“Mağazada Kayıp Düşüp Yaralandım” – İşletmenin Sorumluluğu

Hangi sorumluluk türüne dayanacaksınız? Fark her şeyi değiştirir

“İşletme sorumludur” cümlesi tek bir hukuki temele değil, birbirinden farklı üç dayanağa oturur. Hangisini seçtiğiniz, ispat yükünü ve karşı tarafın kurtulma imkânını doğrudan belirler.

1. Kusur sorumluluğu (haksız fiil). İşletmenin veya çalışanının kusurlu davranışı doğrudan ileri sürülür. Burada kusurun ispatı kural olarak zarar görene aittir — en zor yoldur.

2. Adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK m.66). Temizlik görevlisi zemini ıslak bırakmış, uyarı levhası koymamışsa; personel raf düzenlemesi sırasında geçişi tehlikeli hâle getirmişse bu hüküm devreye girer. Öğretideki hâkim görüş ve Yargıtay’ın süregelen içtihatları bu sorumluluğu kusursuz sorumluluk olarak kabul eder; 27.03.1957 gün ve 1/3 ile 22.06.1966 gün ve 7/7 sayılı İçtihadı Birleştirme kararlarında bu husus açıkça belirtilmiştir.

3. Yapı malikinin sorumluluğu (TBK m.69). Bozuk merdiven, gevşek karo, kırık korkuluk, çöken asma tavan gibi yapıdan kaynaklanan hâllerde uygulanır. Bu, üçü içinde zarar gören bakımından en güçlü dayanaktır.

Üçü birbirini dışlamaz. Aynı olayda birden fazla sıfat bir arada bulunabilir; yargı kararlarında örneğin çatıdan düşen taş nedeniyle yaralanma olayında kat malikleri yönünden bina malikinin sorumluluğuna, işi yaptıran esnaf yönünden adam çalıştıranın sorumluluğuna, fiilen çalışan işçi yönünden ise kusur sorumluluğuna aynı anda hükmedilebilmiştir. Dava dilekçesinde dayanakların birlikte gösterilmesi, bir tanesinin çürütülmesi hâlinde dosyayı ayakta tutar.

TBK m.66: kurtuluş kanıtı var — ama organizasyon sorumluluğunda yok

Bu ayrım, dosyanın en teknik ve en belirleyici noktasıdır.

Kurtuluş kanıtı (m.66/2). Adam çalıştıran; çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz. Uygulamada işletmeler tam da buraya sığınır: “personelimiz eğitimlidir, prosedürümüz vardır, denetim yapıyoruz.”

Organizasyon sorumluluğu (m.66/3). Kanun bu savunmayı yetersiz kılan ayrı bir fıkra getirmiştir. TBK m.66/3’e göre bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe, o işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararı gidermekle yükümlüdür. Yani m.66/2’deki kişisel özen ispatı tek başına yetmez; işletme düzeyinde organizasyonun elverişliliği de ayrıca ispatlanmalıdır. Buradaki ölçüt tek tek personelin özeni değil, işin bütününün nasıl kurgulandığıdır.

Yargıtay kararlarında organizasyon kusuru şöyle somutlaştırılmıştır: işin kuvvetine ve önemine göre yetersiz personel kullanılması, işin yapılmasının ya da yürütülmesinin tehlikeli bir şekilde düzenlenmesi, çalışanlara verilen araç, gereç ve malzemenin bozuk veya hatalı olması. Bunların her biri, ilgili çalışan kişisel olarak kusursuz olsa dahi işletmeyi sorumlu kılar.

Mağaza olayına uyarlarsak: bin metrekarelik alanda tek temizlik personeli çalıştırmak, ıslak zemin uyarı levhası bulundurmamak, kaygan yüzeyli bir zemin malzemesi tercih etmek, aydınlatmayı yetersiz bırakmak ya da yağmurlu günlerde giriş için paspas/kurulama düzeni kurmamak organizasyon eksikliğidir. Bu noktada “personelimiz özenliydi” savunması sonuç doğurmaz.

Genel şartlar yine aranır: hukuka aykırı bir fiil, zarar ve fiil ile zarar arasında illiyet bağı bulunmalıdır. Ancak kusur aranmaz.

TBK m.69: kurtuluş kanıtı hiç yok

Yapı malikinin sorumluluğu, Türk Borçlar Kanunu’nda özen sorumluluğu başlığı altında düzenlenen bir kusursuz sorumluluk hâlidir. Malik, yapının yapımındaki bozukluklardan veya bakımındaki eksikliklerden doğan zararlardan kusuru bulunmasa dahi sorumlu olur.

