Babam Sağken Tapuyu Bir Çocuğuna Devretmiş – Muvazaa mı, Tenkis mi Açmalıyım?

İkisini seçmek zorunda değilsiniz: terditli dava

Sayfaların çoğu “hangisini açacaksınız?” sorusuyla başlar. Oysa Yargıtay bu ikilemi çözmüştür ve cevap, ikisini birlikte açabilmenizdir.

Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu’nun 22.05.1987 tarihli, E. 1986/4, K. 1987/5 sayılı kararı uyarınca; saklı paylarının değerini alamayan mirasçılar, muris muvazaası sebebiyle tapu iptal ve tescil davası ile tenkis davasını birlikte ve kademeli (terditli) olarak açabilirler.

Yani talep şu şekilde kurulur: “Öncelikle muvazaa nedeniyle tapunun iptali ve terekeye tescili; bu mümkün olmazsa saklı payın tamamlanması için tenkis; o da mümkün olmazsa bedel.” Mahkeme sırayla değerlendirir.

Bu neden önemli? Muvazaa iddiası ispatlanamazsa dava tümüyle reddedilmez; ikinci kademedeki tenkis talebi devreye girer. Tek bir talep kurup muvazaayı ispatlayamayan mirasçı, tenkis süresini de kaçırmış olarak elinde hiçbir şey kalmadan çıkabilir.

Dava hakkı ölümle doğar. Miras bırakanın sağlığında muvazaa ve tenkis iddiaları dinlenmez; bu iddialar ancak ölümden sonra ileri sürülebilir. Sağken yapılan devri öğrendiğinizde dava açamazsınız, ancak delilleri şimdiden toplayabilirsiniz.

Muvazaa: dayanak, kapsam ve süresizlik

Temel dayanak Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kurulu’nun 01.04.1974 tarihli, E. 1974/1, K. 1974/2 sayılı kararıdır.

Mekanizma iki katmanlıdır: görünürdeki sözleşme (satış ya da ölünceye kadar bakma) tarafların gerçek iradelerine uymadığından geçersizdir; gizli bağış sözleşmesi ise TMK m.706, Türk Borçlar Kanunu ve Tapu Kanunu’nda öngörülen şekil koşullarından yoksun olduğundan ayrıca geçersizdir. Böylece işlem baştan itibaren hükümsüz kalır.

Kimler dava açabilir? Saklı pay sahibi olsun veya olmasın, miras hakkı çiğnenen tüm yasal mirasçılar. Muvazaalı işlemin yapıldığı tarihte mirasçı sıfatına sahip olmak gerekmez; dava hakkı murisin ölümü anında mirasçı sıfatı taşıyanlarda doğar.

Süre yoktur. Muris muvazaasına dayalı davalar mülkiyet hakkına ve yolsuz tescile dayandığından hiçbir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi değildir. Ölümün üzerinden on, yirmi veya otuz yıl geçmiş olsa dahi dava açılabilir. Buna karşılık uzun süre sessiz kalınmasının delil durumunu zorlaştıracağı unutulmamalıdır.

Kapsam sınırlıdır — bu sık atlanır. İçtihadı Birleştirme Kararı, miras bırakan adına kayıtlı tapulu taşınmazların temliki için geçerlidir. Miras bırakanın üçüncü kişiden bedelini ödeyerek satın aldığı taşınmazı doğrudan lehine yarar sağlamak istediği kişi adına tescil ettirmesi hâlinde, murise ait tapulu bir taşınmazın devri söz konusu olmadığından bu karar uygulanmaz. Böyle hâllerde şartları varsa genel muvazaa hükümlerine dayanılabilir; ayrıca tenkis davası açmanın önünde bir engel yoktur.

Muvazaa nasıl ispatlanır — ve ne zaman sayılmaz?

Muris muvazaasının tespiti, miras bırakanın asıl irade ve amacının duraksamaya yer bırakmayacak biçimde ortaya çıkarılmasına bağlıdır. Yargıtay bunun için bir ölçütler bütünü kullanır:

• Miras bırakanın satış yapmaya gerçekten ihtiyacı var mıydı? Emekli aylığı ve sağlık güvencesi bulunan, büyük bir tedavi gideri veya para ihtiyacı kanıtlanamayan murisin tüm malvarlığını satması olağan sayılmaz.
• Satış bedeli ile taşınmazın gerçek değeri arasındaki fark. Ciddi orantısızlık güçlü bir muvazaa göstergesidir.
• Davalının alım gücü. Devralanın o bedeli ödeyebilecek ekonomik durumda olup olmadığı araştırılır.
• Miras bırakan ile davalı arasındaki ilişki ve diğer mirasçılarla ilişkiler.
• Ülke ve yörenin gelenek ve görenekleri, toplumsal eğilimler, olayların olağan akışı.
• Sözleşmeyi yapmakta haklı ve makul bir neden bulunup bulunmadığı.

