“Kazada Benim de Kusurum Vardı” – Müterafik Kusur ve İndirim

Müterafik kusur nedir, ölçüsü nedir?

TBK m.52/1 hükmü şudur: “Zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuş yahut tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmış ise hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir.”

Maddede üç ayrı hâl sayılmıştır: fiile razı olma, zararın doğmasında veya artmasında etkili olma, ve tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırma. Zarar görenin kusuruna öğretide “birlikte kusur” veya “müterafik kusur” da denir.

Ölçüt nedir? Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 08.04.2015 tarihli, 2013/1592 E., 2015/1176 K. sayılı kararında zarar görenin kendi kusuru şöyle tanımlanmıştır: akıllıca iş gören, mantıklı bir kişinin, kendi yararı gereği zarara uğramamak adına kaçınacağı veya kaçınması gerektiği hâlde gerçekleştirdiği özensiz, dikkatsiz veya iradi eylem.

Dikkat edilecek nokta: burada aranan şey karşı tarafa yönelik bir hukuka aykırılık değildir. Müterafik kusur, kişinin kendi menfaatine karşı gösterdiği özensizliktir. Bu nedenle kavramın hukuki dayanağı TMK m.2’deki dürüstlük kuralıdır; TBK m.52/1, dürüstlük kuralının sorumluluk hukukundaki özel bir görünümüdür.

Kasıt da ihmal de olabilir. Müterafik kusur kasıtlı bir davranıştan doğabileceği gibi ihmalden de kaynaklanabilir. Davranışın kasıtla mı yoksa ihmalle mi gerçekleştiği, indirim oranının belirlenmesinde önem taşır.

Şartları: zarar veren tarafından gerçekleştirilmiş bir haksız fiilin bulunması, zarar görenin zararın doğumuna veya artmasına fiilen katkıda bulunması ve bu katkı ile zarar arasında nedensellik bağının varlığı aranır. Zarar görenin davranışının zarara hiçbir etkisi yoksa indirim yapılamaz.

“Tamamen kaldırılabilir” — ama bu istisnadır

Maddenin lafzı hâkime iki yetki tanır: indirmek veya tamamen kaldırmak. Uygulamada ikincisinin gerçekleştiği hâl bellidir ve teknik bir ölçüte bağlıdır.

İlliyet bağı kesiliyorsa sorumluluk tümüyle kalkar. Zarar görenin birlikte kusuru, zarar veren ile zarar arasındaki nedensellik bağını kesecek yoğunlukta ise zarar veren tazminat yükümlülüğünden tamamen kurtulur. Bağ kesilmiyorsa tazminat, tarafların kusur oranlarına göre indirilir. Yani “tamamen kaldırma” keyfi bir takdir değil, illiyet bağının kopmasının sonucudur.

Oran kanunda yazmaz. TBK m.52’de müterafik kusur indiriminin hangi oranda yapılacağı belirtilmemiştir. Oran, somut olayın özelliklerine ve hâkimin takdir yetkisine bırakılmıştır. Öğretide bu durum kimi zaman keyfi uygulamalara yol açtığı gerekçesiyle eleştirilmekte, kimi zaman da her olayın kendine özgü olması nedeniyle hakkaniyete uygun bulunmaktadır.

Takdir sınırsız değildir. Hâkim indirimin gerekçelerini kararında ayrıntılı biçimde açıklamak zorundadır: kusurun niteliği, zararın boyutu, tarafların ekonomik ve sosyal durumları ile hakkaniyet ilkeleri. Aksi hâlde kararın denetlenmesi mümkün olmaz. Nitekim Yargıtay, aşırı yüksek indirim oranlarını bozma sebebi saymaktadır; bir köpek ısırması olayında uygulanan yüksek oranlı müterafik kusur indirimi fazla bulunarak karar bozulmuştur.

İki ayrı indirim üst üste gelebilir. TBK m.51/1 zarar verenin kusurunun hafifliği ve durumun gereğinden doğan indirimi, m.52 ise zarar görenin rızası, müterafik kusuru ve tazminat yükümlüsünün ödeme hâlinde yoksulluğa düşecek olmasını düzenler. Hâkimin m.51/1 uyarınca hafif kusur nedeniyle indirim yapmış olması, m.52/2 uyarınca ayrıca indirim yapmasına engel değildir.

Yoksulluk indirimi dar uygulanır. Yargıtay, tazminat yükümlüsünün ödeme hâlinde yoksulluğa düşeceği gerekçesiyle indirim yapılabilmesi için gerçekten ağır bir yoksulluk tehlikesi bulunmasını aramakta; sırf zararın yüksek olmasını yeterli görmemektedir.

