Küçüğün Verdiği Zararda Ana-Babanın (Ev Başkanının) Sorumluluğu

Dayanak Türk Medeni Kanunu’nun 369. maddesidir

Bu sorumluluğun kaynağı 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 369. maddesidir; Borçlar Kanunu’nda değil, Medeni Kanun’un Aile Hukuku kitabında “Ev düzeni” başlığı altında (TMK m.367-369) düzenlenmiştir. Bu, yalnızca bir sıralama ayrıntısı değildir; aşağıda görüleceği üzere görevli mahkemeyi doğrudan etkiler.

Maddenin kapsamı

TMK m.369/1’e göre ev başkanı; ev halkından olan küçüğün, kısıtlının, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı bulunan kişinin verdiği zarardan, alışılmış şekilde durum ve koşulların gerektirdiği dikkatle onu gözetim altında bulundurduğunu veya bu dikkat ve özeni gösterseydi dahi zararın meydana gelmesini engelleyemeyeceğini ispat etmedikçe sorumludur. Sorumluluk şahıs itibarıyla sınırlıdır: bu dört gruba girmeyen ev halkının fiilleri madde kapsamına girmez. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 20.02.2008 tarihli, 2008/4-153 E., 2008/139 K. sayılı ilamında da aynı ilke benimsenmiştir. Maddenin ikinci fıkrası ayrıca, bu kişilerin kendilerini ya da başkalarını tehlikeye veya zarara düşürmemeleri için gerekli önlemlerin alınmasını ev başkanına yükler.

Sorumluluğun niteliği ve ispat düzeni

Ev başkanının sorumluluğu kusura dayanmayan, yasal gözetim ve özen ödevinin yerine getirilmemesinden kaynaklanan bir sebep sorumluluğudur. Maddede ev başkanının objektif özen ödevini yerine getirmediği bir karine olarak kabul edilmiştir. Bunun pratik sonucu şudur: zarar görenin, ana-babanın gözetim görevini ihmal ettiğini ispat etmesi gerekmez; özen ve gözetime muhtaç aile üyelerinden birinin hukuka aykırı bir davranışla üçüncü kişiye zarar vermiş olması yeterlidir. İspat yükü ev başkanındadır. Anne ve baba, çocuğun üçüncü kişiye verdiği zarardan müteselsilen sorumludur.

Kurtuluş kanıtı ve sorumluluğun sınırı

Sorumluluk mutlak ve sınırsız değildir. Madde, ev başkanına iki seçenekli bir kurtuluş kanıtı tanır: ya durum ve koşulların gerektirdiği dikkatle çocuğu gözetim altında bulundurduğunu ya da bu dikkat ve özeni gösterseydi dahi zararın meydana gelmesini engelleyemeyeceğini ispat edecektir. İkisinden birinin ispatı yeterlidir.

“Alışılmış şekilde” ölçütü

Kanun mutlak bir gözetim değil, alışılmış şekilde durum ve koşulların gerektirdiği dikkati arar. Ölçüt çocuğun yaşı, gelişim düzeyi, geçmiş davranışları ve olayın gerçekleştiği ortamın tehlikeliliğine göre değişir. Beş yaşındaki bir çocuk için beklenen gözetim ile on altı yaşındaki bir çocuk için beklenen gözetim aynı değildir.

Oyun ve beklenmedik hareket

Uygulamada önemli bir sınır çizilmiştir: oyun oynama hakkı çocuklar için vazgeçilmez bir haktır. Bu nedenle, gözetim altındaki çocuğun genelde tehlike yaratmayan bir oyunu oynaması sırasında beklenmedik bir hareketten doğan zarardan ev başkanının sorumlu tutulmaması gerektiği; böyle bir olayda davalıların objektif özen sorumluluğunu yerine getirmediğinin söylenemeyeceği kabul edilmiştir. Buna karşılık çocuğun daha önce benzer davranışlar sergilediği, tehlikeli bir alet veya ortama erişiminin engellenmediği hâllerde kurtuluş kanıtı kabul görmez.

