Mirasçı Bulunmaması ve Devletin Mirasçılığı (TMK 501)

Her terekenin mutlaka bir sahibi olmalıdır. Miras bırakanın hiçbir yakını ve geçerli bir tasarrufu yoksa, malvarlığının akıbetini kanun belirler. Bu rehber, mirasçısız kalan terekede izlenen ilan ve araştırma sürecini, Devletin mirasçılığının hangi koşullarda gündeme geldiğini ve sonradan ortaya çıkan mirasçının haklarını açıklıyor.

Kanun ne diyor?

Türk Medeni Kanunu m. 501’e göre, mirasçı bırakmaksızın ölen kimsenin mirası Devlete geçer. Yani kanunda sayılan zümrelerden (altsoy, ana-baba ve onların altsoyu, büyük ana-baba ve onların altsoyu) ve sağ kalan eşten hiçbir mirasçı bulunmuyorsa ve geçerli bir vasiyet ya da miras sözleşmesiyle atanmış bir mirasçı da yoksa, tereke son mirasçı sıfatıyla Devlete intikal eder.

Uygulamada durum

Devletin mirasçılığı, ancak başka mirasçı ve geçerli bir tasarruf bulunmadığı hâllerde söz konusu olur; miras bırakanın geçerli bir ölüme bağlı tasarrufu varsa, iradesi önceliklidir ve mallar atadığı kişilere/kurumlara geçer. Uzak hısımların ortaya çıkması hâlinde, mirasçılık iddiaları belgelerle değerlendirilir.

Devlet, son mirasçı olarak terekeyi devralırken, kural olarak tereke borçlarından da terekeyle sınırlı biçimde sorumlu olur. Bu yönüyle devletin durumu, sınırlı bir sorumluluk çerçevesinde değerlendirilir.

Devlet, son mirasçı olarak mirası reddedemez. Mirasçı araştırması (ilan) sonucunda hısımların ortaya çıkması hâlinde, bu kişiler devletin mirasçılığından önce gelir ve tereke öncelikle onlara intikal eder.

Pratik sonuç

Miras bırakanla hısımlık ya da lehinize bir tasarruf bulunduğunu düşünüyorsanız, mirasçılık durumunuzu belgelerle ortaya koymanız gerekir. Uzak ya da karmaşık hısımlık hâllerinde, hak iddianızı bir avukatla değerlendirmeniz yararlı olur.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve belirtilen kanun maddelerini güncel metinden teyit etmeniz önerilir.

Devlet Hangi Sıfatla Mirasçıdır?

TMK m.501 tek cümledir: “Mirasçı bırakmaksızın ölen kimsenin mirası Devlete geçer.” Bu geçişin hukuki niteliği, sonuçlarını doğrudan belirler.

Devlet burada bir kanuni mirasçı konumundadır; malı sahipsiz mal olarak edinmez. Bunun üç somut sonucu vardır.

İkinci satır, sonradan ortaya çıkan mirasçı bakımından önemlidir: Devletin mirasçılığı da ölüm anına geri etkilidir. Ancak bu, gerçek mirasçının hakkını ortadan kaldırmaz; TMK m.594 istihkak yolunu saklı tutar.

Devlet, zümre sisteminde en son sıradadır. Kendisinden önce gelen herkesin bulunmaması gerekir.

Dördüncü satır kritiktir: sağ kalan eş varsa Devlet hiçbir zaman mirasçı olmaz. TMK m.499/3 uyarınca üçüncü zümre mirasçıları da yoksa mirasın tamamı eşe kalır. Devletin mirasçılığı, ancak eşin de bulunmadığı hâllerde gündeme gelir.

Koruma, Tasfiye ve Belge: TMK m.589, m.632 ile HMK m.383

Devletin mirasçılığı devreye girmeden önce terekenin korunması, alacaklıların tasfiye isteme hakkı ve tüm bu işlemlerin hangi usulle yürütüleceği ayrı hükümlerde düzenlenmiştir.

Koruma önlemleri: TMK m.589. İlan süresince tereke sahipsiz kalmaz: mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi, istem üzerine veya re’sen tereke mallarının korunması ve hak sahiplerine geçmesini sağlamak üzere gerekli olan bütün önlemleri alır. Bu önlemler özellikle kanunda belirtilen hâllerde terekede bulunan mal ve hakların yazımına, terekenin mühürlenmesine, terekenin resmen yönetilmesine ve vasiyetnamelerin açılmasına ilişkindir. Bu işlemlerle ilgili giderler, ileride terekeden alınmak üzere başvuran kişiden; başvuran yoksa terekeden karşılanır.

