Fiziksel Şiddet Yok Ama Sürekli Aşağılanıyorum, Boşanabilir miyim?

Ne yaşandı?

Bir eş, fiziksel şiddete uğramasa da sürekli aşağılama, hakaret, tehdit, sosyal hayattan koparma ya da ekonomik baskı altında yaşıyor. Görünürde “iz” bırakmayan bu durum, kişinin ruh sağlığını ve onurunu ciddi biçimde örseleyebilir. Çoğu kişi, fiziksel şiddet olmadan boşanma ya da koruma talep edilemeyeceğini sanır; oysa hukuk bu konuda açıktır.

Hukuki durum

Süreklilik kazanmış aşağılama, hakaret, tehdit ve baskı, evlilik birliğinin temelinden sarsılması (TMK m. 166) kapsamında boşanma sebebi oluşturabilir; ağırlığına göre TMK 162’deki ağır derecede onur kırıcı davranış olarak da değerlendirilebilir. Bu ayrım önemlidir: TMK 166/1’e dayalı davalarda kusur kıyaslaması yapılırken, TMK 162 kapsamında davacı eşin kusur durumu araştırılmaz ve fiilin ispatı hâlinde davalı eş tam kusurlu kabul edilir. Ancak TMK 162’de hak düşürücü süre vardır: öğrenmeden itibaren altı ay, her hâlde sebebin doğumundan itibaren beş yıl. Ayrıca 6284 sayılı Kanun’un 2. maddesi şiddeti fiziksel, cinsel, psikolojik, sözlü veya ekonomik her türlü tutum ve davranış olarak tanımlar.

Bu kapsamda mağdur eş, uzaklaştırma ve iletişim kurmama gibi koruyucu/önleyici tedbir kararları talep edebilir; bu kararlar için çoğu zaman ayrıntılı delil sunma zorunluluğu aranmadan, beyan esas alınarak hızlı koruma sağlanması amaçlanır.

Ne yapmalısınız?

• Psikolojik şiddeti gösteren delilleri (mesajlar, tanık beyanları, varsa sağlık/psikolojik destek kayıtları) toplayın.
• Güvenliğiniz tehlikedeyse 6284 sayılı Kanun kapsamında koruma/uzaklaştırma kararı için başvurun.
• Yaşadıklarınızı tarih ve içerikle kronolojik olarak not edin; sürekliliği gösteren bir tablo oluşturun.
• Boşanma davasında kusur ve tazminat taleplerinizi bu delillerle destekleyin.

Dikkat

“İz bırakmayan” şiddet de hukuken şiddettir ve hem koruma hem de boşanma bakımından sonuç doğurabilir. Bu nedenle yaşadıklarınızı küçümsemeden, mümkün olduğunca belgeleyerek ilerlemek; hem güvenliğiniz hem de davanız açısından önemlidir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve belirtilen kanun maddelerini güncel metinden teyit etmeniz önerilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Aşağılama Tam Olarak Neyin İhlali? TMK m.185

Psikolojik şiddet dosyalarında dilekçenin en zayıf kaldığı yer, davranışın hangi hukukî yükümlülüğü ihlal ettiğinin gösterilememesidir. Bu yükümlülüklerin kaynağı, evlilik birliğinin “temel norm”u sayılan TMK m.185’tir.

Maddenin ikinci fıkrasına göre eşler, bu birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlamak ve çocukların bakımına, eğitim ve gözetimine beraberce özen göstermekle yükümlüdürler. Üçüncü fıkrası ise üç ayrı borcu emredici biçimde sayar: eşler birlikte yaşamak, birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmak zorundadırlar. Kanun burada “zorundadırlar” ifadesini kullanır; bunlar tavsiye değil, ihlali kusur oluşturan yükümlülüklerdir.

Sürekli aşağılama, hakaret ve küçük düşürme davranışı öncelikle birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlama ve yardımcı olma yükümlülüklerinin ihlalidir. Dilekçede olayların yanına bu bağlantı kurulduğunda, iddia “geçimsizlik” gibi soyut bir başlıktan çıkıp kanunda adı geçen bir borcun ihlaline dönüşür.

Bu yükümlülüklerin ne zaman sona erdiği de önemlidir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, TMK m.185’ten doğan birlikte yaşama, sadakat, yardım ve birliğin giderlerine katılma yükümlülüklerinin boşanma davası açılmakla değil, ancak birliğin sona ermesiyle ortadan kalktığını belirtmiştir (HGK, 15.03.2022, E. 2019/107, K. 2022/318). Yani dava sürerken devam eden aşağılama da kusur değerlendirmesine girer.

Yükümlülüklerin bütünü için evlilik birliği ve TMK m.185 yazımıza bakabilirsiniz.

Ceza Boyutu: Sistematik Aşağılama ve TCK m.96 Eziyet Suçu

Sürekli aşağılamanın karşılığı yalnız boşanma davasındaki kusur değildir. Türk Ceza Kanunu’nun 96. maddesi eziyet suçunu düzenler ve bu suç uygulamada psikolojik şiddet dosyalarında çoğu zaman gözden kaçırılır.

