Mirasta Denkleştirme (İade)

TMK 669: bir madde, iki farklı kural

Denkleştirmenin çekirdeği TMK m. 669’dur ve maddenin iki fıkrası birbirinden çok farklı işler görür.

Birinci fıkra — genel kural

“Yasal mirasçılar, mirasbırakandan miras paylarına mahsuben elde ettikleri sağlararası karşılıksız kazandırmaları, denkleştirmeyi sağlamak için terekeye geri vermekle birbirlerine karşı yükümlüdürler.” İki nokta önemlidir: yükümlülük tereke alacaklılarına değil diğer mirasçılara karşıdır ve kazandırmanın miras payına mahsuben yapılmış olması gerekir.

İkinci fıkra — altsoy karinesi

“Mirasbırakanın çeyiz veya kuruluş sermayesi vermek ya da bir malvarlığını devretmek veya borçtan kurtarmak ve benzerleri gibi karşılık almaksızın altsoyuna yapmış olduğu kazandırmalar, aksi mirasbırakan tarafından açıkça belirtilmiş olmadıkça, denkleştirmeye tabidir.”

Burada ispat yükü tersine döner. Altsoya yapılan bu tür kazandırmalarda denkleştirme karine olarak kabul edilir; kazandırma alan altsoy, mirasbırakanın bunu denkleştirmeye tabi tutmama iradesini ortaya koymak zorundadır.

Karine yalnız altsoy içindir

Bu, en sık atlanan noktadır. TMK m. 669/2’deki karine sağ kalan eşe veya diğer zümre mirasçılarına yapılan kazandırmalarda doğrudan uygulanmaz. Eşe yapılan bir para transferi veya taşınmaz devri için denkleştirme isteniyorsa, bunun miras payına mahsuben yapıldığının ayrıca ispatlanması gerekir; ispat edilemezse talep reddedilir.

Kim borçlu, kim alacaklı, nasıl yapılır?

Denkleştirme borçlusu

Mirasbırakanın ölümü anında yasal mirasçı sıfatına sahip olan ve lehine denkleştirmeye tabi bir kazandırma yapılmış kişidir. Kazandırma yapıldığı sırada mirasçı olup ölüm anında olmayan kişi denkleştirme borçlusu değildir.

Denkleştirme alacaklısı

Yine ölüm anında yasal mirasçı sıfatına sahip olanlardır. Atanmış mirasçılar ile mirastan çıkarılma, yoksunluk, ret veya feragat sebebiyle mirasçılık sıfatını kaybedenler denkleştirme alacaklısı olamaz.

Sıfat sonradan değişirse

TMK m. 670: “Mirasın açılmasından önce veya sonra mirasçılık sıfatını kaybeden mirasçıya ait geri verme yükümlülüğü, onun yerini alan mirasçılara, miras paylarında meydana gelen artış oranında geçer.” Yani kazandırma alan çocuk mirası reddederse, yükümlülük onun yerini alan torunlara geçer.

İki yol: aynen iade veya mahsup

TMK m. 671 denkleştirme borçlusuna seçimlik hak tanır:

• Aynen geri verme: Kazandırma konusu şey terekeye iade edilir ve mirasçı, hiç kazandırma almamış gibi paylaşmaya katılır.
• Mahsup: Mirasçı malı elinde tutar; değeri miras payından düşülür. Kazandırmanın değeri miras payını aşıyorsa, aşan kısım kural olarak terekeye ödenir.

Hangi değer esas alınır, neler denkleştirmeye tabi değildir?

Denkleştirme anındaki değer

TMK m. 673: “Denkleştirme, kazandırmanın denkleştirme anındaki değerine göre yapılır. Yarar ve zarar ile gelir ve giderler hakkında mirasçılar arasında sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır.”

Bu hüküm, enflasyonist ortamda tek başına sonucu belirler. 2005 yılında verilen bir dairenin o günkü bedeli değil, denkleştirme anındaki güncel değeri hesaba katılır. Kazandırma alan mirasçının “ben bunu yıllar önce çok daha ucuza aldım” savunması sonuç doğurmaz.

Miras payını aşan kazandırma

TMK m. 672: “Yapılan kazandırma miras payını aştığı takdirde mirasçı, mirasbırakanın bunu kendisine bırakmak istediğini ispat ederse, bu fazlalık denkleştirmeye tabi olmaz. Diğer mirasçıların tenkise ilişkin hakları saklıdır.” Yani muafiyet ispatlansa bile saklı paylar korunmaya devam eder.