Terekenin resmen yönetilmesi: TMK m.592. Kanun, üç hâlde terekenin resmen yönetilmesini öngörür; bunlardan biri doğrudan bu konuyla ilgilidir: mirasçıların hiçbiri mirası isteme hakkını ileri sürmediğinde tereke resmen yönetilir. Ayrıca mirasçılardan birinin uzun süreli olarak ortada bulunmaması ve temsilci de bırakmaması hâlinde, menfaati gerektiriyorsa aynı yola gidilir. Yönetim, sulh hâkiminin gözetiminde yürütülür.

Alacaklının yolu: TMK m.632. Mirasçısız görünen terekede alacaklı beklemek zorunda değildir: mirasın resmî tasfiyesi, mirasçıların veya mirasbırakanın alacaklılarının istemi üzerine yapılır. Bu yol, terekenin borç ödemeye yetip yetmediğinin resmen belirlenmesini ve alacakların sıraya göre ödenmesini sağlar.

Tasfiyenin yürütülmesi: TMK m.633 ve m.635. Resmî tasfiye, sulh mahkemesince veya atayacağı bir ya da birkaç tasfiye memuru tarafından yapılır. Tasfiye memuru, terekeyi defterini tutarak yönetir; mirasbırakanın borçlarını öder, vasiyetleri yerine getirir ve alacaklarını tahsil eder. Tasfiye sonunda artan değerler mirasçılara, mirasçı yoksa Devlete geçer.

Sıra neden önemli? Devletin mirasçılığı, terekenin borçlarından arındırılmasından sonra gündeme gelir. Bu nedenle alacaklı için doğru sıra şudur: önce TMK m.589 kapsamında koruma önlemi ve defter istemek; gerekiyorsa TMK m.632 uyarınca resmî tasfiye talep etmek; ancak tasfiye sonunda artan değer kalırsa Devletin mirasçılığı sonuç doğurur.

Mirasçılık belgesi: TMK m.598. Hazine adına düzenlenen belgenin dayanağı ve iptalinin kapısı aynı maddededir: başvuru üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatlarını gösteren bir belge verilir; mirasçı atanmış veya kendisine belirli mal bırakılmış olanlara, vasiyetnamenin açılmasından başlayarak bir ay içinde itiraz edilmemişse sulh mahkemesince belge verilir. Kritik hüküm şudur: mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir.

Başvurunun niteliği: HMK m.383. Mirasçılık belgesi verilmesi, terekenin yazımı ve koruma önlemleri gibi işler çekişmesiz yargı kapsamındadır ve kanun görevi belirler: çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça sulh hukuk mahkemesidir. Bu nedenle talep dilekçeyle yapılır ve karşı taraf gösterilmesi zorunlu değildir.

Usul ve kararın etkisi: HMK m.385. Çekişmesiz yargı işlerinde basit yargılama usulü uygulanır ve hâkim, niteliğine uygun düştüğü ölçüde re’sen araştırma ilkesini uygular. Ayrıca bu kararlar maddi anlamda kesin hüküm teşkil etmez. Sonradan ortaya çıkan mirasçı bakımından bu, belgenin yeniden tartışılabilmesini sağlar.

Kanun yolu: HMK m.387. Çekişmesiz yargı işlerinde verilen kararlara karşı hukuki yararı bulunan ilgililer, özel kanuni düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla, kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde kanun yoluna başvurabilirler. Hazine adına verilmiş belgeyi sonradan öğrenen mirasçı bakımından süre, öğrenme tarihinden işler.

Görev ve yetki: HMK m.2 ve m.11. Buna karşılık miras sebebiyle istihkak davası çekişmeli bir davadır: dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın asliye hukuk mahkemesinde görülür ve ölen kimsenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir. Ayrıca terekede bulunan bir mal hakkında açılacak istihkak davası, terekenin yazımı ve tespiti zamanında malın bulunduğu yer mahkemesinde de açılabilir.

Mirasçısız Terekede Alacaklının Yolu

Borçlusu mirasçısız ölen alacaklı için süreç, olağan miras dosyalarından farklı işler. Muhatap Devlettir ancak sorumluluğu sınırlıdır.

Üçüncü adım alacaklı için kritiktir: deftere yazılmayan borçtan Devlet sorumlu değildir. TMK m.631/2 sorumluluğu “deftere yazılan borçlar” ile sınırlar. İlan süresinde bildirimde bulunmayan alacaklı, alacağını Devletten talep edemez.

Bu nedenle borçlusunun mirasçısız öldüğünü öğrenen alacaklının ilk işi, sulh mahkemesindeki defter dosyasını takip etmek ve alacağını süresinde bildirmektir. İlanların takibi alacaklının kendi sorumluluğundadır.

Kefalet alacakları bakımından TMK m.621/2 ayrı bir güvence sağlar: ilan çağrısı kefalet sebebiyle alacaklı ve borçlu olanları da kapsar. Kefalete dayanan alacaklar da bildirilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

İlan süresince tereke kim tarafından korunur?

