Mirasçı Bulunmaması ve Devletin Mirasçılığı (TMK 501)

Devlet, kanuni bir mirasçıdır

Türk hukukunda kanuni mirasçılar yalnızca kan hısımları değildir. Mirasbırakanın kan hısımları, evlatlığı ve sağ kalan eşinin yanında Devlet de kanuni mirasçıdır. TMK m. 501 bunu tek cümlede ifade eder:

“Mirasçı bırakmaksızın ölen kimsenin mirası Devlete geçer.”

Koşullar

Devletin mirasçılığı, sıralamada en sona yerleştirilmiş bir ihtimaldir. Gündeme gelebilmesi için:

• Birinci zümrede (altsoy — TMK m. 495), ikinci zümrede (ana-baba ve onların altsoyu — TMK m. 496) ve üçüncü zümrede (büyük ana-büyük baba ve onların altsoyu — TMK m. 497) hiçbir yasal mirasçının bulunmaması,
• Sağ kalan eşin bulunmaması (TMK m. 499),
• Mirasbırakanın atanmış mirasçı belirlememiş olması.

Mirasbırakan ölüme bağlı bir tasarrufla atanmış mirasçı belirlemişse, Devletin mirasçılığı yalnızca tasarrufun kapsamadığı kısım bakımından gündeme gelir. Ayrıca evlatlık ilişkisi bakımından TMK m. 500’ün tek yönlü işlediği unutulmamalıdır: evlatlık ve altsoyu evlat edinene mirasçı olur, evlat edinen ve hısımları ise evlatlığa mirasçı olmaz.

Usul: TMK m. 594 ve ilan süreci

Miras kendiliğinden ve hemen Devlete geçmez. Kanun, mirasçı aranmasını zorunlu bir aşama hâline getirmiştir.

TMK m. 594: “Mirasbırakanın mirasçısı bulunup bulunmadığı veya mirasçıların tamamı bilinmiyorsa, sulh hâkimi uygun araçlarla ve bir ay ara ile iki defa ilân yapıp hak sahiplerini son ilândan başlayarak en geç bir yıl içinde mirasçılık sıfatlarını bildirmeye çağırır. İlân süresinde kimse başvurmazsa ve sulh hâkimi de hiçbir mirasçı tespit edememişse, miras sebebiyle istihkak davası açma hakkı saklı kalmak üzere miras Devlete geçer.”

Adım adım

1. Mirasçının bulunup bulunmadığı veya mirasçıların tamamının bilinmediği anlaşılır.
2. Sulh hâkimi bir ay ara ile iki defa ilân yapar; ilânlar mirasçı arama teşebbüsünün resmî belgesidir.
3. Hak sahipleri, son ilândan itibaren en geç bir yıl içinde mirasçılık sıfatlarını bildirmeye çağrılır.
4. Süre içinde kimse başvurmaz ve hâkim de hiçbir mirasçı tespit edemezse miras Devlete geçer.

Bu arada tereke ne olur?

İlan süreci boyunca terekenin korunması gerekir. Mirasçıların bilinmemesi veya bulunamaması, TMK m. 592-593 uyarınca terekenin sulh hâkimi tarafından resmen yönetilmesini gerektiren tipik hâllerdendir. Terekeyi resmen yöneten kimse, resmen yönetme sebeplerinin ortadan kalkmasına ya da paylaştırmaya kadar terekeyi iyi bir yönetici gibi özenle yönetmekle yükümlüdür.

İntikalin niteliği: geriye etkili ve geçici

Geriye etkilidir

İlan sürecinin uzunluğu, terekenin bu süre boyunca sahipsiz kaldığı izlenimi verebilir. Öğretide kabul edilen görüş bunun aksidir: Devlete intikal, geriye etkili olarak mirasbırakanın öldüğü an gerçekleşmiş sayılır. Verimsiz geçen ilan süresinin bitiminden sonra, o ana kadar belirsiz olan durum aydınlanır ve mirasın ölüm anında Devlete geçtiği kabul edilir.