Kurtuluş kanıtını destekleyen deliller

Somut olayda gözetimin varlığını gösteren tanık beyanları, olayın gerçekleştiği yer ve zamana ilişkin kayıtlar, çocuğun okul ve sağlık dosyası, alınmış fiziki önlemler (kilit, bariyer, erişim engeli) ve varsa daha önceki uyarı ve müdahalelerin belgelenmesi bu savunmanın omurgasını oluşturur.

Çocuğun kendi sorumluluğu ortadan kalkmaz

Ev başkanının sorumluluğu, zarar veren küçüğün kendi sorumluluğunu dışlamaz. Burada belirleyici kavram ayırt etme gücüdür.

Ayırt etme gücü olan küçük

Ayırt etme gücüne sahip küçüğün haksız fiilinden doğan şahsi sorumluluğu saklıdır. Bu hâlde zarar gören, hem çocuğa hem ev başkanına yönelebilir. Uygulamada çocuğun malvarlığı bulunmadığından talep çoğunlukla ana-babaya yöneltilse de, çocuğun kendi adına kayıtlı malvarlığı varsa dava ona da açılabilir.

Ayırt etme gücü olmayan küçük ve TBK 65

Ayırt etme gücü bulunmayan çok küçük bir çocuk kural olarak kusurlu sayılmaz ve haksız fiil sorumluluğu doğmaz. Ancak TBK m.65 bir istisna getirir: hakkaniyet gerektiriyorsa hâkim, ayırt etme gücü bulunmayan kişinin verdiği zararın kısmen veya tamamen giderilmesine karar verebilir. Bu, özellikle çocuğun malvarlığının bulunduğu ve zarar görenin başka türlü tatmin edilemeyeceği hâllerde gündeme gelir.

Ev başkanı kimdir

Ev başkanı sıfatı yalnızca ana-babaya özgü değildir; ev halkını fiilen yöneten, otoritesi altında bulunduran kişidir. Bu nedenle bazı dosyalarda büyükanne, büyükbaba veya birlikte yaşanılan başka bir yetişkin de ev başkanı sayılabilir. Belirleyici olan biçimsel bir unvan değil, fiilî yönetim ve gözetim ilişkisidir.

Görevli mahkeme: en sık yapılan usul hatası

Bu, dosyaların en çok zaman kaybettiği noktadır. TMK m.369’a dayalı davalar aile hukukundan doğduğu için görevli mahkeme Aile Mahkemesidir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 20.02.2008 tarihli, 2008/4-153 E., 2008/139 K. sayılı kararı bu yöndedir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde dava, asliye hukuk mahkemesinde aile mahkemesi sıfatıyla görülür.

Neden önemli

Görev kuralları kamu düzenindendir ve hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir. Davayı doğrudan asliye hukuk mahkemesinde açarsanız görevsizlik kararıyla karşılaşır, dosya yeniden görevli mahkemeye gönderilir ve aylar kaybedilir. Talebiniz manevi tazminat da içeriyorsa bu durum değişmez; dayanağınız TMK m.369 olduğu sürece görev aile mahkemesindedir.

Yetki

Anne ve baba birlikte davalı gösterildiğinde HMK m.7/1 uyarınca dava, davalılardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir. Haksız fiil niteliği taşıyan olaylarda HMK m.16 uyarınca fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer ile zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkili olabilir; birden fazla yetkili mahkeme varsa seçim hakkı davacıdadır.

Ceza dosyasının etkisi ve süre

Olay hakkında bir ceza soruşturması yürütülmüşse, ceza mahkemesince maddi olgu olarak saptanan hususlar hukuk davasında güçlü delil oluşturur; bu nedenle ceza dosyasının celbi talep edilmelidir. Zamanaşımı bakımından TBK m.72’deki iki yıllık ve on yıllık süreler işler; fiil suç oluşturuyor ve ceza kanunu daha uzun bir zamanaşımı öngörüyorsa tazminat istemi bakımından o daha uzun süre uygulanır.