılırken taraflarca öngörülmemiş ve öngörülmesi de beklenmeyecek nitelikte, olağanüstü olmalıdır. Bu, uygulamadaki en yüksek eşiktir.

2. Durum borçludan kaynaklanmamalı

Güçlük borçlunun kendi davranışından, yanlış hesabından veya ihmalinden doğuyorsa uyarlama istenemez.

3. İfa dürüstlük kuralına aykırı düşecek derecede güçleşmeli

Aranan, ifanın zorlaşması değil, ifanın istenmesinin dürüstlük kurallarına aykırı hâle gelmesidir. Kârın azalması veya beklenenden düşük bir sonuç bu eşiği karşılamaz.

4. Borç henüz ifa edilmemiş veya çekince konularak ifa edilmiş olmalı

Bu koşul çoğu dosyayı baştan bitirir. Borcunu çekincesiz olarak ifa eden borçlu, sonradan uyarlama isteyemez. Bu nedenle artan bedeli ödemek zorunda kalıyorsanız, ödemeyi “ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarım saklı kalmak kaydıyla” ibaresiyle ve yazılı olarak yapmanız gerekir. Bu tek cümle, sonraki talebin dayanağıdır.

Kur artışı ve ekonomik kriz otomatik sebep değildir

Bu sayfanın en kritik uyarısı budur ve talebi baştan doğru kurmayı gerektirir.

Yargıtay’ın yaklaşımı

Yargıtay kararlarında ekonomik krizlerin öngörülemezlik şartını her zaman gerçekleştirmediği kabul edilmektedir. Öğretide de para değerindeki her düşüşün uyarlama imkânı sağlamayacağı belirtilmektedir. Türkiye’de kur dalgalanmaları ve enflasyon belirli aralıklarla yaşandığından, bunların basiretli bir tacir veya ortalama bir sözleşme tarafınca hiç öngörülemeyeceğini savunmak güçtür.

O hâlde ne gösterilmeli

Talep, genel ekonomik tabloya değil somut sözleşmeye oturtulmalıdır: sözleşme tarihindeki kur ve maliyet düzeyi, sözleşmede öngörülen fiyat ve süre mekanizmaları, değişimin büyüklüğü ve hızı, edimler arasındaki dengenin ne ölçüde bozulduğu, borçlunun bu yükü taşıyıp taşıyamayacağı. Bilirkişi incelemesiyle desteklenmeyen uyarlama talebi sonuç vermez.

Sözleşmede risk paylaşımı varsa

Sözleşmede kur farkı, eskalasyon veya fiyat güncelleme hükmü bulunuyorsa, taraflar riski önceden üstlenmiş sayılabilir ve öngörülemezlik koşulu zayıflar. Buna karşılık uzun süreli sözleşmelerde hiçbir güncelleme mekanizması öngörülmemiş olması, talebi güçlendiren bir olgudur.

Yabancı para borçları

Maddenin son cümlesi, hükmün yabancı para borçlarında da uygulanacağını açıkça belirtir. Yani borcun döviz cinsinden olması uyarlama yolunu kapatmaz; ancak yukarıdaki dört koşul yine aranır.

Yol haritası: ne yapılmalı, hangi sırayla

Uyarlama, doğru sırayla yürütüldüğünde sonuç veren bir yoldur.

1. Önce yazılı başvuru

Karşı tarafa, değişen koşulları ve talebinizi açıklayan yazılı bir bildirim gönderin. Bildirimde sözleşme tarihindeki koşullar, sonradan ortaya çıkan durum ve önerdiğiniz yeni denge somut olarak gösterilmelidir. Bu adım hem müzakere kapısı açar hem sonraki davada iyiniyetinizi belgeler.

2. İfa edecekseniz çekince koyun

Bu arada ödeme yapmak zorunda kalıyorsanız her ödemeye ihtirazi kayıt düşün. Çekincesiz ifa, TBK m.138’in dördüncü koşulunu ortadan kaldırır ve talebinizi kaybettirir.

3. Talebi kademeli kurun

Dava dilekçesinde önce uyarlama, bu mümkün görülmezse sözleşmeden dönme (sürekli edimli sözleşmelerde fesih) talep edilmelidir. Uyarlamanın nasıl yapılacağına ilişkin somut bir öneri (yeni bedel, yeni vade, yeni kur esası) sunulması, hâkimin karar kurmasını kolaylaştırır.

4. Delilleri hazırlayın

Sözleşme ve ekleri, sözleşme tarihindeki kur ve fiyat verileri, sonraki dönem verileri, maliyet ve tedarik belgeleri, karşı tarafla yazışmalar, ödeme dekontları ve ihtirazi kayıtlar, sektör raporları. Uyarlama davaları teknik hesap gerektirdiğinden bilirkişi incelemesi kaçınılmazdır.

5. Alternatifi de değerlendirin

Dengesizlik sözleşmenin kuruluş anında zaten mevcutsa doğru dayanak uyarlama değil, TBK m.28’deki aşırı yararlanmadır ve orada bir yıllık ile beş yıllık hak düşürücü süreler işler. İki kurum karıştırılmamalı, gerekirse talep kademeli olarak her ikisine dayandırılmalıdır.