Vakıf Kurma ve Kamu Yararına Ölüme Bağlı Tasarruflar

Ölüme bağlı tasarrufla vakıf: şekil ve tüzel kişilik

İki yol, tek sonuç

TMK m. 102/1: “Vakıf kurma iradesi, resmî senetle veya ölüme bağlı tasarrufla açıklanır. Vakıf, yerleşim yeri mahkemesi nezdinde tutulan sicile tescil ile tüzel kişilik kazanır.”

Buradaki “ölüme bağlı tasarruf” pratikte vasiyetnamedir. Dolayısıyla vakıf kurma iradesi, vasiyetname için TMK m. 531 vd.’da öngörülen şekil şartlarına uygun biçimde açıklanmalıdır: resmî vasiyetname, el yazılı vasiyetname veya koşulları varsa sözlü vasiyetname. Şekle aykırılık, vakıf kurma iradesini de sakatlar.

Vakıf ölümle değil, tescille doğar

Bu, en sık yapılan hatadır. Vasiyetnamenin geçerli olması vakfın kurulduğu anlamına gelmez. Ölüme bağlı tasarruf yoluyla vakıf, vakfedenin ölümünden sonra tescil edilmek üzere kurulur; tüzel kişilik ancak tescille kazanılır. Tescil, vakfın yerleşim yeri asliye hukuk mahkemesinden istenir.

Vakıf senedinde bulunması zorunlu unsurlar (TMK m. 106)

• Vakfın adı,
• Amacı,
• Bu amaca özgülenen mal ve haklar,
• Vakfın örgütlenme ve yönetim şekli,
• Yerleşim yeri.

Amacın hukuka uygun, belirli, anlaşılabilir ve sürekli olması gerekir. Üçüncü kişileri vakfın amacı konusunda yanıltıcı ya da yanlış çağrışım uyandıracak isimler verilemez ve herhangi bir kamu kurum veya kuruluşunun ismi kullanılamaz.

Süreci kim yürütür?

Sulh hâkiminin bildirimi

Ölüme bağlı tasarrufla kurulan vakıflarda süreç vasiyetnamenin açılmasıyla başlar. Sulh hâkimi, vakıf kurulmasına esas belgenin bir örneğini yedi gün içinde Vakıflar Genel Müdürlüğüne gönderir.

Mahkemeye başvuru

TMK m. 102 uyarınca vakıf ölüme bağlı tasarrufa dayanıyorsa mahkemeye başvurma; ilgililerin veya vasiyetnameyi açan sulh hâkiminin bildirimi üzerine ya da Vakıflar Genel Müdürlüğünce re’sen yapılır. Yani mirasçılar harekete geçmese dahi süreç durmaz; kanun koyucu vakfeden iradesinin uygulanmasını üç ayrı kanaldan güvenceye almıştır.

Ayrıca başvurulan mahkeme, mal ve hakların korunması için gerekli önlemleri kendiliğinden alır. Bu, tescil süreci tamamlanana kadar terekedeki malların korunmasını sağlar.

Özgülenen mal yetersizse

Tescili istenen vakfa ölüme bağlı tasarrufla özgülenen mal ve haklar amacın gerçekleşmesine yeterli değilse; vakfeden aksine bir irade açıklamasında bulunmuş olmadıkça bu mal ve haklar, denetim makamının görüşü alınarak hâkim tarafından benzer amaçlı bir vakfa özgülenir. Yani yetersizlik, kazandırmanın mirasçılara dönmesi sonucunu doğurmaz.

Vakfeden vazgeçebilir mi?

Vakfeden sağlığında, ölüme bağlı tasarrufu geri alma yollarını kullanarak (TMK m. 542-544 uyarınca yeni vasiyetname, yok etme veya bağdaşmayan tasarruf) vakıf kurmaktan vazgeçebilir. Buna karşılık vakfedenin ölümünden sonra mirasçılarının böyle bir hakkı yoktur; mirasçılar yalnızca aşağıdaki dava yollarına başvurabilir.

Mirasçıların ve alacaklıların hakları

TMK m. 108: dava hakkı saklıdır

Kanun bu dengeyi açıkça kurar: “Vakfedenin mirasçıları ile alacaklılarının, bağışlamaya ve ölüme bağlı tasarruflara ilişkin hükümler uyarınca dava hakları saklıdır.” Yani vakıf kurulması, mirasçıların ve alacaklıların genel hükümlerden doğan haklarını ortadan kaldırmaz.