Geçicidir

TMK m. 594/2’nin “miras sebebiyle istihkak davası açma hakkı saklı kalmak üzere” ifadesi belirleyicidir. Devletin bu intikaldeki konumu kesin değil geçici niteliktedir; sonradan ortaya çıkan hak sahibi, miras sebebiyle istihkak davasıyla durumun düzeltilmesini isteyebilir.

İstihkak davasının çerçevesi

TMK m. 637 uyarınca yasal veya atanmış mirasçı, terekeyi veya bazı tereke mallarını elinde bulunduran kimseye karşı mirasçılıktaki üstün hakkını ileri sürerek miras sebebiyle istihkak davası açabilir. TMK m. 639 uyarınca dava, davacının kendisinin mirasçı olduğunu ve iyiniyetli davalının tereke malını elinde bulundurduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde ölümün veya vasiyetnamenin açılmasının üzerinden on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar; iyiniyetli olmayanlara karşı süre yirmi yıldır. TMK m. 638/2 uyarınca davalı, tereke malını zamanaşımı yoluyla kazandığını ileri süremez.

Mirasçılık belgesinin iptali

Devlet adına düzenlenmiş bir mirasçılık belgesi varsa, sonradan ortaya çıkan gerçek mirasçı bu belgenin iptalini de isteyebilir. TMK m. 598/3 uyarınca mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir; iptal talebi için kanunda süre öngörülmemiştir. Mahkemeden alınmış belgenin iptali hasımlı ve çekişmeli bir dava olduğundan asliye hukuk mahkemesinde görülür.

Gaiplik, uygulama ve pratik noktalar

Gaiplikte Devlete geçme — TMK m. 588

Devletin mirasçılığının bir başka görünümü gaiplik hükümlerindedir. Sağ olup olmadığı bilinmeyen bir kimsenin malvarlığı veya ona düşen miras payı on yıl resmen yönetilirse ya da malvarlığı böyle yönetilenin yüz yaşını dolduracağı süre geçerse, Hazinenin istemi üzerine gaipliğine karar verilir. Gaiplik kararı için gerekli ilan süresinde hiçbir hak sahibi ortaya çıkmazsa, aksine hüküm bulunmadıkça gaibin mirası Devlete geçer. Devlet bu hâlde gaibe veya üstün hak sahiplerine karşı, aynen gaibin mirasını teslim alanlar gibi geri vermekle yükümlüdür.

Uygulamada süreç kimin elinde?

Devlet adına işlemler Hazine tarafından yürütülür. Sulh hukuk mahkemesince yürütülen ilan ve tespit sürecinin ardından, taşınmazlar bakımından tapu kayıtlarının Hazine adına düzeltilmesi gündeme gelir. Terekede vergi yükümlülüğü doğuyorsa veraset ve intikal vergisi beyanı da bu çerçevede değerlendirilir.

Mirasçı olduğunu düşünenler için

1. İlanları takip edin. Uzak hısımlık ilişkileri çoğu zaman ilan yoluyla öğrenilir.
2. Nüfus kayıtlarını çıkarın. Soybağı kural olarak nüfus kayıtlarıyla ispatlanır; kayıt yoksa veya doğru değilse TMK m. 30/2 uyarınca gerçek durum her türlü delille ispat edilebilir.
3. Mirasçılık belgesi talebinde bulunun. Talep çekişmesiz yargı işi olduğundan hâkim re’sen araştırma ilkesi uyarınca gerekli bütün delillere başvurabilir.
4. Süreleri gözetin. Belgenin iptali süreye tabi değildir; ancak malların iadesi için açılacak miras sebebiyle istihkak davası TMK m. 639’daki sürelere tabidir.

Tereke borca batıksa

Mirasın Devlete geçmesi, terekenin her zaman kârlı olduğu anlamına gelmez. Borca batık terekelerde alacaklıların hakları resmî tasfiye hükümleri çerçevesinde değerlendirilir; bu nedenle terekenin aktif-pasif dengesinin çıkarılması, sürecin ilk teknik adımıdır.