Uygulamada hangi davranışlar müterafik kusur sayılıyor?

Yargıtay kararları TBK m.52’nin özellikle trafik kazaları ve iş kazalarında sıkça uygulandığını göstermektedir. Sık karşılaşılan hâller şunlardır:

• Emniyet kemerinin takılmaması. Kazada zararın doğmasını engelleyecek bir güvenlik tedbirinin kullanılmaması, ortak kusurun tespitinde belirleyicidir. Yargıtay 17. Hukuk Dairesi’nin 06.02.2020 tarihli, 2018/4184 E., 2020/820 K. sayılı kararı bu yöndedir.
• Alkollü veya ehliyetsiz araç kullanma.
• İş güvenliği kurallarının ihlali. İş kazalarında işçinin kendi güvenlik kurallarına aykırı davranışı bu kapsamda değerlendirilir.
• İstiap haddinin aşılması. Yargıtay 17. Hukuk Dairesi’nin 2015/7675 E., 2018/1070 K. sayılı kararında, aracın istiap haddinin aşılmasının zararın doğumuna veya artmasına etkili olup olmadığının ve hakkaniyete uygun indirim gerekip gerekmediğinin irdelenmesi gerektiği belirtilmiştir.
• Hatır taşıması. Ücretsiz, yalnızca hatır için yapılan taşımada indirim gündeme gelir; ayrıca zarar görenin alkollü bir sürücünün aracına bilerek binmesi hâli de tartışılır.

Kusur oranı nasıl belirlenir? Trafik kazalarında kusur, asli–tali veya asli tam kusurlu–kusursuz biçiminde nitelendirilir. Tali kusurlu olup tazminat talep eden kişinin kusuru ayrıntılı biçimde ele alınmalıdır; zira kusura yol açan davranış müterafik kusurun şartlarını oluşturabilir. Oranlar kural olarak bilirkişi incelemesiyle ve dosyadaki tüm deliller tartışılarak belirlenir; mahkemelerin bu konuda ayrıntılı inceleme yapması gerekir.

Ceza davası ile ilişkisi. Ceza hukukunda müterafik kusur failin cezai sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; ancak cezanın belirlenmesinde indirim sebebi olarak dikkate alınabilir. Hukuk davasındaki kusur oranı ile ceza dosyasındaki nitelendirme birbirini etkilediğinden, iki dosyanın birlikte takip edilmesi yerinde olur.

Kusurunuz varsa bile dava açın: ne hazırlamalı?

En sık yapılan hata, “benim de kusurum vardı” düşüncesiyle hiç başvurmamaktır. Oysa müterafik kusur kural olarak tazminatı azaltır; tamamen kaldırılması ancak illiyet bağının kesildiği istisnai hâllerde söz konusu olur. Yüzde otuz kusurlu olduğunuz bir olayda dahi zararın önemli bir kısmı talep edilebilir.

Dosyaya hazırlanırken:

• Kaza/olay tespit tutanağı ve varsa ceza soruşturması dosyası — kusur nitelendirmesinin ilk kaynağıdır.
• Bilirkişi raporuna itiraz hakkınızı kullanın. Kusur oranı hâkimin takdirinde olsa da rapor belirleyici olur; aleyhinize orana gerekçeli itiraz sunulması şarttır.
• Karşı tarafın kusurunu somutlaştırın. Hız, dikkatsizlik, bakım eksikliği, güvenlik önlemi almama gibi unsurlar oranı sizin lehinize kaydırır.
• Kendi davranışınızın zarara etkisini tartışın. Emniyet kemeri takılmamış olsa bile, o kazada kemerin sonucu değiştirip değiştirmeyeceği ayrı bir teknik sorudur; etkisi yoksa indirim yapılmamalıdır.
• Zarar kalemlerini eksiksiz belgeleyin — tedavi giderleri, iş göremezlik, maluliyet raporu, kazanç kaybı, manevi zarar. İndirim oranı ne olursa olsun hesap bu tabana uygulanır.
• Ekonomik ve sosyal durum belgeleri — hâkimin gerekçesinde tartıştığı ölçütlerden biridir.

Sonuç olarak müterafik kusur, talebinizi bitiren bir savunma değil, oranı tartışılan bir denge kuralıdır. Karşı tarafın “senin de kusurun var” demesi ödememe hakkı doğurmaz; yalnızca hesabın hangi oran üzerinden yapılacağını tartışmaya açar.