Bir tazminat davasında belki de en belirleyici soru şudur: ‘Kim, neyi ispatlamak zorunda?’ Çünkü ispat yükü kimdeyse, o taraf bunu başaramazsa davayı kaybedebilir. Bu yük her zaman zarar görende midir, yoksa bazen yer değiştirir mi?
Tazminat dosyanızda doğru dayanağı mı arıyorsunuz?
İspat yükü analizi, sorumluluk türü tespiti ve dava stratejisinde Hukukçular Evi uzman avukat kadrosuyla yanınızda.
📞 Hemen Arayın💬 WhatsAppİspat yükü ve kusur karineleri, davanın kaderini belirleyen konulardır.
Kural: ispat yükü zarar görende
Genel kural olarak, bir hakkın varlığını iddia eden onu ispatlamakla yükümlüdür. Haksız fiile dayalı tazminatta da kural olarak zarar gören; zararı, fiili, illiyet bağını ve (kusur sorumluluğunda) failin kusurunu ispatlamakla yükümlüdür.
Yani normalde ‘sen kusurluydun’ diyen tarafın bunu ortaya koyması beklenir.
Kusur karinesi: yük yer değiştirir
Bazı sorumluluk hâllerinde ‘kusur karinesi’ vardır; yani kusurun varlığı baştan varsayılır ve ispat yükü tersine döner. Bu durumlarda sorumlu tutulan kişi, gerekli özeni gösterdiğini, kusuru bulunmadığını kendisi ispatlamak zorundadır.
Örneğin adam çalıştıranın (TBK m.66) ve hayvan bulunduranın (TBK m.67) sorumluluğunda, sorumlunun kurtuluş kanıtı olarak belirli hususları ispatlaması beklenir. Buna karşılık yapı malikinin sorumluluğunda (TBK m.69) kanun kurtuluş kanıtı imkânı düzenlememiştir; malik ancak illiyet bağını kesen sebepleri ispatlayarak kurtulabilir. Bu ayrım aşağıda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
Kusursuz (tehlike) sorumluluk
Bazı hâllerde ise kusur hiç aranmaz; buna ‘kusursuz sorumluluk’ veya önemli bir türü olan ‘tehlike sorumluluğu’ denir. Önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden doğan zararlarda, işletme sahibi kusuru olmasa bile sorumlu tutulabilir.
Burada zarar gören, sorumlunun kusurunu ispatlamak zorunda değildir; tehlikeli faaliyet ile zarar arasındaki bağı ortaya koyması yeterli olabilir.
Pratik noktalar
- Kural: yük zarar görende: Normalde zarar, fiil, illiyet ve kusuru zarar gören ispatlar.
- Kusur karinesi: Bazı hâllerde sorumlu, kusursuzluğunu kendisi ispatlamalıdır.
- Tehlike sorumluluğu: Bazı tehlikeli faaliyetlerde kusur hiç aranmaz.
- Doğru dayanağı seçin: Hangi sorumluluk türüne girdiğiniz, ispat yükünü belirler.
Tazminat davasının sonucu, çoğu zaman ‘kimin neyi ispatlayacağı’ sorusunda saklıdır. Kural olarak yük zarar göründe olsa da, kusur karinesi veya tehlike sorumluluğu hâllerinde bu yük sorumluya geçebilir. Bu nedenle olayınızın hangi sorumluluk türüne girdiğini bir uzmanla belirlemeniz kritik önemdedir.
Benzer bir durumla mı karşı karşıyasınız? Durumunuzu gizlilik içinde değerlendirip size özel bir yol haritası çıkarmamız için bizimle iletişime geçin.
Bu makale genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Metinde yer verilen değerlendirmeler yerleşik yargı uygulaması ve yürürlükteki kanun hükümleri esas alınarak hazırlanmıştır. İçtihatlar ve mevzuat zaman içinde değişebileceğinden, kendi durumunuz için güncel değerlendirmeyi mutlaka bir avukattan alınız.
İspat yükünün üç katmanı: genel kural, kanuni istisna, karine
İspat yükü tek bir kuralla değil, üst üste binen üç katmanla belirlenir. Birinci katman genel kuraldır: TMK m.6 uyarınca kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguların varlığını kanıtlamakla yükümlüdür. Aynı ilke HMK m.190/1’de usul hukuku bakımından tekrarlanır. Haksız fiile dayalı tazminatta bunun karşılığı TBK m.50/1’dir: zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispatla yükümlüdür.
