“Babam Sağken Bir Çocuğa Mal Vermiş” – Mirasta Denkleştirme

Altsoya yapılan kazandırmada karine sizin lehinize

TMK m.669/1 genel kuralı koyar: yasal mirasçılar, mirasbırakandan miras paylarına mahsuben elde ettikleri sağlararası karşılıksız kazandırmaları, denkleştirmeyi sağlamak için terekeye geri vermekle birbirlerine karşı yükümlüdürler.

Asıl güçlü hüküm ikinci fıkradır: “Mirasbırakanın çeyiz veya kuruluş sermayesi vermek ya da bir malvarlığını devretmek veya borçtan kurtarmak ve benzerleri gibi karşılık almaksızın altsoyuna yapmış olduğu kazandırmalar, aksi mirasbırakan tarafından açıkça belirtilmiş olmadıkça, denkleştirmeye tabidir.”

Bu bir yasal karinedir ve ispat yükünü tersine çevirir. Altsoya yapılan böyle bir kazandırmanın miras payına mahsuben yapıldığı kanunen varsayılır; mirasbırakanın suskunluğu iade iradesinin varlığına yorumlanır. Dolayısıyla siz “iade edilmesi gerekir” diye ispat etmezsiniz; kazandırmayı alan taraf, kendisine iade edilmemek üzere verildiğini ispat etmek zorundadır.

Sayma sınırlı değildir. Maddedeki “ve benzerleri gibi” ifadesi listeyi açık bırakır. Uygulamada denkleştirmeye konu olan başlıca kalemler şunlardır: evlenen çocuğa verilen ev eşyası, beyaz eşya ve altın; iş kurması için aktarılan para veya taşınmaz; mirasçının borcunun mirasbırakan tarafından ödenmesi; taşınmaz ve para bağışları; piyasa değerinin çok altında satış görünümlü devirler.

Karinenin kapsamı sadece altsoydur. Çocuklar, torunlar, evlatlıklar ve onların altsoyu bu hükme tabidir. Sağ kalan eş yasal mirasçıdır ancak altsoy değildir; bu nedenle eşe yapılan kazandırmalarda m.669/2 karinesi doğrudan uygulanmaz. Eşe yapılan bir para transferi veya taşınmaz devri için denkleştirme isteniyorsa, bunun miras payına mahsuben yapıldığının ayrıca ortaya konması gerekir. Bu ayrım dosyanın kurgusunu baştan değiştirir.

Denkleştirme dışında kalanlar. TMK m.674 uyarınca çocukların eğitim ve öğrenim giderlerinde yalnızca alışılmış ölçüyü aşan kısım denkleştirme konusu olabilir; mirasbırakanın bütün çocuklara eşit biçimde yaptığı eğitim harcamaları kural olarak kapsam dışıdır. TMK m.675 uyarınca olağan hediyeler ve geleneğe uygun evlenme giderleri de denkleştirmeye tabi değildir. Çeyiz, evlenen altsoya bağımsız bir ev kurması için yapılan kazandırmadır; ev kurma masrafları dışındaki evlenme harcamaları çeyiz sayılmaz.

Değerleme tarihi: ölüm günü — devir günü değil

Bu, davanın ekonomik sonucunu en çok belirleyen kuraldır ve çoğu kişinin bilmediği noktadır.

Denkleştirme değeri, kazandırmanın miras açıldığı (ölüm) tarihteki değeri üzerinden hesaplanır; kazandırma tarihindeki değer esas alınmaz. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi kararlarında öne çıkan ilke açıktır: denkleştirmeye konu taşınmazın değeri, miras açılma tarihindeki rayiç bedeldir, elde etme tarihindeki değil.

Somut sonucu şudur: on beş yıl önce kardeşinize devredilen bir dairenin o günkü değeri değil, babanızın vefat ettiği gündeki rayiç bedeli hesaba katılır. Enflasyon ve gayrimenkul değer artışının yüksek olduğu dönemlerde bu kural, davacı mirasçı lehine çok büyük fark yaratır. “Zaten o zaman ucuzdu” savunmasının hukuki bir karşılığı yoktur.

Hesaplama sırası. Yargı kararlarında benimsenen yöntem şu adımlarla işler:

• Mirasbırakanın sağlığında yaptığı kazandırmaların ölüm günündeki değerleri tespit edilir. Mirasbırakan taşınmazı üçüncü kişiye satıp bedelini mirasçıya vermişse, o satış bedelinin ölüm gününde ulaştığı değer belirlenir.
• Bu değerler terekeye eklenerek net tereke tutarı bulunur.
• Kazandırma alan mirasçının yasal miras payı hesaplanır.
• Kazandırmanın ölüm günündeki değeri miras payından az ise mahsuba gidilir.
• Miras payından fazla ise TMK m.672 devreye girer: mirasbırakanın bu fazlalığın kendisine kalmasını istediğini davalı ispat ederse fazlalık denkleştirmeye tabi tutulmaz; ispat edemezse aşan bölüm de hesaba katılır.