Maddenin birinci fıkrasına göre bir kimsenin eziyet çekmesine yol açacak davranışları gerçekleştiren kişi hakkında iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur; 12/5/2022 tarihli ve 7406 sayılı Kanun’la eklenen cümle uyarınca suçun kadına karşı işlenmesi hâlinde cezanın alt sınırı iki yıl altı aydan az olamaz. İkinci fıkra ise ağırlaştırıcı hâlleri sayar ve bu yazının konusu bakımından kritik olan (b) bendini içerir: fiilin eşe veya boşandığı eşe karşı işlenmesi hâlinde ceza üç yıldan sekiz yıla kadar hapistir.

Maddenin gerekçesi, eziyeti “bir kişiye karşı insan onuruyla bağdaşmayan ve bedensel veya ruhsal yönden acı çekmesine, aşağılanmasına yol açacak davranışlarda bulunulması” olarak tanımlar. Belirleyici ölçüt sistematiklik ve sürekliliktir: tek seferlik bir küfür veya tehdit eziyet değil, hakaret ya da tehdit suçunu oluşturur. Buna karşılık eziyet kapsamında kalan hakaret ve yaralama fiilleri ayrıca cezalandırılmaz; bunlar eziyetin unsurudur.

Tek seferlik fiiller bakımından ise ayrı suç tipleri devrededir; sözlü saldırı için hakaret suçu (TCK m.125), korkutucu beyanlar için tehdit şikâyet dilekçesi örneğimiz yol gösterir.

Üç Ayrı Dosya, Üç Ayrı Eşik: Hangi Yol Ne Sağlar?

Psikolojik şiddete karşı Türk hukuku tek bir kapı sunmaz; birbirinden bağımsız işleyen ve aynı anda yürütülebilen üç ayrı yol vardır. Bunların ispat eşikleri ve sonuçları farklıdır; birinden çıkan sonuç diğerini otomatik olarak belirlemez.

Pratik strateji şudur: güvenlik ihtiyacı varsa önce 6284 başvurusu yapılır, çünkü delil aranmayan tek yol budur ve alınan tedbir kararı sonradan boşanma dosyasında delil değeri taşır. Davranış sistematikse ceza şikâyeti ayrıca değerlendirilir; soruşturma dosyası da boşanma davasında kusurun ispatına hizmet eder. Boşanma davası ise bu iki dosyanın ürettiği belgelerle güçlenerek yürütülür. Üç yolu sırayla değil, birbirini besleyecek şekilde kurgulamak gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Fiziksel şiddet olmadan boşanabilir miyim?

Boşanabilirsiniz. Süreklilik kazanmış aşağılama, hakaret ve baskı TMK 166 kapsamında evlilik birliğinin temelinden sarsılması sayılabileceği gibi, ağırlığına göre TMK 162’deki ağır derecede onur kırıcı davranış kapsamında da değerlendirilebilir.

İki madde arasındaki fark ne?

Belirleyici bir fark var: TMK 166/1’e dayalı davalarda kusur kıyaslaması yapılırken, TMK 162 kapsamında davacı eşin kusur durumu araştırılmaz. Fiil ispatlanırsa davalı eş tam kusurlu kabul edilir (HGK 20.06.2019, 2017/2420 E., 2019/750 K.).

Tam kusur tespiti neyi değiştirir?

TMK 174 kapsamındaki maddi ve manevi tazminat taleplerini doğrudan güçlendirir ve yoksulluk nafakası değerlendirmesinde belirleyici olur. Ayrıca karşı tarafın “sen de kusurluydun” savunması sonuç doğurmaz.

TMK 162’de süre var mı?

Var ve hak düşürücüdür: boşanma sebebini öğrenmeden başlayarak altı ay, her hâlde sebebin doğumunun üzerinden beş yıl. Ayrıca affeden tarafın dava hakkı yoktur; af açık olabileceği gibi örtülü de olabilir.

Süreklilik gösteren davranışlarda süre nasıl işler?

Her yeni fiil için süre yeniden işlemeye başlar. Bu nedenle olayları tarih ve içerikle kronolojik biçimde kaydetmek, hem ispat hem de sürenin hesabı bakımından gereklidir.

Psikolojik şiddet 6284 kapsamında mı?

Evet. 6284 sayılı Kanun’un 2. maddesi şiddeti; fiziksel, cinsel, psikolojik, sözlü veya ekonomik her türlü tutum ve davranış olarak tanımlar ve tehdit, baskı ile özgürlüğün keyfî engellenmesini de kapsar.

Koruma kararı için delil göstermek zorunda mıyım?

Hayır. Kanun açıktır: koruyucu tedbir kararı verilebilmesi için şiddetin uygulandığı hususunda delil veya belge aranmaz; önleyici tedbir kararı da geciktirilmeksizin verilir.

Nereye başvurabilirim?

Aile mahkemesine, kolluğa (polis veya jandarma), Cumhuriyet başsavcılığına ya da yedi gün yirmi dört saat esasıyla çalışan Şiddet Önleme ve İzleme Merkezi’ne (ŞÖNİM). Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kolluk amiri de tedbir kararı verebilir.