Saklı pay ve tenkis

Tasarruf özgürlüğünün sınırı saklı paylardır. TMK m. 506 uyarınca saklı paylı mirasçılar altsoy, ana-baba ve sağ kalan eştir; altsoyun saklı payı yasal miras payının yarısı, ana ve babadan her birinin saklı payı yasal miras payının dörtte biridir. Sağ kalan eş için saklı pay, altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamıdır.

Vakfa yapılan kazandırma bu saklı payları zedeliyorsa, saklı paylı mirasçılar tenkis davası açabilir. TMK m. 571 uyarınca tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer.

İptal davası

Kazandırma saklı payı zedelemese dahi, vasiyetnamenin kendisi TMK m. 557’deki sebeplerle (ehliyetsizlik, irade sakatlığı, hukuka veya ahlaka aykırılık, şekle aykırılık) iptal edilebilir. Süreler TMK m. 559’a tabidir.

Alacaklılar açısından

Ölüme bağlı tasarrufla kurulan vakfın mirasbırakanın borçlarından sorumluluğu, özgülenen mal ve haklarla sınırlıdır. Buna karşılık alacaklılar, TMK m. 108’in yollamasıyla bağışlamaya ilişkin hükümlere dayanarak taleplerini ileri sürebilir.

TMK m.526: Vakıf Kurmanın Miras Hukukundaki Sınırı

Ölüme bağlı tasarrufla vakıf kurma, mirasbırakanın en geniş tasarruf biçimlerinden biridir; ancak sınırsız değildir. Sınır, TMK m.526’nın ilk cümlesinde açıkça çizilmiştir.

Hükme göre mirasbırakan, terekesinin tasarruf edilebilir kısmının tamamını veya bir bölümünü özgülemek suretiyle vakıf kurabilir. Aynı madde ekler: vakıf, ancak kanun hükümlerine uyulmak koşuluyla tüzel kişilik kazanır.

“Tasarruf edilebilir kısım” ifadesi, saklı payların dışında kalan bölümü ifade eder. Yani saklı paylı mirasçısı bulunan bir kişi, malvarlığının tamamını vakfa özgüleyemez.

Sınır aşıldığında vakıf kurma tasarrufu geçersiz olmaz; aşan kısım tenkise tabi tutulur. TMK m.549 bunu genel olarak belirtir: ölüme bağlı kazandırmalar tasarruf edilebilir kısmın daralması yüzünden hükümsüz olmaz, sadece tenkis edilebilir.

Tenkiste vakfın konumu bakımından ise TMK m.570 özel bir kural içerir: kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar en son sırada tenkis edilir.

Bu, kamuya yararlı vakıflar lehine önemli bir korumadır: diğer kazandırmalar tükendikten sonra sıra bunlara gelir. Kamuya yararlı olmayan bir vakıf ise bu korumadan yararlanmaz ve olağan sırada tenkis edilir.

Tüzel Kişiliğin Kazanılması ve Süreç (TMK m.102)

Vasiyetnamede “vakıf kuruyorum” denmesi, vakfın kurulduğu anlamına gelmez. TMK m.102 iki aşamalı bir süreç öngörür.

Birinci aşama irade açıklamasıdır: vakıf kurma iradesi, resmî senetle veya ölüme bağlı tasarrufla açıklanır. İkinci aşama tescildir: vakıf, yerleşim yeri mahkemesi nezdinde tutulan sicile tescil ile tüzel kişilik kazanır.

Aynı madde, mahkemeye kimin başvuracağını da belirler. Vakıf ölüme bağlı tasarrufa dayanıyorsa başvuru; ilgililerin veya vasiyetnameyi açan sulh hâkiminin bildirimi üzerine ya da Vakıflar Genel Müdürlüğünce resen yapılır.

İkinci satırdaki resen yetkisi önemlidir: mirasçılar süreci yürütmese dahi Vakıflar Genel Müdürlüğü harekete geçebilir. Bu, mirasbırakanın iradesinin mirasçıların pasifliği yüzünden boşa çıkmasını engeller.

Altıncı satır ise mülkiyetin geçiş anını verir. TMK m.105: özgülenen malların mülkiyeti ile haklar, tüzel kişiliğin kazanılmasıyla vakfa geçer. Yani mülkiyet ölüm anında değil, tescille geçer. Bu, mirasçıların külli halefiyetle kazandığı durumdan farklıdır.

Ara dönemde mallar terekede kalır ve mirasçılar tarafından yönetilir. Bu dönemde malların korunması için TMK m.589 kapsamında koruma önlemleri istenebilir.