İkinci katman: kanunun özel düzenlemesi
HMK m.190’a göre ispat yüküne ilişkin kanunda özel bir düzenleme varsa öncelikle o hüküm uygulanır; bu hâllerde genel kurala göre yükün kime düştüğünü araştırmaya gerek yoktur. Kusursuz sorumluluk hâllerinde kanun koyucu tam da bunu yapmış, kusursuzluğun davalı tarafından ispat edileceğine ilişkin hükümler koymuştur. Dolayısıyla “ispat yükü daima davacıdadır” genellemesi tazminat hukukunda yanlıştır.
Üçüncü katman: karineler ve yükün yer değiştirmesi
HMK m.190/2 uyarınca kanuni bir karinenin varlığı hâlinde veya normal bir durumun aksinin ileri sürülmesi hâlinde ispat yükü yer değiştirir. Ayrıca hâkim, hakkında delil gösterilmemiş bir olay iddiasının doğruluğunu yaşam deneyi kurallarına dayanarak kabul edebilir; bu durumda ispat yükü, o olayın aksini ileri süren tarafa geçer.
Miktarın ispatı ayrı bir sorundur
Zararın varlığı ispatlanmış olsa bile miktarı tam olarak ortaya konamayabilir. TBK m.50/2 bu boşluğu doldurur: uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 31.05.2016 tarihli, 2015/16137 E., 2016/8576 K. sayılı kararında bu takdir yetkisinin zararın hem varlığını hem miktarını kapsadığı belirtilmiştir.
Kusur karinesi ile kurtuluş kanıtı aynı şey değildir
Uygulamada en sık karıştırılan nokta budur. Bazı sorumluluk hâllerinde davalıya kurtuluş kanıtı getirme imkânı tanınmıştır; bazılarında ise böyle bir imkân hiç yoktur ve davalı yalnızca illiyet bağını kesen sebeplerle savunma yapabilir. Hangi maddeye dayandığınız, dosyada kimin ne ispatlayacağını doğrudan belirler.
Kurtuluş kanıtı getirilebilen hâller
Adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK m.66): Adam çalıştıran, sorumluluk karinesini çürütebilmek için objektif özen yükümlülüğüne uygun davrandığını ispat etmelidir. Bu özen üç ayağa dayanır: çalışanın seçiminde, ona talimat verilmesinde ve denetim ve gözetiminde özen. Kurtuluş kanıtı ancak bu üç özenin birlikte gösterildiğinin ispatıyla getirilebilir; herhangi birindeki özensizlik, diğerlerinde gerekli özen gösterilmiş olsa bile kurtuluş kanıtına engel olur.
Hayvan bulunduranın sorumluluğu (TBK m.67): Bir hayvanın bakımını ve yönetimini sürekli veya geçici olarak üstlenen kişi, hayvanın verdiği zararı gidermekle yükümlüdür. Bulunduran, zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini veya bu özen gösterilmiş olsaydı dahi zararın yine meydana geleceğini ispat ederse sorumluluktan kurtulabilir. Ayrıca hayvan, bir başkası veya başkasına ait bir hayvan tarafından ürkütülmüşse, tazminatı ödeyen bulunduranın bu kişilere rücu hakkı saklıdır.
Kurtuluş kanıtı getirilemeyen hâl
Yapı malikinin sorumluluğu (TBK m.69): Kanun, aynı bölümde düzenlenen adam çalıştıran ve hayvan bulunduranın sorumluluğundan farklı olarak yapı maliki bakımından kurtuluş kanıtı imkânı düzenlememiştir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 20.05.2019 tarihli, 2018/7048 E., 2019/4682 K. sayılı kararında da bu sorumluluğun olağan sebep sorumluluğu olduğu, malike kurtuluş kanıtı sunma olanağı tanınmadığı, malikin ancak illiyet bağını kesen sebeplerin varlığı hâlinde kurtulabileceği belirtilmiştir. TBK m.69/2 uyarınca intifa ve oturma hakkı sahipleri de malikle birlikte sorumludur; paylı veya elbirliği mülkiyet söz konusuysa müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır.
