“Çalışanın Verdiği Zarardan İşveren Sorumlu mu?” – Adam Çalıştıranın Sorumluluğu

TBK m.66’nın dört fıkrası, dört ayrı kural

Bu madde tek bir cümleden ibaret değildir; dört fıkrası birbirini tamamlayan bir sistem kurar. Hangi fıkrada olduğunuzu bilmek, dosyanın sonucunu belirler.

Fıkra 1 — sorumluluğun doğuşu. “Adam çalıştıran, çalışanın, kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür.” Belirleyici ifade “kendisine verilen işin yapılması sırasında”dır: zarar, işin görülmesiyle bağlantılı olmalıdır. Kuryenin teslimat yaparken sebep olduğu kaza bu kapsamdadır; mesai dışında kişisel bir tartışmada verdiği zarar kural olarak değildir.

Fıkra 2 — kurtuluş kanıtı. “Adam çalıştıran, çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken, zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse, sorumlu olmaz.” Üç başlığın hepsinde özenin ispatı gerekir; birinde eksiklik varsa adam çalıştıran sorumluluktan kurtulamaz.

Fıkra 3 — organizasyon sorumluluğu. “Bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe, o işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararı gidermekle yükümlüdür.” Bu fıkra, ikinci fıkradaki savunmayı tek başına yetersiz kılar.

Fıkra 4 — rücu. “Adam çalıştıran, ödediği tazminat için, zarar veren çalışana, ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu hakkına sahiptir.”

Kim “adam çalıştıran” sayılır? Kendi adına ve hesabına iş gören bir kişiye, belirli bir işin yapılması amacıyla talimat veren, gözetim ve denetim yetkisine sahip kişidir. Resmî bir iş sözleşmesi bulunması şart değildir; belirleyici olan talimat verme ve denetleme yetkisidir.

Organizasyon sorumluluğu: “personelim özenliydi” savunmasını bitiren fıkra

TBK m.66/3, 6098 sayılı Kanun’la metne giren bir düzenlemedir; ancak eskiden de uygulamada kabul gören bir sorumluluk tipiydi. Getirdiği değişiklik pratikte şudur:

Bir işletme biçimindeki organizasyonda adam çalıştıran kişi, çalıştırdığı kişiyi seçmede, ona talimat vermede ve onu denetlemede gerekli özeni gösterdiğini ispatlayarak sorumluluktan kurtulamaz. Ayrıca işin gerektirdiği organizasyonun da doğru ve gereklerine uygun biçimde kurulduğunu ispat etmesi gerekir. Örneğin zararın işletmede yeterli sayıda personel bulunmamasından doğduğu ileri sürülüyorsa, kişisel özen savunması sonuç doğurmaz.

Yargıtay kararlarında organizasyon kusuru şöyle somutlaştırılmıştır: işin kuvvetine ve önemine göre yetersiz personel kullanılması, işin yapılmasının veya yürütülmesinin tehlikeli biçimde düzenlenmesi, çalışanlara verilen araç, gereç ve malzemenin bozuk veya hatalı olması. Bu hüküm özellikle fabrika, maden, inşaat şantiyesi ve hastane gibi riskli iş alanlarında işverenin sorumluluğunu ağırlaştırır.

Sorumluluğun niteliği. Öğretide TBK m.66 kusur karinesine dayanan, kusur sorumluluğu ile kusursuz sorumluluk arasında bir geçiş hükmü olarak da nitelendirilir; hâkim görüş ve Yargıtay’ın süregelen içtihatları ise bunu kusursuz sorumluluk olarak kabul eder. Nitekim 27.03.1957 gün ve 1/3 ile 22.06.1966 gün ve 7/7 sayılı İçtihadı Birleştirme kararlarında bu husus açıkça belirtilmiştir. Zarar gören açısından pratik sonuç aynıdır: işverenin kişisel kusurunu ispat etmeniz gerekmez.