Vakfın Borçlardan Sorumluluğu Sınırlıdır (TMK m.105/3)

TMK m.105’in son fıkrası, ölüme bağlı tasarrufla kurulan vakıf bakımından önemli bir sınırlama içerir: ölüme bağlı tasarrufla kurulan vakfın mirasbırakanın borçlarından sorumluluğu, özgülenen mal ve haklarla sınırlıdır.

Bu, vakfı mirasçılardan ayıran temel farktır. Mirasçılar TMK m.641 uyarınca tereke borçlarından bütün malvarlıklarıyla müteselsilen sorumluyken, vakıf yalnızca kendisine özgülenen değerle sorumludur.

Alacaklılar bakımından sonuç şudur: mirasbırakanın alacaklıları, vakfa özgülenen mallar üzerinden ancak o değerle sınırlı tatmin olur. Ayrıca TMK m.603 uyarınca mirasbırakanın alacaklılarının hakları, vasiyet alacaklılarının haklarından önce gelir; yani tereke borçları ödenmeden özgüleme fiilen tamamlanmaz.

Mirasçıların ve Alacaklıların Dava Hakkı (TMK m.108)

TMK m.108 kısa ama kapsamlıdır: “Vakfedenin mirasçıları ile alacaklılarının, bağışlamaya ve ölüme bağlı tasarruflara ilişkin hükümler uyarınca dava hakları saklıdır.”

Bu hüküm, vakfın kurulmuş ve tescil edilmiş olmasının mirasçıların haklarını ortadan kaldırmadığını gösterir. Açılabilecek davalar şunlardır:

Birinci satır en sık kullanılanıdır. Vakfa özgüleme tasarruf oranını aşıyorsa, saklı paylı mirasçı tenkis davası açar. Süre TMK m.571’e tabidir: saklı payın zedelendiğini öğrenmeden itibaren bir yıl, her hâlde vasiyetnamenin açılmasından itibaren on yıl.

Tenkiste vakfın en son sırada yer alması (TMK m.570), talebin sonucunu etkiler: önce diğer kazandırmalar tenkis edilir, saklı pay hâlâ tamamlanmamışsa sıra vakfa gelir. Bu nedenle terekede başka kazandırmalar varsa, bunların da dilekçede gösterilmesi gerekir.

Üçüncü satırdaki yol farklıdır: TMK m.103/2 uyarınca Vakıflar Genel Müdürlüğü veya ilgililer, vakfın kurulmasını engelleyen sebeplerin varlığı hâlinde iptal davası açabilir. Bu, tenkisten bağımsız ve vakfın kuruluşunu hedefleyen bir yoldur.

Alternatifler ve pratik kontrol listesi

Vakıf kurmak tek yol değil

Kamu yararına bir amaca kaynak ayırmak isteyen mirasbırakanın önünde daha basit seçenekler de vardır:

• Mevcut bir vakfa veya derneğe belirli mal vasiyeti: Tescil süreci gerektirmez, doğrudan uygulanır.
• Mirasçı atama: Bir kuruluş atanmış mirasçı olarak gösterilebilir.
• Yükleme (TMK m. 515): Kazandırma bir kişiye yapılıp, o kişiye belirli bir amaca yönelik edim yüklenebilir. Bu hâlde her ilgili yüklemenin yerine getirilmesini isteyebilir.
• Vasiyeti yerine getirme görevlisi (TMK m. 550): Hangi yol seçilirse seçilsin, uygulamayı güvenceye almak için görevli atanması en etkili önlemdir.

Kontrol listesi

1. Vasiyetnamenin şekil şartlarına tam uygunluğunu sağlayın; resmî vasiyetname en güvenli yoldur.
2. Vakıf senedi unsurlarını (ad, amaç, özgülenen mal ve haklar, örgütlenme ve yönetim şekli, yerleşim yeri) vasiyetnamede eksiksiz gösterin.
3. Amacı belirli, anlaşılabilir ve sürekli biçimde tanımlayın.
4. Özgülenen malvarlığının amacı gerçekleştirmeye yeterli olup olmadığını hesaplayın.
5. Saklı payları hesaplayın; tasarruf edilebilir kısmın sınırını aşan bir özgüleme tenkise konu olur.
6. Taşınmaz özgüleniyorsa tapu bilgilerini, nakit özgüleniyorsa tutar ve kaynağı açıkça yazın.
7. Vasiyetnameyi saklanmak üzere notere, sulh hâkimine veya yetkili memura bırakın.