Tehlike sorumluluğu (TBK 71): kusur hiç aranmaz
TBK m.71/1’e göre önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden zarar doğduğu takdirde, bu zarardan işletme sahibi ve varsa işleten müteselsilen sorumludur. Ölçüt maddenin ikinci fıkrasındadır: bir işletmenin mahiyeti veya faaliyette kullanılan malzeme, araçlar ya da güçler göz önünde tutulduğunda, bu işlerde uzman bir kişiden beklenen tüm özenin gösterilmesi durumunda bile sıkça veya ağır zararlar doğurmaya elverişli olduğu sonucuna varılırsa, bu işletme önemli ölçüde tehlike arz eden işletme sayılır.
İspat bakımından sonucu
Zarar gören, faaliyette bulunan kişinin kusurlu olduğunu ya da objektif özen ve gözetim ödevini ihlal ettiğini ispat etmek zorunda değildir; tehlikeli faaliyetin sonuçlarından etkilendiğini ortaya koyması yeterlidir. Bu, ispat yükü bakımından zarar gören lehine en elverişli rejimdir. Buna karşılık işleten, gerekli özeni gösterdiğini ispat ederek kurtulamaz; tek savunma yolu illiyet bağını kesen sebeplerdir.
Sınırlar: sonuç sorumluluğu değildir
Tehlike sorumluluğu mutlak nitelikte olmakla birlikte bir “sonuç sorumluluğu” değildir. Zarar, işletmeye özgü tehlikeden doğmamış ve araya giren başka bir nedenden meydana gelmişse sorumluluk doğmaz; zararla tipik tehlike arasında uygun illiyet bağı aranır. Ayrıca maddenin uygulama alanı, zararın bir işletme faaliyetinden doğmuş olması şartıyla sınırlandırılmıştır: işletme faaliyeti niteliğinde olmayan bireysel faaliyetlerden doğan zararlar, faaliyet ne kadar tehlikeli olursa olsun TBK m.71 kapsamına girmez.
Denkleştirme (fedakârlığın denkleştirilmesi)
TBK m.71 ayrıca şunu öngörür: önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin bu tür faaliyetine hukuk düzenince izin verilmiş olsa bile, zarar görenler bu faaliyetin sebep olduğu zararlarının uygun bir bedelle denkleştirilmesini isteyebilirler. Yani ruhsatın varlığı tek başına sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Doğru dayanağı seçmek: dosyanın kaderi burada belirlenir
Aynı olay çoğu zaman birden fazla hukuki sebebe dayandırılabilir. Bir apartmanda düşen sıva parçasının yol açtığı yaralanma hem TBK m.69’a hem genel haksız fiile dayandırılabilir; bir işyeri kazası hem sözleşmeye aykırılığa hem TBK m.71’e oturtulabilir. Seçim, ispat yükünü ve dolayısıyla kazanma ihtimalini doğrudan değiştirir. Bu nedenle dava dilekçesinde hukuki sebepler kademeli olarak gösterilmelidir.
Hangi delil ne işe yarar
Kusur karinesinin çürütülmesinde ve tehlike tespitinde dosyaya giren tipik deliller şunlardır: iş güvenliği eğitim ve zimmet tutanakları, periyodik bakım ve kontrol raporları, çalışanın işe alım ve yeterlilik belgeleri (TBK m.66 savunmasında), ruhsat ve teknik uygunluk belgeleri, yapı denetim kayıtları, kamera görüntüleri, tanık beyanları ve teknik bilirkişi raporu. TBK m.66 savunmasında tek bir belgenin eksikliği bile kurtuluş kanıtını sonuçsuz bırakabilir.
Bilirkişi raporu ispatın sonu değildir
HMK m.266 uyarınca mahkeme, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verir; hâkimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda bilirkişiye başvurulamaz. HMK m.282’ye göre hâkim bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir; rapor takdiri delildir ve hâkim gerekçesini açıkça ortaya koymak suretiyle raporun aksine de karar verebilir. Rapordaki eksiklik veya belirsizliğin giderilmesi görevi mahkemeye aittir: ek rapor alınabileceği gibi yeni bir bilirkişi kurulu da oluşturulabilir.
