Müteselsil Sorumluluk ve Sorumlular Arası Rücu (TBK 61-62)

TBK 61 iki ayrı hâli kapsar ve eski “tam/eksik teselsül” ayrımını kaldırmıştır

TBK m.61 iki durumu birlikte düzenler: birden çok kişinin birlikte bir zarara sebebiyet vermesi ve birden çok kişinin aynı zarardan çeşitli sebeplerden dolayı sorumlu olması. Her iki hâlde de haklarında müteselsil sorumluluğa ilişkin hükümler uygulanır. Bu, göründüğünden daha köklü bir tercihtir.

818 sayılı Kanun dönemindeki ayrım

Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu döneminde öğreti ve yargı kararları ikili bir ayrım yapıyordu: aynı zarara birlikte sebep olma hâli tam teselsül, aynı zarardan farklı sebeplerle sorumlu olma hâli ise eksik teselsül olarak adlandırılıyordu. Bu ayrım BK m.51 ve 52’de düzenlenmişti ve eksik teselsülde rücu bakımından katı bir sıra öngörülüyordu.

6098 sayılı Kanunun getirdiği düzen

01.07.2012’de yürürlüğe giren 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu bu ayrıma son vermiştir. Her iki hâl TBK m.61 altında aynı esaslara tabi tutulmuş; rücu sırasına ilişkin 818 sayılı Kanunun 51. maddesinin ikinci fıkrası yeni metne alınmamıştır. Madde gerekçesinde de, aynı zarara birlikte sebep olanlar ile aynı zarardan çeşitli sebeplerden dolayı sorumlu bulunanlar arasında tazminatın nasıl paylaştırılacağı TBK m.62’de düzenlendiği için rücu sırasına ilişkin eski hükmün aktarılmadığı belirtilmiştir. Ayrıca TBK m.62/2 hem eski tam hem eski eksik teselsül hâlinde halefiyetin varlığını kabul etmiştir. Sonuçta ayrımın pratik önemi kalmamıştır.

Teselsül nereden doğar

TBK m.162’ye göre birden çok borçludan her biri alacaklıya karşı borcun tamamından sorumlu olmayı kabul ettiğini bildirirse müteselsil borçluluk doğar; böyle bir bildirim yoksa müteselsil borçluluk ancak kanunda öngörülen hâllerde doğar. Haksız fiil alanında bu kanuni hâllerin başında TBK m.61 gelir.

TBK 62: iç ilişkide paylaşım hangi ölçütlere göre yapılır

TBK m.62/1, tazminatın aynı zarardan sorumlu müteselsil borçlular arasında paylaştırılmasında bütün durum ve koşulların, özellikle onlardan her birine yüklenebilecek kusurun ağırlığı ve yarattıkları tehlikenin yoğunluğunun göz önünde tutulacağını öngörür. Ölçüt tek boyutlu değildir: kusur ile tehlike birlikte tartılır.

Eşit pay kuralı burada uygulanmaz

Müteselsil borçluluğun genel hükümlerinde yer alan TBK m.167/1’deki “borçlulardan her biri alacaklıya yapılan ifadan birbirlerine karşı eşit paylarla sorumludur” kuralı, haksız fiil kaynaklı müteselsil sorumluluğun iç ilişkisinde geçerli değildir. Burada esas alınacak hüküm TBK m.62’dir; yani paylaşım eşit değil, kusur ve tehlike ağırlığına göre yapılır.

Kusurlu ile kusursuz sorumlunun bir arada olması

Bir dosyada kusur sorumlusu ile kusursuz sorumlu (örneğin araç sürücüsü ile işleten, ya da çalışan ile adam çalıştıran) birlikte bulunabilir. Bu hâlde iç paylaşım, her birinin kusur derecesi ve sorumluluk sebebinin niteliği dikkate alınarak kurulur. Kusursuz sorumlu, dışarıya karşı tam ödeme yapmış olsa bile iç ilişkide kendi payından fazlasını üstlenmek zorunda değildir.

