“Babam Beni Mirasından Çıkardı” – Mirastan Çıkarma (Iskat)

İki sebep, sınırlı sayıda — ve ispat yükü karşı tarafta

Mirasçılıktan çıkarma (ıskat), mirasbırakanın tek taraflı bir ölüme bağlı tasarrufuyla saklı paylı mirasçısını miras hakkından yoksun bırakmasıdır. TMK m.510-513 arasında düzenlenmiş olup cezai ıskat (m.510-512) ve koruyucu ıskat (m.513) olarak ikiye ayrılır.

TMK m.510 cezai ıskat için yalnızca iki sebep sayar:

• Mirasçının, mirasbırakana veya mirasbırakanın yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemiş olması,
• Mirasçının, mirasbırakana veya mirasbırakanın ailesi üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemiş olması.

Bu liste sınırlıdır. “Beni aramadı”, “sözümü dinlemedi”, “istediğim kişiyle evlenmedi” gibi gerekçeler kanunun aradığı ağırlığa ulaşmaz.

Ağır suçta mahkûmiyet şartı yoktur. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 2013/15148 E., 2013/16683 K. sayılı kararına göre suçun tamamlanmış olması şart olmadığı gibi, bu konuda bir mahkûmiyet kararı bulunması da koşul değildir; aftan ve zamanaşımından yararlanılmış olmasının da önemi yoktur. Buna karşılık mirasçının temyiz kudretine sahip olarak kasıtlı ve kusurlu bir davranışta bulunması aranır.

Mirasbırakanın kendi kusuru sonucu etkiler. Muris kendi kusurlu davranışıyla ıskata sebep olan olaylara yol açmışsa ıskat şartları oluşmayabilir. Bu husustaki takdir, olayların akışına göre hâkime aittir. Örneğin ilgiyi kesen taraf mirasbırakanın kendisi ise, “aile yükümlülüklerini yerine getirmedi” gerekçesi zayıflar.

İspat yükü sizde değil. Mirasçılıktan çıkarılan kimse itiraz ederse, çıkarma sebebinin varlığını ispat yükü çıkarmadan yararlanan mirasçıya veya vasiyet alacaklısına düşer (TMK m.512/2). Yargıtay 14. Hukuk Dairesi’nin 31.03.2015 tarihli, 2015/5400 E., 2015/3549 K. sayılı kararı bu yöndedir. Siz sebebin yokluğunu ispat etmek zorunda değilsiniz; karşı taraf varlığını ispat edemezse ıskat ayakta kalmaz.

Sebep yazılmamışsa ıskat geçersizdir

TMK m.512/1 hükmü kesindir: “Mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakan ancak buna ilişkin tasarrufunda çıkarma sebebini belirtmişse geçerlidir.”

Yani vasiyetnamede yalnızca “oğlumu mirasımdan çıkarıyorum” yazması yeterli değildir. Sebebin tasarrufta açıkça gösterilmesi bir geçerlilik şartıdır. Uygulamada ıskat tasarruflarının önemli bir kısmı tam da bu noktada düşer.

Sebebin ne kadar somut yazıldığı da belirleyicidir. Tarih, yer ve somut olay örgüsü içeren ayrıntılı bir metin, ölümden sonra açılacak iptal davasında ispatı kolaylaştırır ve işlemi ayakta tutar; soyut ve genel ifadeler ise sebebin ispatını güçleştirir.

Şekil şartı. Iskat ancak ölüme bağlı tasarrufla — vasiyetname veya miras sözleşmesiyle — yapılabilir. Vasiyetname mirasbırakanın iradesini yansıtmalı ve kendi türüne ait şekil kurallarına uygun olmalıdır. Sözlü beyan, mektup veya üçüncü kişilere yapılan açıklamalar ıskat doğurmaz.

En kritik nokta: tasarruf tümden iptal edilmez. Çıkarma sebebi tasarrufta belirtilmemişse ya da belirtilmiş olmakla birlikte ispat edilemezse, TMK m.512/3 uyarınca ölüme bağlı tasarruf, mirasçının saklı payı dışında — yani mirasbırakanın tasarruf nisabı oranında — yerine getirilir. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi’nin yukarıda anılan kararında, ıskat sebepleri kanıtlanamadığı hâlde vasiyetnamenin tümden iptaline karar verilmesi bozma sebebi sayılmıştır.

Bunun pratik anlamı şudur: ıskat düşse bile vasiyetnamenin geri kalanı ayakta kalabilir ve siz kural olarak saklı payınızı alırsınız, mirasın tamamını değil. Talebinizi buna göre kurmak gerekir.