Miktar belirsizken dava açmak
7589 sayılı Kanun (RG 31.07.2026, S.33326) ile HMK m.107’de düzenlenen belirsiz alacak davası yürürlükten kaldırılmıştır. Ancak ispat güçlüğü yaşayan davacı korumasız bırakılmamıştır: HMK m.109’a eklenen dördüncü fıkrayla, alacağın yalnız bir kısmının dava edildiği hâllerde talep, aynı dava içinde bir defaya mahsus olmak ve tahkikatın sonuna kadar kullanılmak üzere, iddianın genişletilmesi yasağına bağlı olmaksızın artırılabilir; artırılan kısımda zamanaşımı dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır. 31.07.2026’dan önce açılmış belirsiz alacak davalarında eski m.107 uygulanmaya devam eder.
Tek bakışta: ispat yükünün üç katmanı
Tazminat davasının kaderi çoğu zaman esasta değil, ispat yükünün kimde olduğunda belirlenir. Üç katman vardır ve doğru katmanı seçmek dosyayı kazandırır.
| Katman | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| 1 · Genel kural | Kanunda aksine hüküm yoksa, iddia edilen vakıaya bağlanan hakkı çıkaran taraf iddiasını ispatla yükümlüdür | TMK m.6 · HMK m.190 |
| 2 · Kusur karinesi | Kanun bazı hâllerde kusuru varsayar; ispat yükü yer değiştirir — davalı kusursuzluğunu ispatlamalıdır | TBK m.66 · m.67 |
| 3 · Kusursuz (tehlike) sorumluluk | Kusur hiç aranmaz; sorumluluk fiilin veya durumun kendisinden doğar | TBK m.69 · m.71 |
Kusur karinesi ile kurtuluş kanıtı aynı şey değildir. Bazı sorumluluk türlerinde kurtuluş kanıtı getirilebilir, bazılarında getirilemez — fark belirleyicidir.
| Sorumluluk türü | Kusur aranır mı? | Kurtuluş kanıtı var mı? | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Haksız fiil (genel) | Evet — zarar gören ispatlar | — | TBK m.49 |
| Adam çalıştıranın sorumluluğu | Aranmaz | Var — çalışanı seçerken, talimat verirken, gözetim ve denetimde gerekli özeni gösterdiğini ispatlarsa kurtulur | TBK m.66 |
| Hayvan bulunduranın sorumluluğu | Aranmaz | Var — zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini kanıtlarsa kurtulur | TBK m.67 |
| Yapı malikinin sorumluluğu | Aranmaz | YOK — yapımdaki bozukluk veya bakımdaki eksiklik sabitse malik sorumludur | TBK m.69 |
| Tehlike sorumluluğu | Aranmaz | YOK — ağırlaştırılmış kusursuz sorumluluk | TBK m.71 |
| Hakkaniyet sorumluluğu | Ayırt etme gücü yoksa | Hâkimin takdiri | TBK m.65 |
Kurtuluş kanıtı olmasa bile sorumluluktan kurtulmanın bir yolu daha vardır: illiyet bağının kesilmesi.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Tehlike sorumluluğunun şartı | İşletmenin mahiyeti veya faaliyette kullanılan malzeme, araç ya da güçler göz önünde tutulduğunda, uzman bir kişiden beklenen tüm özen gösterilse bile sıkça veya ağır zararlar doğurmaya elverişli olması | TBK m.71/2 |
| Hangi zarar kapsanır? | Tipik tehlike olgusunun doğurduğu tipik zarar | TBK m.71 gerekçesi |
| İlliyet bağını kesen hâller | Mücbir sebep · zarar görenin ağır kusuru · üçüncü kişinin ağır kusuru | TBK m.52 · Yargıtay HGK 2017/439 E. |
| Rücu | Adam çalıştıran, ödediği tazminat için çalışana onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu eder | TBK m.66 |
| Sorumsuzluk anlaşması | Adam çalıştıran ile çalışan arasında yapılan sorumsuzluk anlaşması geçerli değildir | TBK m.66 |
| Bilirkişi raporu | Hâkim gerekçesini açıkça ortaya koymak suretiyle raporun aksine de karar verebilir; eksikliği gidermek mahkemenin görevidir | HMK m.266 · m.282 |
Sıkça Sorulan Sorular
Tazminat davasında ispat yükü kimdedir?
Genel kural TMK m.6 ve HMK m.190/1’dedir: herkes hakkını dayandırdığı olguları kanıtlamakla yükümlüdür. Haksız fiilde TBK m.50/1 uyarınca zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispatlar. Ancak kanunda özel hüküm veya karine varsa yük yer değiştirir.
