“Karşı Taraf Sözleşmeyi İhlal Etti, Zararım Var” – Sözleşmeye Aykırılık

TBK m.112: ispat yükü karşı tarafta

Sözleşmeye aykırılıkta zarar görenin elini güçlendiren şey, kanunun kurduğu kusur karinesidir. TBK m.112 uyarınca borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse, borçlu kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür.

Cümlenin yapısına dikkat edin: siz karşı tarafın kusurlu olduğunu kanıtlamak zorunda değilsiniz. Kanıtlamanız gerekenler şunlardır:

• Geçerli bir sözleşmenin varlığı,
• Borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmediği (teslim edilmedi, geç teslim edildi, eksik veya ayıplı ifa edildi),
• Bir zararın doğduğu ve miktarı,
• Aykırılık ile zarar arasındaki nedensellik bağı.

Kusursuzluğunu ispat etme yükü borçludadır. Bu, sözleşmeye aykırılığı haksız fiilden ayıran temel farktır: haksız fiilde kural olarak kusuru zarar gören ispatlar, sözleşmeye aykırılıkta ise karine borçlu aleyhinedir.

Bir noktayı ayırmak gerekir: satım sözleşmelerinde ayıplı ifa hâlinde TBK m.227 alıcıya dört seçimlik hak tanır — satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönme, satılanı alıkoyup ayıp oranında bedelden indirim isteme, aşırı masraf gerektirmiyorsa masrafları satıcıya ait olmak üzere ücretsiz onarım isteme ve imkân varsa ayıpsız benzeriyle değiştirilmesini isteme. Maddenin ikinci fıkrasında alıcının genel hükümlere göre tazminat isteme hakkı ayrıca saklı tutulmuştur. Yani ayıba karşı tekeffül hükümleri ile TBK m.112 birlikte işletilebilir.

Temerrüt: ihtar her zaman gerekli mi?

Tazminat talebinin çoğu, karşı tarafın usulünce temerrüde düşürülmesine bağlıdır. TBK m.117 kuralı ve istisnalarını birlikte düzenler.

Kural: Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer. Yani vade gelmiş olması tek başına yetmez; ihtar çekilmesi gerekir.

İhtara gerek olmayan hâller: Borcun ifa edileceği gün birlikte belirlenmişse ya da sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanarak taraflardan biri usulüne uygun bir bildirimde bulunmak suretiyle belirlemişse, bu günün geçmesiyle borçlu kendiliğinden temerrüde düşer. Buna kesin vadeli borç denir; “30 Eylül’e kadar teslim edilecektir” gibi bir hüküm bu sonucu doğurur. Ayrıca haksız fiilde fiilin işlendiği, sebepsiz zenginleşmede zenginleşmenin gerçekleştiği tarihte temerrüt oluşur; sebepsiz zenginleşenin iyiniyetli olduğu hâllerde ise bildirim şarttır.

İhtarname nasıl yazılmalı? İhtarın temerrüt doğurabilmesi için borcun açıkça belirtilmesi, ifanın talep edilmesi ve muhataba ulaşmış olması gerekir. Noter ihtarnamesi ispat kolaylığı sağlar; iadeli taahhütlü posta ve KEP de kullanılabilir. Tutarı, vadesi ve sözleşme numarası yazılmayan genel nitelikli bir yazı çoğu zaman amacına ulaşmaz.

Ek süre. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde alacaklının ek seçimlik haklara geçebilmesi için, kural olarak borçluya uygun bir ek süre verilmesi ya da ek süre verilmesini gereksiz kılan hâllerden birinin bulunması gerekir. Bu ikinci ihtar, borçluya son bir ifa şansı tanır ve seçimlik hakların kapısını açar.

Üç seçimlik hak — ve “derhal bildirim” tuzağı

Temerrüt koşulları gerçekleştiğinde TBK m.125, karşılıklı borç doğuran sözleşmelerde alacaklıya üç yol sunar:

1. Aynen ifa + gecikme tazminatı. Sözleşme ayakta kalır; borcun aynen yerine getirilmesini ve gecikmeden doğan zararınızı istersiniz. Bu istem her koşulda ve her zaman ileri sürülebilir; ek koşul aranmaz.

