Sözleşmeye Aykırılıktan Doğan Tazminat

Bir sözleşmenin tarafı, edimini yerine getirmezse karşı tarafı zarara uğratır. Hukuk, bu durumda zarar görene güçlü bir koruma sağlar.

Kanun ne diyor?

TBK m.112’ye göre borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse, borçlu kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe, alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür. Yani sözleşmeye aykırılıkta kusurun bulunmadığını ispat yükü borçludadır.

Yargıtay bu kuralı nasıl uyguluyor?

Yargıtay’ın yerleşik uygulamasında, alacaklı zararı ve sözleşmeye aykırılığı ortaya koyduğunda, kusursuzluğunu ispat külfeti borçluya geçer. Zarar görenin talep edebileceği, kural olarak ifanın gereği gibi yapılmamasından doğan zarardır; gecikme hâlinde temerrüt hükümleri devreye girer.

Pratikte ne anlama geliyor?

• Sözleşmeye aykırılıkta kusursuzluğu ispat yükü borçludadır; bu, zarar göreni güçlendirir.
• Zarar gören; aynen ifa, dönme ve tazminat seçeneklerini değerlendirebilir.
• Sözleşme, ihtar ve zarara ilişkin kanıtlar toplanmalıdır.

Sözleşmeye aykırılıkta kusur karinesi zarar görenin lehinedir. Aykırılığın ve zararın belgelenmesi, tazminatın temelini oluşturur.

Sıkça Sorulan Sorular

Sözleşmeye aykırılıkta kusuru kim ispatlar?

Borçlu. TBK m.112 uyarınca borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe zararı gidermekle yükümlüdür. Kusur karine olarak kabul edilir.

Ben neyi ispatlamak zorundayım?

Üç şeyi: geçerli bir sözleşmenin varlığını, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmediğini ve buna bağlı zarar ile aradaki illiyet bağını. Bunların ötesinde borçlunun kusurlu olduğunu göstermeniz gerekmez.

Borçlu çalışanının hatasını öne sürebilir mi?

Hayır. TBK m.116 uyarınca borçlu, ifayı yardımcılarına bırakmış olsa bile onların işi yürütürken verdiği zarardan sorumludur. Haksız fiildeki adam çalıştıran sorumluluğundan farklı olarak burada kurtuluş kanıtı imkânı tanınmamıştır.

Sözleşmedeki “sorumluluk kabul edilmez” kaydı geçerli mi?

Sınırlıdır. TBK m.115 uyarınca borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür. Ayrıca izne bağlı meslek ve hizmetlerde hafif kusur için yapılan sorumsuzluk anlaşmaları da hükümsüzdür.

Borçlu geç ifa ettiyse ne isteyebilirim?

TBK m.118 uyarınca gecikme tazminatı. Borçlu, temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat etmedikçe geç ifadan doğan zararı gidermekle yükümlüdür; bu, ifa gerçekleşmiş olsa dahi ayrıca istenebilir.

Hem ifa hem tazminat istenebilir mi?

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde alacaklı; aynen ifa ile birlikte gecikme tazminatı isteyebilir, ifadan vazgeçip ifa yerine tazminat talep edebilir ya da sözleşmeden dönerek menfi zararının giderilmesini isteyebilir. Seçim yapıldıktan sonra kural olarak dönülemez.

Müspet ve menfi zarar farkı nedir?

Müspet zarar, sözleşme gereği gibi ifa edilseydi bulunulacak durum ile mevcut durum arasındaki farktır; yoksun kalınan kâr buna dâhildir. Menfi zarar ise sözleşme hiç yapılmamış olsaydı bulunulacak duruma göre hesaplanır.

Zamanaşımı kaç yıldır?

TBK m.146 uyarınca kural on yıldır. Ancak TBK m.147’de sayılan bazı alacaklar beş yıllık süreye tabidir; örneğin eser sözleşmesinden doğan alacaklar, yüklenicinin ağır kusuru hâli dışında beş yıllık süreye bağlıdır.

Bu makale genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Açıklanan kanun hükümleri ve Yargıtay’ın yerleşik uygulaması zaman içinde değişebileceğinden, kendi durumunuz için güncel değerlendirmeyi mutlaka bir avukattan alınız.

Mevzuat Çerçevesi: Hangi Hüküm, Hangi Talep?

Tazminat talebinin dayanağı, olayın niteliğine göre değişir. Yanlış hukuki sebep seçimi zamanaşımı, ispat yükü ve talep edilebilecek kalemler bakımından farklı sonuçlar doğurur.

Hukuki sebep seçimi neden belirleyici?

Aynı olay hem sözleşmeye aykırılık hem haksız fiil oluşturabilir. Sözleşmeye dayanmak zamanaşımı bakımından çoğu zaman avantajlıdır; buna karşılık ispat yükü ve talep edilebilecek kalemler farklılaşır. Sözleşme ilişkilerinde ayrıca müspet ve menfi zarar ayrımı yapılır ve seçimlik hakkın kullanımı hangi zararın isteneceğini belirler.