Buradaki fark hayatidir: kanun koyucu adam çalıştıranın sorumluluğunda (m.66) ve hayvan bulunduranın sorumluluğunda (m.67) kurtuluş kanıtı getirerek sorumluluktan kurtulma imkânı tanımışken, yapı malikinin sorumluluğunda bu imkânı tanımamıştır. “Her türlü özeni gösterdim” savunması m.69 bakımından sonuç doğurmaz.

Kim sorumlu? Malik, hem yapımdaki bozukluktan hem bakımdaki eksiklikten sorumludur. İntifa hakkı ve oturma hakkı sahipleri ise yalnızca bakımdaki eksikliklerden sorumlu tutulur; yapımdan kaynaklanan bozukluklar bakımından sorumlulukları doğmaz. Uygulamada AVM işletmecisi, yönetim şirketi ve mülk sahibi farklı kişiler olabildiğinden, dosyada sıfatların doğru dağıtılması önemlidir; yapının korunma ve gözetimine yetkili yönetim ya da işletmeci de dış ilişkide sorumlu tutulabilir ve ödeyen iç ilişkide diğerine rücu edebilir.

Neler “eksiklik” sayılır? Yapıların tehlike yaratmayacak biçimde yapılması ve işletilmesi gerekir. Kaygan merdivende kaymazlık bandının bulunmaması, yetersiz aydınlatmanın ek ışıkla giderilmemesi, düşmelere karşı koruma tertibatının eksikliği gibi hâller bu kapsamda değerlendirilebilir. Merdiven ve zemin düşmelerinde kaymazlık standardı, aydınlatma düzeyi, basamak ölçüleri ve uyarı işaretlemesi gibi ölçütlere bakılır — bilirkişi incelemesi de bu başlıklar üzerinden yürür.

Sorumluluktan kurtaran tek şey illiyet bağının kesilmesidir. Mücbir sebep, zarar görenin kusuru veya üçüncü kişinin kusuru bağı kesecek yoğunlukta ise malik sorumlu olmaz. Bu yoğunluk eşiği yüksektir; sıradan bir dikkatsizlik bağı kesmez.

Zarar kalemleri, müterafik kusur ve zamanaşımı

Talep edilebilecek kalemler:

• Cismani zarar: tedavi giderleri, geçici iş göremezlik nedeniyle kazanç kaybı, sürekli iş göremezlik (maluliyet) tazminatı ve ölüm hâlinde destekten yoksun kalma tazminatı.
• Malvarlığı zararları: zarar gören eşya, onarım veya yenileme bedeli, kullanım mahrumiyeti, iş durması.
• Manevi tazminat: koşulları varsa ayrıca istenebilir.

Maluliyet oranı, Yargıtay uygulamasında yetkili sağlık kuruluşu raporuna ve ilgili yönetmeliğe göre belirlenir; tazminat hesabı bu orana ve kazanç durumuna göre aktüer bilirkişi tarafından yapılır.

Müterafik kusur. Karşı taraf mutlaka “kendi dikkatsizliğiniz” savunmasını yapacaktır. Zarar görenin açık bir ihlali — koşarak ilerlemek, uyarı levhasını görmezden gelmek, girilmesi yasak alana geçmek — tazminatta indirime yol açabilir. Ancak bu durum işletmenin güvenli alan sağlama ödevini ortadan kaldırmaz; sonuç, sorumluluğun kalkması değil oranın düşmesidir.

Zamanaşımı. Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın, her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Önemli bir genişleme: fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa, ceza kanununda öngörülen daha uzun zamanaşımı süresi uygulanır — taksirle yaralama söz konusu olduğunda bu hüküm devreye girebilir.

Olay günü yapılacaklar: ıslak zemini, uyarı levhasının yokluğunu ve bozuk yüzeyi temizlenmeden önce fotoğraflayın; tarih-saat bilgisi görünen kayıt alın. İşletmeden tutanak tutulmasını isteyin ve bir nüshasını alın. Tanıkların ad ve iletişim bilgilerini kaydedin. Güvenlik kamerası kayıtlarının saklanmasını yazılı olarak talep edin — bu kayıtlar kısa sürede otomatik olarak silindiğinden, aynı gün gönderilecek bir yazı veya noter ihtarnamesi dosyanın en kritik adımıdır. Aynı gün sağlık kuruluşuna başvurup rapor alın; tedavi belgelerini ve tüm ödeme fişlerini biriktirin.