Muvazaa sayılmayan önemli bir hâl: Yargıtay 1. Hukuk Dairesi’nin 14.11.2013 tarihli, E. 2013/5711, K. 2013/15915 sayılı kararında belirtildiği üzere; miras bırakan sağlığında hak dengesini gözeten, kabul edilebilir ölçüde ve tüm mirasçıları kapsar biçimde bir paylaştırma yapmışsa, mal kaçırma kastından söz edilemeyeceğinden 1974 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı uygulanmaz.

Pratik anlamı: baba çocuklarının hepsine dengeli biçimde mal dağıtmışsa, birinin payı biraz farklı olsa dahi muvazaa iddiası sonuç vermez. Davanın kaderini belirleyen soru “kime ne verildi” değil, “bütün olarak dengeli bir paylaştırma var mı” sorusudur.

İki davanın sonuçları ve süreler

Sonuçlar temelden farklıdır:

• Muvazaada işlem baştan geçersizdir; tapu iptal edilir ve taşınmaz terekeye döner. Bundan tüm mirasçılar payları oranında yararlanır — saklı paylı olmayanlar dâhil.
• Tenkiste işlem geçerliliğini korur; yalnızca saklı payı zedeleyen kısım geri alınır. Bundan yalnızca saklı paylı mirasçılar yararlanır ve alacakları, saklı paylarını tamamlayan miktarla sınırlıdır.

Süre bakımından da ayrılırlar:

• Muvazaa — süre yok.
• Tenkis — TMK m.571 uyarınca mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer.

Bu fark, terditli dava açmanın neden zorunlu olduğunu gösterir: muvazaa için acele etmeye gerek yokmuş gibi görünse de, tenkisin bir yıllık süresi işlemeye devam eder. Yalnızca muvazaa davası açıp yıllar sonra reddedilirse, tenkis süresi çoktan dolmuş olabilir.

Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir; taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Dava dilekçesinde tapu kaydının iptali ve terekeye tescili, mümkün olmazsa tenkis, o da mümkün olmazsa bedel şeklinde kademeli talep kurulmalıdır.

Delil hazırlığı

Bu davalarda sonucu belirleyen, hukuki nitelendirme değil delil yoğunluğudur. Toplanacaklar:

• Tapu kayıtları ve akit tablosu — devrin tarihi, gösterilen bedel, işlem türü. Tapu müdürlüğünden resmî senet örneği istenmelidir.
• Emlak beyan değerleri ve emsal satışlar — devir tarihindeki gerçek değeri göstermek için.
• Bedelin ödendiğine dair kayıt olup olmadığı — banka hareketi, dekont, makbuz. Ödeme izinin bulunmaması güçlü bir göstergedir.
• Davalının mali durumu — vergi kayıtları, SGK hizmet dökümü, gelir belgeleri. Alım gücü tartışmasının merkezidir.
• Miras bırakanın mali durumu ve sağlık geçmişi — emekli aylığı, sağlık güvencesi, tedavi giderleri. Paraya ihtiyacı olup olmadığı buradan anlaşılır.
• Diğer mirasçılara yapılan kazandırmalar — dengeli paylaştırma savunmasını karşılamak ya da desteklemek için.
• Tanık beyanları — aile içi ilişkiler, devrin nasıl gerçekleştiği, murisin beyanları.
• Nüfus ve veraset kayıtları — mirasçı tablosunun eksiksiz kurulması için.

Bir uyarı: ölünceye kadar bakma sözleşmesi biçiminde yapılan devirler de muvazaa iddiasına konu olabilir. Bu hâlde bakımın fiilen yapılıp yapılmadığı ayrıca araştırılır; gerçekten bakılmışsa muvazaa iddiası zayıflar.

Zaman aleyhinize işler. Muvazaa davası süreye tabi olmasa da, aradan uzun zaman geçmesi tanıkların kaybı ve kayıtların ulaşılmazlığı nedeniyle ispatı güçleştirir. Ölümün ardından mümkün olan en kısa sürede delil toplamaya başlamak gerekir.