Vasiyetname Türleri ve İptali

Şekil Şartları: Üç Türün Kanuni Çerçevesi (TMK m.532-540)

Vasiyetnamede şekil, biçimsel bir ayrıntı değil geçerlilik şartıdır. TMK m.557/4 açıkça, kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılan ölüme bağlı tasarrufun iptalinin dava edilebileceğini söyler. Bu nedenle her türün kendi şartlarının ayrı ayrı bilinmesi gerekir.

Resmî Vasiyetname (TMK m.532)

TMK m.532 kuralı iki unsurla kurar: “Resmî vasiyetname, iki tanığın katılmasıyla resmî memur tarafından düzenlenir.” Aynı madde resmî memurun kim olabileceğini de sayar: sulh hâkimi, noter veya kanunla kendisine bu yetki verilmiş diğer bir görevli.

Uygulamada resmî vasiyetname çoğunlukla noterde düzenlenir. İki tanığın katılımı zorunludur ve tanıklar bakımından kanunun öngördüğü yasaklar geçerlidir; kendisine, eşine veya hısımlarına kazandırma yapılan kişilerin tanık olarak katılması, TMK m.558/3 uyarınca o kazandırmaların iptali sonucunu doğurur.

El Yazılı Vasiyetname (TMK m.538)

El yazılı vasiyetname en yaygın ve aynı zamanda en sık geçersiz kılınan türdür. TMK m.538 üç unsuru birlikte arar: vasiyetnamenin yapıldığı yıl, ay ve gün gösterilerek, başından sonuna kadar mirasbırakanın el yazısıyla yazılmış ve imzalanmış olması zorunludur.

Üç unsurdan biri eksikse vasiyetname iptale açıktır. Bilgisayarda yazılıp altı imzalanan metin geçerli değildir; tarihi bulunmayan metin geçerli değildir; imzasız metin geçerli değildir. “Tamamı el yazısı” şartı metnin bir kısmının matbu olmasına da izin vermez.

Aynı madde ikinci fıkrada saklama imkânı tanır: el yazılı vasiyetname, saklanmak üzere açık veya kapalı olarak notere, sulh hâkimine veya yetkili memura bırakılabilir. Bu, geçerlilik şartı değildir; ancak vasiyetnamenin ölümden sonra bulunmasını ve yok edilmemesini güvence altına alır.

Sözlü Vasiyet (TMK m.539-540)

Sözlü vasiyet olağan bir seçenek değil, olağanüstü duruma özgü bir yoldur. TMK m.539, mirasbırakanın ancak “yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi olağanüstü durumlar” yüzünden resmî veya el yazılı vasiyetname yapamıyorsa bu yola başvurabileceğini belirtir.

Usul de dardır: mirasbırakan son arzularını iki tanığa anlatır ve onlara bu beyanına uygun bir vasiyetname yazmaları veya yazdırmaları görevini yükler. TMK m.540, görevlendirilen tanıklardan birinin son arzuları yer, yıl, ay ve günü de belirterek hemen yazmasını, belgeyi imzalayıp diğer tanığa imzalatmasını, ardından ikisinin birlikte vakit geçirmeksizin bir sulh veya asliye mahkemesine vermesini öngörür. Tanıklar ayrıca mirasbırakanı vasiyetname yapmaya ehil gördüklerini ve son arzularını olağanüstü durum içinde kendilerine anlattığını hâkime beyan ederler.

Tabloda görülen fark önemlidir: resmî vasiyetnamede geçerlilik memur ve tanıklara, el yazılı vasiyetnamede tamamen mirasbırakanın kendi eline, sözlü vasiyette ise hem olağanüstü durumun varlığına hem de tanıkların usule uygun davranmasına bağlıdır. Sözlü vasiyette olağanüstü durum sonradan ortadan kalkmışsa, mirasbırakanın diğer şekillerden birine başvurması beklenir.

Vasiyetten Dönmenin Üç Yolu (TMK m.542-544)

Vasiyetname mirasbırakanı bağlamaz; ölünceye kadar her zaman geri alınabilir. Kanun dönme için üç ayrı mekanizma tanır ve bunların hukuki sonuçları birbirinden farklıdır.

Yeni vasiyetname ile dönme (TMK m.542). Mirasbırakan, kanunda öngörülen şekillerden birine uymak suretiyle yeni bir vasiyetname yaparak önceki vasiyetnameden her zaman dönebilir. Madde ayrıca vasiyetnamenin tamamından veya bir kısmından dönülebileceğini açıkça belirtir.

