Adam Çalıştıranın Sorumluluğu

Maddenin dört fıkrası: tek değil, iki ayrı sorumluluk karinesi

TBK m.66 tek bir kural değil, birbirini tamamlayan dört fıkradan oluşur ve iki ayrı karine kurar: biri çalıştırılan kişiye, diğeri işletme şartlarına ilişkin. Bu ayrımı görmeden dosya doğru kurulamaz.

Birinci fıkra: sorumluluğun kaynağı

Adam çalıştıran, çalışanın kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür. Sorumluluğun doğması için adam çalıştıranın kişisel kusuru aranmaz; bu bir kusursuz (özen) sorumluluk hâlidir.

İkinci fıkra: çalışana ilişkin kurtuluş kanıtı

Adam çalıştıran; çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz. Bu üç ayağın birlikte ispatı gerekir; herhangi birindeki özensizlik, diğerlerinde gerekli özen gösterilmiş olsa bile kurtuluş kanıtına engel olur.

Üçüncü fıkra: organizasyon (işletme) sorumluluğu

Bu fıkra 6098 sayılı Kanunun getirdiği yeniliktir. Bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe, o işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararı gidermekle yükümlüdür. Burada da kurtuluş kanıtı imkânı vardır, ancak özen yükümlülüğünün kapsamı genişletilerek kurtuluş kanıtı getirilmesi zorlaştırılmış, işletmeler bakımından sorumluluk ağırlaştırılmıştır. Fabrika, maden, şantiye, hastane gibi riskli alanlarda bu fıkra belirleyicidir.

Dördüncü fıkra: rücu ve sınırı

Adam çalıştıran, ödediği tazminat için zarar veren çalışana ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu hakkına sahiptir. Yani işveren, ödediği tutarın tamamını çalışandan geri alamaz; rücu, çalışanın kendi kusurunun derecesiyle sınırlıdır.

İki temel şart: bağımlılık ilişkisi ve işle bağlantı

TBK m.66 her çalışma ilişkisinde uygulanmaz. Yargıtay uygulamasında iki özel şart aranır ve dosyaların önemli bir kısmı bu iki şart üzerinden kaybedilir veya kazanılır.

Bağımlılık ilişkisi

Adam çalıştıran, kendi adına ve hesabına iş gören bir kişiye belirli bir işin yapılması amacıyla talimat veren, gözetim ve denetim yetkisine sahip kişidir. Belirleyici ölçüt bir hizmet sözleşmesinin varlığı değil, bu bağımlılık ilişkisidir. Bu nedenle talimat almadan kendi organizasyonuyla iş gören bağımsız kişiler (örneğin işi bütünüyle üstlenmiş bir yüklenici) bakımından TBK m.66 kural olarak uygulanmaz; bu hâllerde sorumluluk başka temellerde aranır.

İşle bağlantı

Zarar verici fiilin, çalışanın işini yerine getirdiği sırada ve bu işle doğrudan bağlantılı olarak gerçekleşmesi gerekir; uygulamada bu, “görev ve gaye bakımından sıkı bir bağ” olarak ifade edilir. Çalışanın işle hiç ilgisi olmayan tamamen kişisel bir eylemi bu kapsama girmez.

Sınırın esnediği nokta

Bu sınır mutlak değildir. Uygulamada adam çalıştıran, şoförünün hizmet ilişkisine aykırı olarak aracı hizmet dışında kullanırken meydana getirdiği zarardan da sorumlu tutulabilmektedir; gerekçe, bu durumda adam çalıştıranın işçi seçimindeki dikkat ve özeni yeterince göstermemiş sayılmasıdır. Yani “çalışan kuralları çiğnedi” savunması tek başına kurtarıcı değildir.

Kurtuluş kanıtı neden çoğu dosyada başarısız olur

Kanun kurtuluş kanıtı imkânı tanısa da, uygulamada bu savunmanın kabul edilmesi istisnaidir. Sebebi, ispat yükünün tamamen adam çalıştıranda olması ve üç ayağın birlikte kanıtlanma zorunluluğudur.

Seçimde özen

İşe alım aşamasında adayın niteliklerinin, ehliyet ve sertifikalarının, mesleki yeterliliğinin ve sicilinin araştırıldığının belgelenmesi gerekir. Sürücü için ehliyet sınıfı ve psikoteknik belgesi, teknik personel için mesleki yeterlilik belgesi tipik delillerdir. Bu belgelerin işe giriş tarihinden önce temin edilmiş olması önemlidir.

Talimat verme

İşin nasıl yapılacağına dair yazılı talimatlar, iş güvenliği eğitim kayıtları, imzalı prosedür ve tebliğ tutanakları aranır. Sözlü olarak talimat verildiği savunması, karşı delille desteklenmedikçe tek başına yeterli görülmez.

Gözetim ve denetim

Periyodik denetim kayıtları, saha kontrol tutanakları, uyarı ve disiplin işlemleri, takograf veya araç takip verileri bu ayağı destekler. Denetimin düzenli ve belgelenmiş olması, bir defalık kontrolden çok daha değerlidir.

İşletme düzeni

Üçüncü fıkra devredeyse ayrıca işletmenin çalışma düzeninin zararı önlemeye elverişli olduğu gösterilmelidir: risk değerlendirme raporları, iş akış şemaları, bakım ve kalibrasyon kayıtları, acil durum planları. Bu fıkra sayesinde, hangi çalışanın kusurlu olduğu belirlenemese bile işletme sorumlu tutulabilir — zarar görenin failin kimliğini ispat yükü hafifler.

Kime dava açmalı: müteselsillik ve strateji

Zarar veren çalışan, kendi fiilinden dolayı TBK m.49 uyarınca haksız fiil sorumlusudur; adam çalıştıran ise TBK m.66 uyarınca sorumludur. Aynı zarardan çeşitli sebeplerden dolayı sorumlu oldukları için TBK m.61 gereğince müteselsilen sorumludurlar. Zarar gören ikisini birlikte veya yalnız birini dava edebilir.

Pratikte neden işletme hedef alınır

Üç sebeple: işletmenin ödeme gücü genellikle yüksektir; sorumluluk sigortası bulunma ihtimali fazladır; ve TBK m.66/3 sayesinde belirli bir çalışanın kusurunu ispatlamak zorunda kalmadan işletme faaliyetiyle bağlantı kurmak yeterli olabilir. Buna karşılık çalışanı da davalı göstermek, kusur oranlarının aynı dosyada tespit edilmesini sağlar.

İşverenin iç muhasebesi

Tazminatı ödeyen adam çalıştıran, TBK m.66/4 uyarınca çalışana ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu edebilir. İşletme düzeninden kaynaklanan bir eksiklik varsa, bu kısım işverenin üzerinde kalır. Ayrıca TBK m.62 uyarınca müteselsil sorumlular arasındaki paylaşımda kusurun ağırlığı ve yaratılan tehlikenin yoğunluğu birlikte tartılır.

Süre ve usul

Haksız fiile dayalı istemlerde TBK m.72’deki iki yıllık ve on yıllık süreler işler; fiil suç oluşturuyor ve ceza zamanaşımı daha uzunsa o süre uygulanır. Birden fazla davalı bulunduğundan HMK m.7/1 uyarınca dava, davalılardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir; HMK m.16 uyarınca haksız fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer ile zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir. Zarar miktarı başlangıçta net değilse, 31.07.2026 sonrasında açılan davalarda HMK m.109/4 uyarınca talep bir defaya mahsus, tahkikatın sonuna kadar artırılabilir.