Genel şartlar yine aranır: üçüncü kişi bir zarara uğramış olmalı (zararın ispat yükü zarar görene aittir), çalışanın hukuka aykırı bir fiili bulunmalı ve fiil ile zarar arasında uygun illiyet bağı olmalıdır.

Kime başvurmalı: çalışana mı, işverene mi?

Cevap: ikisine birden başvurabilirsiniz, ancak sorumluluklarının hukuki temeli farklıdır.

Çalışanın sorumluluğu genel hükümlere tabidir. Zarar veren çalışan da zarar görene karşı sorumludur; ancak onun sorumluluğu TBK m.49 çerçevesinde kusur sorumluluğudur. Yani çalışan ancak kusurlu olduğu ölçüde sorumlu tutulabilir ve kusurunun ispatı gerekir.

Adam çalıştıranın sorumluluğu için kusur gerekmez. TBK m.66’ya dayanıldığında işverenin kişisel kusuru aranmaz. Bu nedenle zarar gören bakımından işverene yönelmek hem ispat kolaylığı hem tahsil kabiliyeti bakımından genellikle daha avantajlıdır.

Pratik strateji: dava dilekçesinde her iki sıfatın birlikte gösterilmesi, birinin çürütülmesi hâlinde dosyayı ayakta tutar. İşletmenin ödeme gücü kural olarak çalışanınkinden yüksek olduğundan, tahsil aşaması da güvence altına alınmış olur.

Rücu sizi ilgilendirmez — ama sınırı vardır. İşveren ödediği tazminat için çalışana rücu edebilir; ancak bu hak çalışanın bizzat sorumlu olduğu ölçüyle sınırlıdır. Zarar yalnızca çalışanın davranışından değil, aynı zamanda işletmenin çalışma düzeninin zararı önlemeye elverişli olmamasından da kaynaklanıyorsa, işveren kendi payına düşen kısım için çalışana başvuramaz. Bu iç ilişki, zarar görenin hakkını hiçbir biçimde etkilemez.

Deliller, zamanaşımı ve tipik senaryolar

Kanıtlanması gerekenler:

• Çalışan–işveren bağı. Talimat verme ve denetim yetkisinin varlığı. SGK kaydı, personel kartı, üniforma, araç ruhsatı/filo kaydı, teslimat uygulaması ekran görüntüleri, işletme logolu ekipman.
• Zararın işin görülmesi sırasında doğduğu. Sevkiyat kaydı, teslimat saati, güzergâh bilgisi, iş emri, mesai çizelgesi.
• Zarar ve miktarı. Ekspertiz, onarım faturaları, sağlık raporu ve tedavi giderleri, kazanç kaybı belgeleri.
• Organizasyon eksikliği (m.66/3 için) — personel sayısı, vardiya düzeni, eğitim kayıtlarının yokluğu, bakım-onarım kayıtları, daha önce yaşanmış benzer olaylar.

Tipik senaryolar: kuryenin teslimat sırasında yaya veya araca çarpması; servis şoförünün kazası; mağaza görevlisinin raf düzenlerken müşteriye zarar vermesi; güvenlik görevlisinin orantısız müdahalesi; teknik servis elemanının kurulum sırasında eşyaya zarar vermesi; şantiyeden düşen malzemenin geçen kişiyi yaralaması. Hepsinde ortak soru aynıdır: zarar, çalışana verilen işin yapılması sırasında mı doğdu?

Zamanaşımı. Haksız fiilden doğan tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın, her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa ceza kanununda öngörülen daha uzun zamanaşımı süresi uygulanır — trafik kazası veya taksirle yaralama hâllerinde bu hüküm önem kazanır.

Sigorta boyutu. Olay bir araçla gerçekleşmişse zorunlu mali sorumluluk sigortası, işletme faaliyetinden doğmuşsa işyeri sorumluluk sigortası devreye girebilir. Sigorta şirketine yapılacak başvuru, işverene yönelik talebin yerine geçmez; ikisi birlikte değerlendirilmelidir.