Müterafik Kusur: Zarar Görenin Kusuru Tazminatı Nasıl Etkiler?

TBK 52 tek bir durumu değil, üç ayrı hâli birden düzenler

Uygulamada müterafik kusur çoğu zaman yalnızca “zarar görenin de kusuru vardı” cümlesine indirgenir. Oysa TBK m.52/1 üç ayrı seçenek sayar: zarar görenin zararı doğuran fiile razı olması, zararın doğmasında ya da artmasında etkili olması ve tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırması. Bu üç hâlden herhangi biri gerçekleşmişse hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir. Yani kusur, maddenin uygulanmasının tek yolu değildir.

“Zararın artmasında etkili olma” ayrı ve çoğu zaman gözden kaçan bir başlıktır

Müterafik kusur yalnızca olay anıyla sınırlı değildir. Zarar doğduktan sonra zararın büyümesini önleyebilecek makul tedbirlerin alınmaması da bu kapsamda değerlendirilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2017/129 E., 2019/961 K. sayılı kararında, zararın artmasını önleyebilecek makul tedbirlerin alınmaması hâli müterafik kusur kapsamında görülmüştür. Bu yaklaşım, müterafik kusurun yalnızca aktif davranışla değil ihmalle de doğabileceğini gösterir. Tedaviyi yarıda bırakmak, hasarlı aracı kullanmaya devam ederek hasarı büyütmek, uyarıya rağmen önlem almamak pratikte bu başlığa girer.

TBK 52/2: zarar görenle hiç ilgisi olmayan ikinci bir indirim sebebi

Maddenin ikinci fıkrası bambaşka bir durumu düzenler: zarara hafif kusuruyla sebep olan tazminat yükümlüsü, tazminatı ödediğinde yoksulluğa düşecekse ve hakkaniyet de gerektiriyorsa hâkim tazminatı indirebilir. Bu indirim, zarar görenin davranışıyla ilgili değildir; tamamen borçlunun ekonomik durumuna dayanır. Öğretide, hâkimin TBK m.51/1 uyarınca hafif kusur nedeniyle indirim yapmış olmasının, ayrıca TBK m.52/2 uyarınca indirim yapmasına engel olmadığı belirtilmektedir.

TBK 51 ile ilişkisi

TBK m.51/1’e göre hâkim, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler. Kaba bir ayrımla m.51 zarar veren tarafındaki ve genel hakkaniyete ilişkin etkenleri, m.52 ise zarar gören tarafındaki etkenleri tartar. İkisi birbirinin alternatifi değildir; aynı hesapta arka arkaya işler. Kuralın ahlaki temeli TMK m.2’deki dürüstlük kuralıdır: kimse kendi kusurlu davranışından yararlanamaz.

İndirim mi, tam kurtuluş mu? Belirleyici olan illiyet eşiğidir

Bu, dosyaların kaderini belirleyen ayrımdır. Müterafik kusur kural olarak illiyet bağını kesmez; zayıflatır. Sonuç, karşı tarafın sorumluluğunun tümden kalkması değil, tazminatın oransal olarak indirilmesidir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 08.04.2015 tarihli, 2013/1592 E., 2015/1176 K. sayılı kararında zarar görenin kusuru, “akıllıca iş gören, mantıklı bir kişinin kendi yararı gereği zarara uğramamak adına kaçınacağı ya da kaçınması gerektiği hâlde gerçekleştirdiği özensiz, dikkatsiz veya iradi eylem” olarak tanımlanmıştır.

Bağın tümüyle kopması için gereken yoğunluk

Zarar görenin kusuru ancak ağır nitelikteyse ve zararın gerçek, tek belirleyici nedeni hâline gelmişse illiyet bağı kesilir; bu durumda karşı tarafın sorumluluğu tamamen ortadan kalkar. Eşik yüksektir: söz konusu davranışın, sorumluluğa yol açtığı tartışılan sebebi geri plana itecek objektif yoğunlukta olması aranır. Bu yoğunluğa ulaşılmadıkça sonuç yalnızca indirimdir.

Pratikte ne anlama gelir

“Ben de kusurluydum, dava açsam da bir şey çıkmaz” düşüncesi çoğu dosyada yanlıştır. Kusur oranınız yüksek olsa bile, karşı tarafın kusuruna denk gelen kısım için hakkınız sürer. Örneğin kusurun 70/30 dağıldığı bir olayda, hesaplanan zararın %30’u üzerinden talep hakkı doğar. Tersi de doğrudur: karşı taraf, müterafik kusuru ispatlarsa ödeyeceği tutarı ciddi biçimde düşürebilir.

Kusursuz sorumlulukta da aynı eşik geçerlidir

İlliyeti kesen sebepler yalnızca kusur sorumluluğunda değil, kusursuz sorumluluk hâllerinde de kabul edilir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 20.05.2019 tarihli, 2018/7048 E., 2019/4682 K. sayılı kararında yapı malikinin sorumluluğunun olağan sebep sorumluluğu olduğu, malike kurtuluş kanıtı getirme olanağı tanınmadığı, malikin ancak illiyet bağını kesen sebeplerin (mücbir sebep, zarar görenin kendi kusuru, üçüncü kişinin ağır kusuru) varlığı hâlinde sorumluluktan kurtulabileceği belirtilmiştir.