Rücu hakkı: ne zaman doğar, neyi kapsar

TBK m.62/2’ye göre tazminatın kendi payına düşeninden fazlasını ödeyen kişi, bu fazla ödemesi için diğer müteselsil sorumlulara karşı rücu hakkına sahip ve zarar görenin haklarına halef olur. Buradaki iki unsuru ayırmak gerekir.

Rücu için tamamını ödemek şart değildir

Yaygın kanaatin aksine, rücu hakkının kullanılabilmesi için tazminatın tamamının ödenmiş olması gerekmez. Belirleyici olan, kendi payından fazlasının ödenmiş olmasıdır. Fazlaya geçildiği andan itibaren rücu hakkı doğar.

Halefiyet ne sağlar

Halefiyet, ödeyen sorumlunun zarar görenin hukuki durumuna geçmesi demektir. Bunun pratik değeri, zarar görenin alacağına bağlı teminat ve haklardan yararlanabilmesidir. 818 sayılı Kanun döneminde eksik teselsül hâlinde halefiyetin bulunmadığı genel olarak kabul edilirken, TBK m.62/2 ile birden çok kişinin aynı zarardan farklı hukuki sebeplerle sorumlu olması hâlinde de alacaklıyı tatmin eden borçlunun halef olacağı açıklık kazanmıştır.

Rücuda teselsül yoktur

İç ilişkideki rücu borcu müteselsil nitelikte değildir; pay esası geçerlidir. Yani ödeyen sorumlu, diğer sorumluların her birinden yalnızca o kişinin payını isteyebilir; birinden hepsinin payını talep edemez. Bu nedenle rücu davası açılırken her sorumlunun payının ayrı ayrı hesaplanması gerekir.

Zamanaşımı, savunmalar ve özel sorumluluk hâlleriyle ilişki

Müteselsil sorumlulukta borç ilişkisinin çokluğu esas alınmıştır; yani aralarında teselsül bulunan borçlular birbirinden farklı hükümlere tabi olabilir. Bu kuralın önemli bir istisnası zamanaşımının kesilmesidir.

Kesilme sirayet eder, feragat etmez

TBK m.155/1 uyarınca zamanaşımı müteselsil borçlulardan veya bölünemeyen borcun borçlularından birine karşı kesilince, diğerlerine karşı da kesilmiş olur. Buna karşılık TBK m.160’a göre müteselsil borçlulardan birinin zamanaşımından feragat etmiş olması diğerlerine karşı ileri sürülemez. TBK m.165 ise borçlulardan birinin kendi davranışıyla diğerlerinin durumunu ağırlaştıramayacağını öngörür; bu hükmün m.155 ile ilişkisi öğretide tartışma konusudur.

Bireysel savunmalar ve farklılaştırılmış teselsül

Her borçlunun yalnızca kendisine ait savunmaları (kişisel def’iler) bulunabilir. Dış ilişkide bireysel indirim sebeplerinin ileri sürülmesine olanak tanıyan farklılaştırılmış teselsül esası Tasarı’da yer almış ancak yasalaştırılmamıştır; bu nedenle konu öğretide tartışılmaya devam etmektedir. Uygulamada ise müteselsil borçlulardan birinin ileri sürdüğü zamanaşımı def’inden, def’i ileri sürmeyen diğer borçlunun da yararlanabileceği kabul edilmektedir.

Hangi özel hâller teselsül doğurur

TBK m.61 dışında pek çok özel hüküm de müteselsil sorumluluk öngörür. Adam çalıştıranın sorumluluğunda (TBK m.66) çalışan ile adam çalıştıran; yapı malikinin sorumluluğunda (TBK m.69) paylı veya elbirliği mülkiyet hâlinde malikler ve ayrıca intifa ile oturma hakkı sahipleri; tehlike sorumluluğunda (TBK m.71) işletme sahibi ile varsa işleten müteselsilen sorumludur. Aile hukukunda ise, ev başkanı sıfatını taşıyan anne ve babanın gözetime muhtaç çocuğun üçüncü kişiye verdiği zarardan müteselsilen sorumlu olduğu kabul edilmektedir.