Kusur karinesi ne demektir?
Bazı sorumluluk hâllerinde kanun, sorumluluğun varlığını baştan varsayar ve ispat yükünü tersine çevirir. Bu hâllerde davalı, kendisinden beklenen objektif özeni gösterdiğini ispat etmek zorundadır; aksi hâlde zarardan sorumlu tutulur.
Adam çalıştıran sorumluluktan nasıl kurtulur?
TBK m.66 kapsamında objektif özen yükümlülüğüne uygun davrandığını ispat ederek. Bu özen çalışanın seçiminde, ona talimat verilmesinde ve denetim ile gözetiminde gösterilmelidir; üçünün birlikte ispatı gerekir, birindeki eksiklik kurtuluş kanıtına engel olur.
Yapı maliki kurtuluş kanıtı getirebilir mi?
Hayır. Kanun, adam çalıştıran ve hayvan bulunduranın sorumluluğundan farklı olarak TBK m.69’da kurtuluş kanıtı imkânı düzenlememiştir. Malik ancak mücbir sebep, zarar görenin veya üçüncü kişinin ağır kusuru gibi illiyet bağını kesen sebepleri ispatlarsa kurtulur.
Hayvan sahibinin sorumluluğunda ispat nasıl işler?
TBK m.67 uyarınca hayvanın bakım ve yönetimini üstlenen kişi zararı gidermekle yükümlüdür. Gerekli özeni gösterdiğini veya bu özen gösterilseydi bile zararın yine doğacağını ispat ederse kurtulabilir. Hayvan başkası tarafından ürkütülmüşse rücu hakkı saklıdır.
Tehlike sorumluluğunda kusuru ispatlamam gerekir mi?
Hayır. TBK m.71 kapsamında zarar gören, işletenin kusurlu olduğunu veya özen ödevini ihlal ettiğini ispat etmek zorunda değildir. Tehlikeli faaliyet ile zarar arasındaki uygun illiyet bağını ortaya koyması yeterlidir.
Faaliyetin ruhsatlı olması sorumluluğu kaldırır mı?
Hayır. TBK m.71 uyarınca önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetine hukuk düzenince izin verilmiş olsa bile, zarar görenler bu faaliyetin sebep olduğu zararlarının uygun bir bedelle denkleştirilmesini isteyebilirler.
Bilirkişi raporu ispat açısından kesin midir?
Hayır. Bilirkişi raporu takdiri delildir. HMK m.282 uyarınca hâkim raporu diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir ve gerekçesini açıkça ortaya koyarak raporun aksine karar verebilir; eksiklik hâlinde ek rapor veya yeni bilirkişi incelemesi yaptırabilir.
📚 İlgili Rehberler
- Yapı Malikinin Sorumluluğu Tazminat Dilekçesi (TBK m.69)
- 📘 Tazminat Davaları (Ana Kategori)
- Haksız Fiil Sorumluluğunun Şartları (TBK 49)Sorumluluğun dört unsuru
- Adam Çalıştıranın SorumluluğuKurtuluş kanıtının üç ayağı
- Yapı Malikinin Sorumluluğu (Bina ve Yapı Eserleri)Kurtuluş kanıtı olmayan hâl
- Olası Kusur ve İlliyet Bağının Kesilmesi
- Müterafik Kusur: Zarar Görenin Kusuru Tazminatı Nasıl Etkiler?
Bu konuda avukat desteğine mi ihtiyacınız var?
Durumunuzu Hukukçular Evi uzman kadrosuyla değerlendirin; ilk görüşme için hemen ulaşın.
📞 Hemen Arayın 💬 WhatsAppDosyanız için değerlendirme
Süreler kısadır ve usul hataları geri alınamaz. Belgelerinizi birlikte inceleyelim.