2. İfadan vazgeçip olumlu (müspet) zararın tazmini. Artık ifayı istemez, sözleşme hiç aksamadan yerine getirilseydi içinde bulunacağınız duruma göre hesaplanan zararı talep edersiniz. Mahrum kalınan kâr bu kalemde yer alır.

3. Sözleşmeden dönme + olumsuz (menfi) zararın tazmini. Sözleşme geçmişe etkili olarak tasfiye edilir; verdiğinizi geri alır, sözleşmeye güvenerek yaptığınız masrafları istersiniz.

Kritik usul kuralı: Yargıtay uygulamasına göre alacaklı, ikinci veya üçüncü yolu seçtiğini borçluya derhâl bildirmek zorundadır. Bildirim yapılmazsa alacaklı hâlâ ifayı ister durumda sayılır; talebi aynen ifa ve gecikme tazminatıyla sınırlı kalır ve diğer seçimlik haklardan mahrum olur. Sözleşmeden dönmek isteniyorsa yeniden ek süre verilerek sürecin baştan işletilmesi gerekebilir. Uygulamada birçok dosya, tam olarak bu bildirimin yapılmamış olması nedeniyle daralır.

Kusur hangi taleplerde aranır? Temerrüdün oluşması için kusur şart değildir. Ancak gecikme tazminatı, ifa yerine müspet zararın tazmini, dönme hâlinde menfi zararın karşılanması ve para borçlarında temerrüt faizini aşan zararın tazmini için borçlunun kusuru aranır — burada da kusur karinesi borçlu aleyhinedir. Buna karşılık temerrüt faizinin ödenmesi ve sözleşmeden dönme bakımından borçlunun kusurlu olması gerekmez.

Zarar kalemleri, faiz ve zamanaşımı

Talep edilebilecek kalemler:

• Fiilî zarar — yapılan masraflar, ikame tedarik bedeli, taşıma ve depolama giderleri, üçüncü kişiye ödenen cezai şart.
• Yoksun kalınan kâr — ifa gerçekleşseydi elde edilecek kazanç. Sipariş kayıtları, geçmiş dönem cirosu ve iptal edilen sözleşmelerle desteklenmelidir.
• Temerrüt faizi — para borçlarında temerrüt tarihinden itibaren işler.
• Aşkın zarar — temerrüt faizini aşan zarar; ispatı alacaklıya aittir.
• Cezai şart — sözleşmede kararlaştırılmışsa, zarar ispatına gerek olmaksızın istenebilir. Sözleşmenizde cezai şart maddesi varsa dosyanın en pratik dayanağı budur.

Zamanaşımı. TBK m.146 uyarınca kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir. Buna karşılık TBK m.147’de sayılan bazı alacaklar — kira bedelleri, faiz ve ana paraya eklenen taksitler, vekâlet, simsarlık ve eser sözleşmesinden doğan bazı alacaklar gibi — beş yıllık zamanaşımına tabidir. Sözleşmenizin türü, uygulanacak süreyi doğrudan değiştirdiği için önce sözleşme nitelendirmesi yapılmalıdır.

Dosya hazırlığı. Sözleşmenin aslı ve ekleri, sipariş formları ve teyitler, teslim/irsaliye belgeleri, ödeme dekontları, ihtarname ve tebliğ şerhi, karşı tarafla yazışmalar (e-posta, KEP, mesajlaşma kayıtları), zararı gösteren fatura ve muhasebe kayıtları toplanmalıdır. Ticari uyuşmazlıklarda dava öncesi arabuluculuk dava şartı olduğundan, süreç doğrudan mahkeme yerine arabuluculuk başvurusuyla başlar; bu aşama da tutanaklarıyla dosyanın parçası hâline gelir.