Yok etme ile dönme (TMK m.543). Mirasbırakan, yok etmek suretiyle de vasiyetnameden dönebilir. Aynı madde bir güvence içerir: kaza sonucunda veya üçüncü kişinin kusuruyla yok olan ve içeriğinin aynen ve tamamen belirlenmesine olanak bulunmayan vasiyetname hükümsüz kalır; tazminat isteme hakkı saklıdır. Yani vasiyetnamenin ortadan kalkması her zaman mirasbırakanın iradesi anlamına gelmez.

Sonraki tasarrufla dönme (TMK m.544). Bu hüküm en çok karışıklığa yol açan olasılığı düzenler. Mirasbırakan önceki vasiyetnamesini ortadan kaldırmaksızın yeni bir vasiyetname yaparsa, kuşkuya yer bırakmayacak surette önceki vasiyetnameyi tamamlamadıkça sonraki vasiyetname onun yerini alır. Yani kural, sonraki metnin öncekini tamamlaması değil, onun yerine geçmesidir; tamamlama iddiasında olan taraf bunu kuşkuya yer bırakmayacak şekilde ortaya koymalıdır.

Maddenin ikinci cümlesi belirli mal vasiyetine ilişkindir: belirli mal bırakma vasiyeti, vasiyetnamede aksi belirtilmedikçe, mirasbırakanın sonradan o mal üzerinde bu vasiyetle bağdaşmayan başka bir tasarrufta bulunmasıyla ortadan kalkar. Vasiyet edilen evi sonradan satan mirasbırakan, o vasiyetten fiilen dönmüş olur.

İptal Sebepleri ve Kısmi İptal (TMK m.557-558)

TMK m.557 iptal sebeplerini dört bent hâlinde sınırlı olarak sayar:

TMK m.558 kimin dava açabileceğini belirler: iptal davası, tasarrufun iptal edilmesinde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı tarafından açılabilir. Dava, ölüme bağlı tasarrufun tamamının veya bir kısmının iptaline ilişkin olabilir.

Aynı maddenin son fıkrası uygulamada çok işe yarayan bir sınırlama getirir: iptal davası, ölüme bağlı tasarrufla kendilerine, eşlerine veya hısımlarına kazandırma yapılanların tasarrufun düzenlenmesine katılmalarının yol açtığı sakatlığa dayanıyorsa, tasarrufun tamamı değil yalnız bu kazandırmalar iptal edilir. Yani lehine kazandırma yapılan kişinin tanık olarak katıldığı bir vasiyetnamede, vasiyetnamenin bütünü ayakta kalır; sadece o kişiye yapılan kazandırma düşer.

İptal Davasında Süreler ve Def’i (TMK m.559)

TMK m.559 iptal davası için kademeli bir süre sistemi kurar. Dava açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl geçmekle düşer.

Her hâlde uygulanacak üst süre ise davalının iyiniyetine göre değişir; bu, miras hukukunda az rastlanan bir ayrımdır:

Vasiyetnamelerde on ve yirmi yıllık sürelerin başlangıcının ölüm tarihi değil açılma tarihi olması önemlidir. Vasiyetname yıllar sonra ortaya çıkıp açılmışsa, üst süre o tarihten işlemeye başlar.

Maddenin son cümlesi ise tenkiste olduğu gibi bir savunma imkânı tanır: hükümsüzlük, def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Dava açma süresini kaçırmış mirasçı, kendisine karşı açılan bir davada (örneğin vasiyetin tenfizi davasında) vasiyetnamenin şekle aykırılığını savunma olarak ileri sürebilir ve bu savunma süreye tabi değildir.

Pratik sonuç: vasiyetnameyle karşılaşan mirasçının önce açılma tarihini, sonra kendi öğrenme tarihini kayıt altına alması gerekir. Bir yıllık süre çoğu dosyada gerçek sınırdır ve öğrenme anının belgelenmesi — tebligat, tutanak, dosya inceleme kaydı — sonradan tartışmayı sonlandırır.

Tek bakışta: üç vasiyetname türü, dönme yolları ve iptal süreleri

Kanun sınırlı sayıda vasiyetname türü tanır. Bu türlerin dışında bir şekil geçerli değildir; en sık kaybedilen dosyalar şekil eksikliğinden kaybedilir.

Mirasbırakan vasiyetinden dönebilir. Kanun bunun için üç ayrı yol tanır.