İletişime GeçinMevzuat Çerçevesi: Sorumluluk ve İspat
| Hüküm | Neyi düzenler | Kusur aranır mı? |
|---|---|---|
| KTK m. 85 | İşletenin tehlike sorumluluğu | Hayır |
| KTK m. 86 | Kurtuluş kanıtı | Mücbir sebep, ağır kusur hâlleri |
| KTK m. 87 | Hatır taşıması | İndirim sebebi |
| KTK m. 88 | Müteselsil sorumluluk | Zarar gören dilediğine başvurabilir |
| TBK m. 49 | Haksız fiil | Evet |
| TBK m. 52 | Müterafik kusur ve indirim | Zarara katkı aranır |
| TBK m. 66 | Adam çalıştıranın sorumluluğu | Hayır — kurtuluş kanıtı |
| TCK m. 22/3 | Bilinçli taksir | Ceza artırım sebebi |
| HMK m. 400 | Delil tespiti | Acele hâllerde delilin korunması |
| 5326 s. Kabahatler Kanunu | İdari yaptırımlarda usul | İtiraz ve süreler |
Kim işletendir?
İşleten sıfatı, aracın maliki olmakla otomatik olarak örtüşmez. Belirleyici olan, aracı kendi hesabına ve tehlikesi kendisine ait olmak üzere işletmek ve araç üzerinde fiilî hâkimiyet bulundurmaktır.
| Durum | İşleten kimdir? |
|---|---|
| Malik aracı kendisi kullanıyor | Malik |
| Uzun süreli kiralama veya leasing | Fiilî hâkimiyeti elinde bulunduran |
| Şirket aracı, çalışan kullanıyor | Şirket |
| Araç çalınmış veya gasp edilmiş | Kural olarak malik sorumlu tutulmaz |
| Servis veya taşımacılık firması | Firma |
| Noter satışı yapılmış ancak tescil devredilmemiş | Fiilî durum incelenir |
Son satır uygulamada sık tartışılır: tescil kaydı bir karine oluşturur, ancak aksi ispatlanabilir. Bu nedenle husumet yöneltilirken hem trafik tescil kaydı hem fiilî kullanım durumu birlikte incelenmelidir.
İspat Yükü ve Kusur Karineleri
| Konu | İspat yükü kimde? |
|---|---|
| Fiil, zarar ve illiyet bağı | Zarar gören |
| Kusur (kusur sorumluluğunda) | Zarar gören |
| Kusursuz sorumlulukta kurtuluş kanıtı | Sorumlu |
| Müterafik kusur ve indirim sebepleri | Sorumlu |
| Sözleşmeye aykırılıkta kusursuzluk | Borçlu |
| Hasarın teminat dışı kaldığı | Sigortacı |
| Zamanaşımı defi | Sorumlu — resen dikkate alınmaz |
Tablonun alt yarısı sorumluya aittir. Bu, savunma tarafında yapılacak eksikliğin de sonucu doğrudan etkilediği anlamına gelir; iddia edilen ama ispatlanmayan bir indirim sebebi uygulanmaz.
İlliyet Bağını Kesen Hâller
Sorumluluğun doğması için fiil ile zarar arasında uygun nedensellik bağı aranır. Bu bağı kesen üç hâl kabul edilir ve her birinde ispat yükü sorumludadır.
| Hâl | Aranan | Sonucu |
|---|---|---|
| Mücbir sebep | Öngörülemez, karşı konulamaz, dışsal | Sorumluluk kalkabilir |
| Zarar görenin ağır kusuru | Kusurun sonuca başlıca etkisi | Sorumluluk kalkabilir veya azalır |
| Üçüncü kişinin ağır kusuru | Aynı ölçüt | Sorumluluk kalkabilir veya azalır |
Uygulamada bu hâller nadiren tam kurtuluş sağlar. Yoğun yağış, buzlanma veya yola çıkan hayvan gibi olaylar çoğu zaman mücbir sebep sayılmaz; çünkü sürücüden yol ve hava koşullarına uygun hız ve dikkat beklenir. Öngörülebilir bir riskin gerçekleşmesi mücbir sebep oluşturmaz.
📘 İspat yükü ve karineler bakımından: Kusursuz sorumluluk hâllerinde ispat yükü tersine döner: zarar gören kusuru ispatla yükümlü değildir, sorumlu kurtuluş kanıtı getirmek zorundadır. Aynı şekilde müterafik kusur ve indirim sebeplerini ileri süren taraf bunları ispatla yükümlüdür. Zamanaşımı da resen dikkate alınmaz; defi olarak ileri sürülmelidir.
Delil Tespiti: Zamanında Yapılması Gereken İş
Bazı deliller zamanla yok olur: fren izi silinir, araç onarılır, olay yeri değişir, kamera kayıtları saklama süresi dolduğunda silinir. Bu hâllerde dava açılmadan önce delil tespiti istenebilir.