Kask, emniyet kemeri ve koruyucu normun amacı ölçütü

Müterafik kusur savunmasının en sık kullanıldığı alan trafik ve bedensel zarar dosyalarıdır. Ancak indirim mekanik değildir. Yargıtay 17. Hukuk Dairesi’nin 17.01.2019 tarihli, 2016/2286 E., 2019/338 K. sayılı kararında, müterafik kusur indiriminde her somut olayın özelliğine göre olayın meydana geliş tarzının ve zarar görenin kusurlu davranışının sonuca etkisinin değerlendirilerek uygun oranda indirim yapılması gerektiği, bu yaklaşımın hem öğretide hem Yargıtay içtihatlarında yerleştiği vurgulanmıştır.

Kural ihlali tek başına yetmez

Kritik nokta şudur: kask veya emniyet kemeri takmamak açık bir kural ihlalidir, ama indirim yapılabilmesi için meydana gelen zararın, o koruyucu normun önlemeyi amaçladığı alanda doğmuş olması gerekir. Anılan Y17HD kararında, otopsi raporunda ölüm sebebinin kafa travmasına bağlı olduğu tespit edilmiş, davalı taraf kask takılmamasına dayalı indirim savunmasında bulunmuştur — yani ihlal ile zarar arasındaki bağ dosyada tartışılmıştır. Buna karşılık kask takmamanın etkisiz kaldığı bir bacak kırığında aynı savunmanın sonuç doğurması beklenemez.

İspat kimde, neyle yapılır

Müterafik kusuru ileri süren taraf bunu somut delille ortaya koymak zorundadır. Uygulamada başvurulan deliller kaza tespit tutanağı, kamera kayıtları, tanık beyanları, adli tıp ve otopsi raporları ile teknik kusur bilirkişisi raporudur. Soyut biçimde “dikkatsizdi” denmesi yeterli değildir. Zarar gören tarafın karşı hamlesi ise, ihlalin sonuca etkisiz kaldığını veya zararın koruyucu normun kapsamı dışında doğduğunu ortaya koymaktır.

İndirimlerin sırası, resen inceleme ve 31 Temmuz 2026 sonrası usul

Bir dosyada birden çok indirim sebebi varsa sıra sonucu doğrudan değiştirir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi’nin 04.03.2025 tarihli, 2023/5936 E., 2025/3688 K. sayılı kararında, müterafik kusur ve hatır taşıması indirimlerinin kümülatif (toplanarak) uygulanamayacağı, indirimlerin ardışık yapılması gerektiği belirtilmiştir. Buna göre önce müterafik kusur oranı düşülür, kalan tutar üzerinden hatır taşıması indirimi uygulanır; iki oranı toplayıp tek seferde düşmek hukuka aykırıdır ve zarar görenin hakkını orantısız biçimde azaltır.

Hesabın kabul edilen akışı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 14.03.2012 tarihli, 2011/4-824 E., 2012/134 K. ve 16.03.2016 tarihli, 2014/4-1018 E., 2016/326 K. sayılı ilamlarında ortaya konan sıralamaya göre hâkim önce zarar görenin maluliyet oranı, yaşı, bakiye ömrü ve gelirine göre zararı tespit eder; zarar görenin kusuruna isabet eden kısmı bu miktardan çıkarır; koşulları varsa KTK m.87 gereğince hatır taşıması indirimini yapar; en son aşamada TBK m.52 uyarınca tazminatı indirir veya tamamen kaldırır.

Hâkim kendiliğinden dikkate alır

Müterafik kusur teknik anlamda bir def’i değildir; öğretide ve yargı kararlarında hâkimin resen gözetmesi gereken bir husus olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla davalı bu savunmayı hiç ileri sürmemiş olsa da, dosya kapsamından anlaşılıyorsa mahkeme değerlendirmek durumundadır. Bu nedenle dava dilekçesi hazırlanırken kendi davranışınızın nasıl yorumlanabileceğini önceden tartmak gerekir.

7589 sayılı Kanun sonrası: kusur oranı belirsizken dava nasıl açılır

7589 sayılı Kanun (RG 31.07.2026, S.33326) ile HMK m.107’de düzenlenen belirsiz alacak davası yürürlükten kaldırılmıştır; 31 Temmuz 2026’dan sonra bu yola dayanarak yeni dava açılamaz. Yerine HMK m.109’a eklenen dördüncü fıkrayla kısmi dava güçlendirilmiştir: alacağın yalnız bir kısmı dava edilmişse talep, aynı dava içinde bir defaya mahsus olmak ve tahkikatın sonuna kadar kullanılmak üzere, iddianın genişletilmesi yasağına bağlı olmaksızın artırılabilir; artırılan kısım bakımından zamanaşımı da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır. Kusur oranı ancak bilirkişi raporuyla netleştiğinden, müterafik kusur tartışmalı dosyalarda bu imkân belirleyicidir. Geçiş hükmü uyarınca 31.07.2026’dan önce açılmış belirsiz alacak davalarında eski m.107 uygulanmaya devam eder.