TMK m.673 denkleştirme anındaki değer tespitini ve sebepsiz zenginleşme hükümlerine atfı düzenler; m.670 ise mirasçılık sıfatının kaybı hâlindeki sorumluluğu ele alır.

İade nasıl yapılır? Muafiyet iddiası nasıl karşılanır?

Seçimlik hak borçludadır (TMK m.671). Denkleştirme iki biçimde yerine getirilebilir: kazandırmanın aynen terekeye iadesi ya da değerinin miras payına mahsup edilmesi. Seçim kural olarak geri vermekle yükümlü mirasçıya aittir. Uygulamada mahsup çok daha yaygındır; taşınmazın fiilen terekeye geri verilmesi nadiren tercih edilir.

Muafiyet iddiası nasıl değerlendirilir? Kanun metni “aksi mirasbırakan tarafından açıkça belirtilmiş olmadıkça” der. Uygulamada bu muafiyet iddiası dar yorumlanır: Yargıtay kararlarında sözlü beyanların tek başına muafiyet için yeterli sayılmadığı, yazılı ya da başka kesin delillerle desteklenmesi gerektiği vurgulanmaktadır.

Buna karşılık Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin E. 2013/2285, K. 2013/4457 sayılı kararında, iadenin kastedilmediğinin kabulü için belli bir şekilde beyana lüzum bulunmadığı ve bu hususun her türlü delille kanıtlanabileceği belirtilmiştir. İki yaklaşım birlikte okunduğunda ortaya çıkan pratik sonuç şudur: muafiyet her türlü delille ispatlanabilir, ancak salt tanık beyanına dayanan ve yazılı bir dayanağı bulunmayan iddialar zayıf kalır. Bu nedenle karşı taraf “babam bunu bana bağış olarak, iade edilmemek üzere verdi” diyorsa, bunu somut belgeyle ortaya koyması beklenir.

Kimler taraf olabilir? Mirasta denkleştirme davasının tarafları yalnızca yasal mirasçılardır; dava, yasal mirasçılar arasındaki miras payı eşitliğini korumak üzere tasarlanmıştır. Davacı, mirasbırakanın sağlığında diğer mirasçıya yaptığı karşılıksız kazandırma nedeniyle miras payı azalan yasal mirasçıdır. Atanmış mirasçılar ve vasiyet alacaklıları bu davanın tarafı olamaz.

Denkleştirme mi, tenkis mi, muris muvazaası mı?

Aynı olay çoğu zaman üç farklı davaya konu edilebilir ve doğru nitelendirme sonucu belirler. Uygulamada bu risk nedeniyle davalar sıklıkla terditli (kademeli) biçimde açılır.

Denkleştirme (TMK m.669-675). Kazandırma gerçek ve geçerlidir; sorun, mirasçılar arasındaki eşitliğin bozulmasıdır. Talep, kazandırmanın paylaşımda hesaba katılmasıdır. Taraflar yalnızca yasal mirasçılardır.

Tenkis. Kazandırma saklı paylı mirasçıların saklı payını zedeliyorsa, saklı payı tamamlayacak ölçüde indirim istenir. Denkleştirmeden farkı, ölçünün saklı pay olmasıdır. Miras payını aşan kazandırmalarda TMK m.672 ile birlikte tenkis hükümleri de değerlendirilir.

Muris muvazaası. Mirasbırakan, mirasçılardan mal kaçırmak amacıyla aslında bağış olan işlemi satış gibi göstermişse gündeme gelir. Uygulamada en sık uyuşmazlık yaratan kalemler gayrimenkul devirleri, yüksek miktarlı banka transferleri ve piyasa değerinin çok altında satış görünümlü devirlerdir; bu son durum çoğunlukla muris muvazaası davasıyla birlikte ele alınır. Burada talep tapu iptali ve tescildir.

Delil hazırlığı:

• Tapu kayıtları ve işlem dosyaları — devir tarihi, gösterilen bedel, ödeme biçimi.
• Banka kayıtları — havale/EFT dekontları, hesap hareketleri; kazandırmanın karşılıksız olduğunu gösteren en güçlü delildir.
• Değer tespiti — taşınmazın ölüm günündeki rayiç bedelini gösterecek bilirkişi incelemesi talebi.
• Veraset ilamı ve tereke envanteri — net tereke hesabı için zorunludur.
• Karşı tarafın ödeme gücü — devir tarihinde alıcının bedeli ödeyecek ekonomik gücü yoksa, işlemin karşılıksız olduğu yönünde güçlü karine oluşur.
• Tanık ve yazışmalar — kazandırmanın amacına (çeyiz, iş kurma, borç ödeme) ilişkin beyanlar.