Ortak Maldan Elde Edilen Gelir ve Giderlerin Paylaşımı (Semereler)

Semere kime ait? Hukuki temel

Hukukta “semere”, bir maldan elde edilen getiriyi anlatır ve ikiye ayrılır: doğal semereler (tarladan alınan mahsul, bahçeden toplanan meyve, hayvanın yavrusu) ve hukuki semereler (kira, faiz, temettü gibi bir hukuki ilişkiye dayanan gelirler).

Ortaklık gelirleri de kapsar

TMK m. 640/1 uyarınca miras ortaklığı, terekedeki bütün hak ve borçları kapsar. Bu nedenle ölümden sonra terekeden doğan gelirler de ortaklığa dâhildir; bunlar yalnızca malı fiilen elinde tutan mirasçının değil, tüm mirasçıların payları oranında hakkıdır.

Gelir ayrı bir mal değil, terekenin bir parçasıdır

Bu ayrım pratikte önemlidir. Kira geliri, ölümden sonra doğduğu için “yeni” bir malvarlığı değeri gibi görünse de terekenin ikamesidir; paylaşmada ayrıca hesaba katılır. Aynı şekilde ortak maldan elde edilip bankaya yatırılan para da elbirliği mülkiyetine tabi bir alacak hâline gelir ve tek bir mirasçı tarafından çekilemez.

Kira sözleşmesini kim yapabilir?

Elbirliği mülkiyeti sürerken taşınmazın kiraya verilmesi, TMK m. 640/2 uyarınca birlikte tasarruf gerektiren bir işlemdir. Buna karşılık TMK m. 644 ile paylı mülkiyete geçilmişse rejim değişir: TMK m. 691 uyarınca adî kiraya veya ürün kirasına ilişkin sözleşmelerin yapılması ya da feshi önemli yönetim işi sayılır ve pay ve paydaş çoğunluğuyla karar verilmesi yeterli olur. Bu çoğunluk sözleşme anında sağlanabileceği gibi, diğer paydaşların sözleşmeyi sonradan benimsemesiyle de tamamlanabilir.

Giderler nasıl mahsup edilir?

Malı fiilen işleten mirasçının yaptığı harcamalar hesaba katılmadan yapılan bir paylaşım hakkaniyete aykırı olur ve uygulamada kabul görmez.

İndirilebilir giderler

Bir mirasçının, kimse görevlendirmediği hâlde terekeyi işletmesi hukuken vekâletsiz iş görme niteliğindedir (TBK m. 526 vd.). Bu ilişkide işi gören, iş sahibinin yararına yaptığı zorunlu ve yararlı giderlerin tazminini isteyebilir. Tipik kalemler:

• Tohum, gübre, ilaç, sulama, hasat ve işçilik giderleri,
• Zorunlu bakım, onarım ve güvenlik harcamaları,
• Emlak vergisi, sigorta primi, abonelik ve aidat ödemeleri,
• Kiraya verilen taşınmazda tahsil ve yönetim masrafları.

Buna karşılık lüks giderler, yani malın korunması veya değerinin sürdürülmesi için gerekli olmayan iyileştirmeler kural olarak istenemez.

Paylaşılan net gelirdir

Sonuç olarak mirasçılara payları oranında dağıtılacak olan brüt hasılat değil, giderler düşüldükten sonra kalan net gelirdir. Bu hesabın yapılabilmesi belgeye bağlıdır: fatura, dekont, bordro, kira sözleşmesi, ürün satış kayıtları ve banka hareketleri olmadan ne gider iddiası ne de gelir iddiası ispatlanabilir. Terekeden elde edilen kira geliri bakımından gelir vergisi yükümlülüğü de her mirasçının kendi payı üzerinden değerlendirilir.

Ecrimisil ve intifadan men koşulu

Buraya kadar anlatılan, malın gelir getirdiği durumdur. Peki bir mirasçı ortak malı gelir elde etmeden bizzat kullanıyorsa? Bu durumda gündeme ecrimisil, yani haksız işgal tazminatı gelir.

Ecrimisil, paylı mülkiyette olduğu gibi elbirliği mülkiyetinde de malikler tarafından birbirlerine karşı istenebilir. Maliklerden veya mirasçılardan biri payından fazla yeri işgal ediyorsa, diğerleri bakımından bir ecrimisil alacağı doğar.