Eğitim ve öğrenim giderleri

TMK m. 674: Çocukların eğitim ve öğrenimi için yapılan giderler sebebiyle geri verme yükümlülüğü, mirasbırakanın aksini arzu ettiği ispat edilmedikçe, ancak alışılmış ölçüleri aşan kısım için mevcuttur. Ayrıca eğitim ve öğrenimini tamamlayamamış olan veya engelliliği bulunan çocuklara paylaşmada hakkaniyete uygun bir ödeme yapılır.

Hediyeler ve evlenme giderleri

TMK m. 675: “Olağan hediyeler ile evlenme sırasında yapılan geleneğe uygun giderler denkleştirmeye tabi değildir.” Doğum günü, bayram, mezuniyet gibi vesilelerle yapılan ve mirasbırakanın ekonomik durumuna uygun hediyeler bu kapsamdadır. Alışılmış ölçüler içinde kalan çeyiz giderleri de kural olarak denkleştirme dışındadır; buna karşılık alışılmışın dışındaki hediyeler ve evlenme sırasında yapılan olağanüstü harcamalar denkleştirmeye tabi olur.

Geri Verme mi, Mahsup mu? Mirasçının Seçim Hakkı (TMK m.671)

Denkleştirme yükümlülüğü doğduğunda, borçlu mirasçının önünde iki yol vardır ve seçim ona aittir. TMK m.671: “Geri vermekle yükümlü olan mirasçı, dilerse aldığını aynen geri verir; dilerse payından fazla olsa bile değerini miras payına mahsup ettirir.”

Bu, uygulamada çok işe yarayan bir seçenektir. Kendisine taşınmaz devredilmiş mirasçı, taşınmazı elinde tutmak istiyorsa aynen iade etmek zorunda değildir; değerini payına mahsup ettirerek malı koruyabilir. Diğer mirasçılar “evi geri versin” diyemez.

Maddenin ikinci cümlesi iki saklı hak tanır: mirasbırakanın bu kurala aykırı tasarrufları ve mirasçıların tenkise ilişkin hakları saklıdır. Yani denkleştirme, tenkis hakkını ortadan kaldırmaz; ikisi birlikte işleyebilir.

Miras Payını Aşan Kazandırma (TMK m.672)

Kazandırma mirasçının payından fazlaysa ne olur? TMK m.672 bu ihtimali düzenler: yapılan kazandırma miras payını aştığı takdirde mirasçı, mirasbırakanın bunu kendisine bırakmak istediğini ispat ederse, bu fazlalık denkleştirmeye tabi olmaz.

İspat yükü kazandırmayı alan mirasçıdadır. Murisin bu yöndeki iradesi ortaya konamazsa fazlalık da denkleştirmeye girer. Maddenin son cümlesi burada da tenkis haklarını saklı tutar; fazlalık denkleştirme dışında kalsa bile saklı payı zedeliyorsa tenkise tabi olmaya devam eder.

Hangi Değer Esas Alınır? (TMK m.673)

Denkleştirmede en çok tartışılan konu değerin hangi tarihe göre belirleneceğidir. TMK m.673 açık bir cevap verir: “Denkleştirme, kazandırmanın denkleştirme anındaki değerine göre yapılır.”

Yani devir tarihindeki değer değil, denkleştirmenin yapıldığı andaki güncel değer esas alınır. Enflasyonist ortamda bu kural belirleyicidir: 2010 yılında devredilen ve o gün 200.000 TL eden bir taşınmaz, bugünkü değeri üzerinden hesaba katılır. Devir tarihindeki bedelin savunma olarak ileri sürülmesi sonuç vermez.

Maddenin ikinci cümlesi yan hesapları düzenler: yarar ve zarar ile gelir ve giderler hakkında mirasçılar arasında sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır. Devredilen taşınmazdan elde edilen kiralar, yapılan zorunlu masraflar ve bakım giderleri bu çerçevede hesaba katılır.

Denkleştirme Dışında Kalanlar: Eğitim, Hediye ve Çeyiz (TMK m.674-675)

Her kazandırma denkleştirmeye tabi değildir. Kanun iki maddede önemli istisnalar tanır ve bunlar aile içi devirlerin büyük kısmını kapsar.