Ayrıntı: Müspet ve menfi zarar ayrımı (TBK m. 125) · Haksız fiilde maddi ve manevi tazminatın esasları

Kusur Sorumluluğu ile Kusursuz Sorumluluk

Kusursuz sorumluluk hâllerinde zarar görenin ispat yükü belirgin biçimde hafifler; tartışma kusur üzerinden değil illiyet bağı ve kurtuluş kanıtı üzerinden yürür.

Görev, Yetki ve Süreler

Talebin birden fazla muhataba yöneltileceği hâllerde tek dilekçede birleştirme görevsizlik kararına yol açabilir. Muhataplar farklı mahkemelerin görev alanına giriyorsa davalar ayrı açılmalıdır.

Hesap Yöntemi ve Faiz: 2026 Çerçevesi

Bedensel zarar ve ölüm tazminatlarında hesap, birbirini çarpan değişkenlerle yapılır. Gelecekteki zararın bugünkü değere indirgenmesinde uygulanan yöntem, uzun süreli dosyalarda sonucu belirgin biçimde etkiler.

Anayasa Mahkemesi’nin E. 2019/40, K. 2020/40 sayılı ve 17.07.2020 tarihli kararı ile genel şartlara atıf yapan hükümler iptal edildiğinden, hesap genel şartlar ekindeki cetvellere göre değil Türk Borçlar Kanunu’nun haksız fiile ilişkin hükümlerine göre yapılır.

7589 sayılı Kanun ile gelen faiz düzenlemesi

31 Temmuz 2026’da yürürlüğe giren düzenlemeyle iki değişiklik olmuştur. Oran bakımından yasal faiz, TCMB reeskont oranının yüzde sekseni olarak belirlenmiş ve hesap dönemsel hâle gelmiştir. Başlangıç bakımından ise bedensel zarar ve destekten yoksun kalma tazminatlarında faiz, bilinen dönem için olay tarihinden, bilinemeyen dönem için karar tarihinden işletilir. Ayrıca tahkikat başlayıncaya kadar ifa amacıyla yapılan ödeme, ödeme tarihine göre belirlenecek tazminattan oransal olarak mahsup edilir.

Hâkimin Takdir Yetkisi ve Denetimi

Tazminatın belirlenmesinde hâkime takdir yetkisi tanınmıştır; ancak bu yetki denetimden muaf değildir.

• Gerekçe zorunluluğu. Takdirin hangi olgulara dayandığı kararda gösterilmelidir.
• Bilirkişi raporundan ayrılma. Hâkim raporla bağlı değildir; ancak denetime elverişli bir rapordan ayrılmak için gerekçe göstermesi gerekir.
• İndirim oranı. Müterafik kusur ve hakkaniyet indirimlerinde oranın gerekçelendirilmesi aranır; aşırı indirim bozma sebebidir.
• Talep sınırı. Talep edilmeyen kaleme ve faize hükmedilemez.

Pratik sonuç: rapora itiraz ederken “tutar düşük” demek zayıf kalır. Güçlü itiraz, raporun hangi olgudan hangi sonuca vardığını göstermediğini, yani denetime elverişli olmadığını ortaya koymaktır.

Talep Kurgusunda Altı Kontrol

1. Hukuki sebebi belirleyin. Haksız fiil mi, sözleşmeye aykırılık mı? Zamanaşımı ve ispat yükü buna bağlıdır.
2. Sorumluluk türünü tespit edin. Kusursuz sorumluluk hâli varsa kusur ispatına gerek kalmaz.
3. Muhatapları ve görevli mahkemeyi ayrıştırın. Farklı mahkemelerin görev alanına giren talepler tek dilekçede birleştirilemez.
4. Kalemleri tek tek sayın. Sayılmayan kalem hesaba girmez.
5. Faizi dönem ayrımıyla ve dönemsel oranla talep edin. Talep edilmeyen faize hükmedilmez.
6. Talep artırım hakkını saklı tutun. 31 Temmuz 2026’dan itibaren belirsiz alacak davası yoluna gidilemediğinden kısmi dava kurgusu kullanılır; HMK m. 109/4 uyarınca artırım bir defaya mahsustur.

İlgili Rehberler

• Trafik kazası tazminat süreci: kazadan ödemeye adım adım
• Maddi tazminat kalemleri (TBK m. 53-54)
• Faiz başlangıcı ve oransal mahsup: TBK m. 55
• Yasal faiz değişti: reeskont endekslemesi
• Tazminat davalarında zamanaşımı: hangi talep, hangi süre?
• Destekten yoksun kalmada gelirin ispatı
• Belirsiz alacak davası kaldırıldı mı? HMK m. 107
• Manevi tazminat: kim, ne kadar isteyebilir?