Çıkarılanın çocukları ne olur? Koruyucu ıskat nedir?

Altsoy korunur. Miras hukuku, bir kişinin şahsi kusuru yüzünden onun masum altsoyunun cezalandırılmasını istemez. TMK m.511 uyarınca mirasçılıktan çıkarılan kimsenin altsoyu, o kimse mirasbırakandan önce ölmüş gibi saklı payını isteyebilir. Yani babası ıskat edilen torun, dedesinin mirasında saklı pay sahibi olmaya devam eder.

Bu, cezanın şahsiliği ilkesine paralel bir halefiyet kuralıdır ve ıskatın en çok yanlış bilinen sonucudur: “Bir kol tamamen mirastan çıktı” düşüncesi hukuken doğru değildir.

Koruyucu ıskat (TMK m.513). Bu tür, cezalandırma amacı gütmez; tam tersine korumayı hedefler. Mirasbırakan, hakkında borç ödemeden aciz belgesi bulunan altsoyunu saklı payının bir bölümü bakımından mirasçılıktan çıkarabilir. Amacı, borç batağındaki mirasçıya düşecek payın tamamının alacaklıların eline geçmesini önlemektir.

Ancak bunun bir şartı vardır: çıkarılan bu bölümün, mirasçılıktan çıkarılanın doğmuş ve doğacak çocuklarına özgülenmesi gerekir. Yani mirasbırakan payı kendisi için tutamaz; torunlarına aktarmak zorundadır. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 2018/1512 K. sayılı kararında da koruyucu ıskatın, murisin ıskat ettiği mirasçıdan çocuklarını koruma amacına yönelik olduğu belirtilmiştir.

Koruyucu ıskatta altsoy zaten mirasçı olur; kurumun amacı bunu sağlamaktır.

Dava yolu: ne açmalı, kime karşı, nerede?

Hangi dava? Iskata karşı iki ayrı yol vardır ve çoğu zaman birlikte kurulur:

• Vasiyetnamenin/ıskatın iptali davası. Iskat sebebinin bulunmaması, gerçek dışı olması ya da tasarrufun ehliyetsizlik, irade sakatlığı (aldatma, korkutma, zorlama), şekle aykırılık veya hukuka ve ahlaka aykırılık sebeplerinden birine dayanması hâlinde açılır (TMK m.557 kapsamındaki iptal sebepleri).
• Tenkis davası. Iskat düşse dahi tasarruf saklı pay dışında ayakta kalabileceğinden, saklı payın tamamlanması için tenkis talebi ayrıca ileri sürülmelidir. Vasiyetname ile saklı paylı altsoyun saklı payı ihlal edilmişse orantılı tenkis yapılır; tenkis öncelikle ölüme bağlı tasarruflara, sonra sağlararası bağışlamalara uygulanır.

Kime karşı? Iskatın iptali davasını mirastan çıkarılan mirasçı açar. Dava, mirasbırakanın kanuni mirasçılarına ve çıkarılanın varsa altsoyuna karşı yöneltilir.

Görevli mahkeme. HMK m.2 uyarınca dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarda, aksine düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesi görevlidir.

Bir usul uyarısı: iptal kararı tek başına iade yükümlülüğü doğurmaz. İptal edilen tasarrufa konu mallar davalının zilyetliğindeyse, bunların geri alınması için ayrıca bir eda davası — mirasçılar bakımından miras sebebiyle istihkak davası — açılması gerekir.

Karıştırılmaması gereken kurum: mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakanın iradesine dayanan iradi bir işlemdir. Buna karşılık mirastan yoksunluk (TMK m.578) doğrudan kanundan doğar, sebepleri sınırlı sayıdadır ve kendiliğinden sonuç doğurur; mirasbırakanın bir tasarruf yapmasını gerektirmez. İkisi birbirini tamamlayan ayrı kurumlardır.

Dosya hazırlığında: vasiyetnamenin açılma ve tebliğ kararı ile tebligat parçaları, veraset ilamı, ıskat sebebi olarak ileri sürülen olaya ilişkin tüm kayıtlar (varsa ceza dosyası, sağlık kayıtları, iletişim ve ziyaret kayıtları), mirasbırakanla ilişkinin sürdüğünü gösteren deliller ve tereke envanteri toplanmalıdır. Süreler tebliğle işlemeye başladığından, tebliğ tarihinin kayıt altına alınması kritiktir.