Eğitim ve öğrenim giderleri (TMK m.674). Çocukların eğitim ve öğrenimi için yapılan giderler sebebiyle geri verme yükümlülüğü, mirasbırakanın aksini arzu ettiği ispat edilmedikçe, ancak alışılmış ölçüleri aşan kısım için mevcuttur.

Yani bir çocuğun üniversite masraflarının karşılanması kural olarak denkleştirmeye girmez. Ancak yurt dışında uzun süreli, olağanüstü maliyetli bir eğitim finanse edilmişse, alışılmış ölçüyü aşan bölüm denkleştirmeye tabi olabilir.

Aynı maddenin ikinci cümlesi koruyucu bir kural içerir: eğitim ve öğrenimini tamamlamamış olan veya engeli bulunan çocuklara, paylaşmada hakkaniyete uygun bir ödeme yapılır. Bu, denkleştirmeden bağımsız, paylaşma aşamasında uygulanan bir denge hükmüdür.

Hediyeler ve evlenme giderleri (TMK m.675). Olağan hediyeler ile evlenme sırasında yapılan geleneğe uygun giderler denkleştirmeye tabi değildir.

Maddenin ikinci cümlesi çeyiz konusunda bir karine kurar: altsoy hısımlarının evlenmelerinde, alışılmış ölçüler içinde yapılan çeyiz giderleri hakkında denkleştirmeye tabi tutmama arzusunun bulunduğu asıldır. Yani çeyiz kural olarak denkleştirme dışıdır; aksini iddia eden bunu ispatlamak zorundadır.

Sayısal Örnek: Denkleştirme Nasıl İşler?

Muris geride üç çocuk bırakmış olsun. Ölüm anındaki tereke 3.000.000 TL. Muris sağlığında büyük oğluna karşılıksız olarak bir daire devretmiş; dairenin bugünkü değeri 1.500.000 TL. Ayrıca kızının düğününde alışılmış ölçüde çeyiz yapmış.

Sonuç: mevcut 3.000.000 TL, daireyi almış olan oğula hiç verilmeden diğer iki çocuk arasında paylaşılır. Daire ise büyük oğulda kalır. Denkleştirme, malı geri almadan payları eşitlemiş olur.

Örnek iki noktayı gösteriyor. Birincisi, değerlemenin güncel yapılması sonucu tümüyle değiştirir; devir tarihindeki 300.000 TL üzerinden hesap yapılsaydı oğul yine büyük pay alırdı. İkincisi, çeyizin hesaba katılmaması TMK m.675’in doğrudan sonucudur ve kızın payını korur.

Denkleştirme, tenkis ve muris muvazaası: üç ayrı kurum

Bu üçü uygulamada sürekli birbirine karıştırılır; oysa amaçları, şartları ve süreleri farklıdır.

Denkleştirme (TMK m. 669-675)

Amacı: yasal mirasçılar arasında eşitliği sağlamak. Konusu: mirasbırakanın sağlığında miras payına mahsuben yaptığı karşılıksız kazandırmalar. Saklı pay şartı yoktur; talep eden mirasçının saklı paylı olması gerekmez. Talep, kural olarak paylaşma sırasında ileri sürülür ve uygulamada paylaşma yapılmadıkça mirasçılar arasında zamanaşımının işlemediği kabul edilmektedir.

Tenkis (TMK m. 560 vd.)

Amacı: saklı payı korumak. Yalnızca saklı paylı mirasçı talep edebilir ve yalnızca saklı payı zedelendiği ölçüde. Süreye tabidir: TMK m. 571 uyarınca saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl, her hâlde vasiyetnamelerde açılma, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer.

Muris muvazaası

Amacı: mirasçıdan mal kaçırmak için görünürde satış gösterilen, gerçekte bağış olan işlemin geçersizliğini tespit ettirmek. Talep süreye tabi değildir. Muvazaa ile tenkis, Yargıtay İçtihatları Birleştirme Büyük Genel Kurulu’nun 22.05.1987 tarihli, E. 1986/4, K. 1987/5 sayılı kararı uyarınca terditli (kademeli) olarak birlikte açılabilir.

Hangisini seçmeli?

Ölçüt, mirasbırakanın işleminin niteliğidir. İşlem açıkça karşılıksız yapılmışsa denkleştirme; saklı pay zedelenmişse tenkis; işlem görünürde satış ama gerçekte bağışsa muvazaa gündeme gelir. Çoğu dosyada bu talepler birbirini dışlamaz ve kademeli olarak ileri sürülür.