Aşırı Yararlanma (Gabin) ve Sözleşmenin Geçersizliği (TBK 28)

Üç unsur birlikte aranır

Aşırı yararlanma iddialarının büyük çoğunluğu, yalnızca fiyat dengesizliğine dayanıldığı için reddedilir. TBK m.28 iki katmanlı bir sınav kurar: objektif ve subjektif unsurlar birlikte gerçekleşmelidir.

Objektif unsur: açık oransızlık

Sözleşmedeki karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık bulunmalıdır. Ticari hayatta kâr etme amacı olağan sayıldığından, her fark oransızlık değildir; aranan, olağan piyasa koşullarıyla açıklanamayacak bir dengesizliktir. Değerlendirme bilirkişi incelemesiyle yapılır.

Subjektif unsur: zarar görenin zayıflığı

Oransızlık; zarar görenin zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılmak suretiyle gerçekleştirilmiş olmalıdır. Acil nakit ihtiyacı, hastalık, icra baskısı, yaşlılık, okuryazarlık düzeyi ve o iş kolundaki tecrübesizlik uygulamada bu başlıklarda değerlendirilen olgulardır.

Sömürü unsuru: bilerek yararlanma

Üçüncü ve en çok atlanan unsur budur. Karşı tarafın, zarar görenin bu zaafını bilerek ve ondan yararlanmak amacıyla hareket etmiş olması gerekir. Sözleşmenin yapıldığı sırada yararlanan kişi karşı tarafın zaafını bilmiyorsa istismardan söz edilemez; çünkü asıl olan sözleşme özgürlüğüdür ve bu özgürlük kötüye kullanılmadıkça sınırlanmaz.

İspat

İspat yükü kural olarak zarar görendedir. Ancak edimler arasındaki dengesizlik çok belirginse, bu durum sömürü unsurunun varlığına ilişkin güçlü bir kanaat oluşturarak ispatı fiilen kolaylaştırabilir. Yine de zayıflık hâlinin ve karşı tarafın bunu bildiğinin somut delillerle ortaya konması gerekir.

İki seçenek: iptal veya oransızlığın giderilmesi

6098 sayılı Kanunun bu alandaki en önemli yeniliği, zarar görene ikinci bir yol açmış olmasıdır.

818 sayılı Kanundan farkı

Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun 21. maddesi yalnızca sözleşmeyle bağlı olmama (iptal) imkânı tanıyordu. TBK m.28 ile zarar görene, sözleşmeyle bağlı kalarak edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini isteme hakkı da tanınmıştır. Bu, kısmî iptal olarak da adlandırılır.

Hangi seçenek ne zaman

Tam iptal, edimlerin iadesini ve ilişkinin tasfiyesini gerektirir; iade kural olarak sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre yapılır. Buna karşılık zarar gören sözleşmeden yararlanmayı sürdürmek istiyorsa — örneğin taşınmazı elinde tutmak veya hizmeti almaya devam etmek istiyorsa — oransızlığın giderilmesi seçeneği daha elverişlidir. Modern yaklaşım, sözleşmeyi tümden geçersiz kılmak yerine mümkünse dengeyi kurarak ilişkiyi ayakta tutmayı önceler.

Nasıl kullanılır

Zarar görenin sahip olduğu hak bozucu yenilik doğuran niteliktedir; hiçbir şekle bağlı olmaksızın karşı tarafa bildirimle ileri sürülebileceği gibi dava yoluyla da kullanılabilir. Bildirimin ispatlanabilir biçimde (noter ihtarı, iadeli taahhütlü posta) yapılması önerilir.

Süreler: bir yıl ve beş yıl

Bu, dosyaların en çok kaybedildiği noktadır ve süreler hak düşürücüdür.

Kanunun öngördüğü iki süre

TBK m.28/2 uyarınca zarar gören bu hakkını; düşüncesizlik veya deneyimsizliğini öğrendiği, zor durumda kalmada ise bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde kullanabilir.

Başlangıç anı belirleyicidir

Bir yıllık sürenin başlangıcı sözleşme tarihi değildir. Zor durumda kalma hâlinde süre, baskı yaratan durumun sona erdiği an; düşüncesizlik veya deneyimsizlikte ise bunun fark edildiği an itibarıyla işlemeye başlar. Bu ayrım, sözleşmenin üzerinden yıllar geçmiş dosyalarda talebin ayakta kalmasını sağlayabilir; ancak beş yıllık üst sınır her hâlde işler.

Hak düşürücü süre olmasının sonucu

Süre zamanaşımı değil hak düşürücü niteliktedir; bu nedenle def’i olarak ileri sürülmesi beklenmeksizin hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir ve kesilmesi ya da durması söz konusu olmaz.

Kısmî iptal için de aynı süre geçerlidir

Oransızlığın giderilmesi talebi de aynı bir yıllık ve beş yıllık hak düşürücü sürelere tabidir; iki seçenek arasındaki tercih süreyi değiştirmez.

Sınır: gabin ile uyarlama karıştırılmamalı

Bu ayrım, yanlış hukuki sebebe dayanılan dosyaların esasa girilmeden reddedilmesini önler.

Değerlendirme anı

Aşırı yararlanmada değerlendirme sözleşmenin kuruluş anına sabitlenir. Aranan dengesizlik, sözleşme yapılırken zaten mevcut olan dengesizliktir.

Sonradan doğan dengesizlik

Sözleşme kurulduktan sonra ortaya çıkan piyasa dalgalanmaları, kur artışları ve maliyet yükselmeleri tek başına gabin yaratmaz. Bu tür uyum sorunları TBK m.138’deki aşırı ifa güçlüğü ve uyarlama alanına girer. Kuruluş anında denge varken sonradan bozulan bir ilişkide gabin iddiası sonuç vermez; doğru dayanak uyarlamadır.

Tacirler bakımından

Gabin hükümlerinin tacirler bakımından uygulanması öğretide tartışılmaktadır; basiretli iş adamı gibi davranma yükümlülüğü, özellikle deneyimsizlik unsuru bakımından değerlendirmeyi zorlaştırır. Bu nedenle ticari ilişkilerde iddianın zor durumda kalma ekseninde ve somut olgularla kurulması gerekir.

Tüketici sözleşmelerinde ek koruma

Karşı taraf tüketiciyse, aşırı yararlanma iddiasının yanında 6502 sayılı Kanun kapsamındaki haksız şart denetimi de gündeme gelir. Müzakere edilmeden konulan ve dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizlik yaratan hükümler tüketiciyi bağlamaz; bu denetim TBK m.28’den bağımsız ve ek bir korumadır.