İntifadan men nedir?

Yargıtay uygulamasında paydaşlar arasındaki ecrimisil talepleri bakımından intifadan men koşulu aranır. Bu koşul kanunda düzenlenmiş değildir; içtihatla şekillenmiş ve bir dava şartı olarak kabul edilmiştir. İntifadan men, bir mirasçının diğerine ortak taşınmazdan veya gelirinden yararlanma isteğini açıkça bildirmesine rağmen yararlandırılmaması hâlini ifade eder.

Bildirimin şekil şartı yoktur; noterden ihtarname göndermek zorunlu değildir. Yargıtay, intifadan men olgusunun tanıkla dahi ispat edilebileceğini kabul etmektedir. Yine de yazılı bildirim, hem tarihi sabitlediği hem de ispat kolaylığı sağladığı için tercih edilmelidir.

İntifadan men aranmayan hâller

Yargıtay 14. Hukuk Dairesi 03.12.2018 tarihli, E. 2016/9000, K. 2018/8511 sayılı kararında istisnaları şöyle sıralamıştır:

• Davaya konu taşınmazın kamu malı olması,
• Taşınmazın bağ, bahçe gibi doğal ürün veren ya da işyeri, konut gibi kiraya verilerek hukuki semere elde edilen yerlerden olması,
• İşgal eden paydaşın taşınmazın tamamında hak iddia etmesi ve diğerlerinin paydaşlığını inkâr etmesi,
• Paydaşlar arasında yapılan kullanım anlaşması sonucu her paydaşın yararlanacağı bölümlerin belirli olması,
• Daha önce diğer paydaşlar aleyhine el atmanın önlenmesi, ortaklığın giderilmesi veya ecrimisil davası açılmış ya da icra takibi yapılmış olması.

En sık atlanan nüans

Hukuki semere istisnasının işleyebilmesi için taşınmazın kiraya verilebilir nitelikte olması yetmez; o yerin fiilen üçüncü kişilere kiraya verilip gelir elde edilmiş olması da gerekir. Paydaş bu tür yerleri bizzat kullanıyorsa intifadan men koşulu aranır ve bu olgunun gerçekleştiğini ispat yükü davacıdadır. Aynı ayrım tarım arazilerinde de geçerlidir: tarla kiraya verilmişse ihtar aranmaz, mirasçı bizzat ekip biçiyorsa aranır.

Uyuşmazlığı bitiren yollar

Kayıt tutmak

Gelir-gider defteri tutmak, ayrı bir tereke hesabı açmak, kira sözleşmelerini yazılı yapmak ve ödemeleri banka üzerinden yürütmek, uyuşmazlığın büyük kısmını daha doğmadan çözer. Nakit tahsilat ve sözlü anlaşma, sonradan ispatı imkânsız hâle getirir.

Yönetimi kurumsallaştırmak

TMK m. 640/3 uyarınca sulh hukuk mahkemesinden tereke temsilcisi atanması istenebilir; tek bir mirasçının başvurusu yeterlidir. Temsilci, gelirleri toplar, giderleri öder ve mirasçılara hesap verir. Mirasçılar arasında ağır ihtilaf varsa TMK m. 592-593 uyarınca terekenin resmen yönetilmesi gündeme gelir; bu hâlde yönetici, terekeyi iyi bir yönetici gibi özenle yönetmekle yükümlüdür.

Rejimi değiştirmek

TMK m. 644 ile elbirliği mülkiyetini paylı mülkiyete çevirmek, kira sözleşmesi yapmayı oybirliğinden pay ve paydaş çoğunluğuna indirdiği için gelir yönetimini fiilen mümkün kılar. Maddenin son fıkrası uyarınca terekeye dahil diğer hakların ve alacakların paylar oranında bölünmesi hususunda da aynı hükümler uygulanır; birikmiş kira gelirleri için doğru yol budur.

Ortaklığa son vermek

TMK m. 642 uyarınca mirasçılardan her biri, ortaklığı sürdürmekle yükümlü olmadıkça her zaman mirasın paylaşılmasını isteyebilir ve bu hak zamanaşımına tabi değildir. Tüm mirasçılar anlaşırsa TMK m. 676 uyarınca yazılı bir paylaşma sözleşmesiyle de sonuç alınır. Semere tartışmasını kalıcı olarak bitiren, çoğu dosyada bu adımdır.