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 400. maddesi uyarınca, hâlin aciliyeti bulunan veya delilin kaybolma ihtimali olan durumlarda mahkemeden delil tespiti talep edilir. Talep dilekçesinde tespiti istenen delilin ne olduğu, neden aciliyet bulunduğu ve tespitin hangi vakıaya ilişkin olduğu gösterilmelidir.
| Delil | Kaybolma riski | Öncelik |
|---|---|---|
| Kamera ve güvenlik kayıtları | Saklama süresi kısadır | En yüksek |
| Araç üzerindeki hasar izleri | Onarımla yok olur | Yüksek |
| Olay yeri izleri | Kısa sürede silinir | Yüksek |
| Tanık beyanı | Hafıza zayıflar | Orta |
| Kaza tespit tutanağı | Kalıcı kayıt | Düşük |
| Ceza dosyası | Kalıcı kayıt | Düşük |
İlk üç satır için gecikme telafi edilemez. Özellikle kamera kayıtları, kaza sonrası ilk günlerde talep edilmezse çoğu zaman geri getirilemez.
İdari Yaptırıma İtiraz: Süre ve Merci
Trafik idari para cezalarına ve ehliyet işlemlerine itiraz, tebliğden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine yapılır. Süre kaçırıldığında karar kesinleşir.
İtiraz dilekçesinde işlemin hangi unsuru bakımından sakat olduğu somut delillerle gösterilmelidir: tutanakta zorunlu unsur eksikliği, ölçüm cihazının kalibrasyonu, tebligat usulsüzlüğü, fiilin sabit olmaması veya sürücünün başka kişi olması.
İdari süreç ile adli süreç birbirinden bağımsız yürür. Karayolları Trafik Kanunu m. 48/5’teki “fiil bir suç oluştursa bile” ibaresi, ceza soruşturmasının varlığının idari yaptırımı engellemeyeceğini açıkça gösterir.
Sorumluluk Haritası: Kim, Neyden?
| Sorumlu | Sorumluluğun kaynağı | Sınırı |
|---|---|---|
| Zorunlu trafik sigortacısı | Poliçe | Teminat limiti |
| İhtiyari Mali Mesuliyet sigortacısı | İhtiyari poliçe | Poliçe limiti |
| Kusurlu sürücü | Haksız fiil | Sınırsız |
| Araç maliki / işleten | KTK m. 85 tehlike sorumluluğu | Sınırsız |
| İşveren | Gözetme borcu ve TBK m. 66 | Sınırsız |
| Güvence Hesabı | Sigortasız veya kaçan araç | Zorunlu teminat sınırı — yalnızca bedeni zarar |
Birden fazla sorumlunun bulunduğu hâllerde zarar görene karşı müteselsil sorumluluk esastır; zarar gören dilediği birine, birkaçına veya hepsine başvurabilir. Ödeme yapan sorumlunun diğerlerine rücu hakkı saklıdır ve bu iç ilişki zarar göreni ilgilendirmez.
Manevi tazminat bu tablonun tek istisnasıdır: zorunlu trafik sigortası kapsamında değildir ve kusurlu sürücü ile işletene yöneltilir.
Sorumluluğun kimde olduğunu birlikte belirleyelim. İlk görüşme ücretsizdir.
Bu içerik Tazminat ve Sorumluluk Hukuku alanındadır.
Tazminat ve Sorumluluk Hukuku Rehberi · Bu alandaki tüm rehberler · Tüm hukuk dalları
İlgili Rehberler
- Bozuk yol veya eksik levha kazası: idareden tazminat
- Kaza tespit tutanağına itiraz: kusur oranı bağlayıcı mı?
- Trafik kazası tazminat süreci: kazadan ödemeye adım adım
- Asli kusur ve tali kusur: KTK m. 84
- 🧮 Asli ve tali kusur tespit aracı
- Haksız fiilde maddi ve manevi tazminatın esasları
- Maddi tazminat kalemleri (TBK m. 53-54)
- Sigortaya başvuru zorunluluğu (KTK m. 97)
- Ceza dosyası tazminatınızı nasıl etkiler?
- Müterafik kusur indirimi nasıl karşılanır?
- Teminat limiti yetmedi: aşan tazminat kimden alınır?
- Sürücü alkollüydü: sigorta yine öder mi?