TMK m.589 uyarınca mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi, istem üzerine veya re’sen tereke mallarının korunması ve hak sahiplerine geçmesini sağlamak üzere gerekli bütün önlemleri alır; bu önlemler yazım, mühürleme, resmen yönetim ve vasiyetnamelerin açılmasına ilişkindir.

Hiçbir mirasçı ortaya çıkmazsa tereke nasıl yönetilir?

TMK m.592 uyarınca mirasçıların hiçbiri mirası isteme hakkını ileri sürmediğinde tereke resmen yönetilir; mirasçılardan birinin uzun süreli olarak ortada bulunmaması ve temsilci bırakmaması hâlinde de menfaat gerektiriyorsa aynı yola gidilir.

Alacaklı mirasçısız terekede ne yapabilir?

TMK m.632 uyarınca mirasın resmî tasfiyesi, mirasçıların veya mirasbırakanın alacaklılarının istemi üzerine yapılır. TMK m.633 uyarınca tasfiye sulh mahkemesince veya atanacak tasfiye memuru tarafından yürütülür; TMK m.635 uyarınca borçlar ödenir, alacaklar tahsil edilir ve artan değer mirasçılara, yoksa Devlete geçer.

Hazine adına verilen mirasçılık belgesi iptal edilebilir mi?

TMK m.598 uyarınca mirasçılık belgesi sulh mahkemesince veya noterlikçe verilir ve mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir. HMK m.385 uyarınca çekişmesiz yargı kararları maddi anlamda kesin hüküm teşkil etmediğinden belge yeniden tartışılabilir.

Bu talepler hangi mahkemede ve hangi sürede görülür?

HMK m.383 uyarınca çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine düzenleme yoksa sulh hukuk mahkemesidir; HMK m.387 uyarınca kararlara karşı hukuki yararı bulunan ilgililer öğrenmeden itibaren iki hafta içinde kanun yoluna başvurabilir. Buna karşılık miras sebebiyle istihkak davası HMK m.11 uyarınca ölenin son yerleşim yeri mahkemesinde görülür.

Mirasçı bulunmazsa miras kime kalır?

TMK m. 501 uyarınca mirasçı bırakmaksızın ölen kimsenin mirası Devlete geçer. Devlet, kan hısımları, evlatlık ve sağ kalan eşin yanında kanuni mirasçılardan biridir ve sıralamada en sonda yer alır.

Devletin mirasçı olması için hangi koşullar aranır?

Birinci, ikinci ve üçüncü zümrelerde hiçbir yasal mirasçının bulunmaması, sağ kalan eşin bulunmaması ve mirasbırakanın atanmış mirasçı belirlememiş olması gerekir. Atanmış mirasçı varsa Devletin mirasçılığı yalnızca tasarrufun kapsamadığı kısımda gündeme gelir.

Devlet mirası nasıl alır?

TMK m. 594 uyarınca sulh hâkimi uygun araçlarla ve bir ay ara ile iki defa ilân yapıp hak sahiplerini son ilândan başlayarak en geç bir yıl içinde mirasçılık sıfatlarını bildirmeye çağırır. Süre içinde kimse başvurmaz ve hâkim mirasçı tespit edemezse miras Devlete geçer.

İlan süresi boyunca tereke sahipsiz mi kalır?

Hayır. Öğretide Devlete intikalin geriye etkili olarak mirasbırakanın öldüğü an gerçekleşmiş sayılacağı kabul edilir. Ayrıca mirasçıların bilinmemesi hâlinde TMK m. 592-593 uyarınca tereke sulh hâkimi tarafından resmen yönetilir.

Sonradan mirasçı çıkarsa ne olur?

TMK m. 594/2 miras sebebiyle istihkak davası açma hakkını saklı tutar. Devletin konumu geçici niteliktedir; sonradan ortaya çıkan hak sahibi TMK m. 637 uyarınca istihkak davasıyla durumun düzeltilmesini isteyebilir.

İstihkak davasında süre nedir?

TMK m. 639 uyarınca davacının mirasçı olduğunu ve iyiniyetli davalının tereke malını elinde bulundurduğunu öğrendiği tarihten itibaren bir yıl, her hâlde ölümün veya vasiyetnamenin açılmasının üzerinden on yıl; iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl.

Hazine adına verilmiş mirasçılık belgesi iptal edilebilir mi?

Evet. TMK m. 598/3 uyarınca mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir ve iptal talebi için süre öngörülmemiştir. Mahkemeden alınmış belgenin iptali hasımlı bir dava olduğundan asliye hukuk mahkemesinde görülür.

Gaiplik hâlinde miras da Devlete geçer mi?

TMK m. 588 uyarınca evet. Gaiplik kararı için gerekli ilan süresinde hiçbir hak sahibi çıkmazsa gaibin mirası Devlete geçer; Devlet bu hâlde gaibe veya üstün hak sahiplerine karşı, aynen gaibin mirasını teslim alanlar gibi geri vermekle yükümlüdür.