Ekonomik Şiddet Nedir? Boşanmada Kusur, 6284 Koruması, TCK 233 (7593 s.K.) ve İspat Yolları

Kanuni tanım: 6284 m.2 ve TMK m.185-194

Ekonomik şiddet toplumsal bir kavram olmanın ötesinde kanunda tanımlanmış bir şiddet türüdür. 6284 sayılı Kanun’un tanımlar maddesinde şiddet; kişinin fiziksel, cinsel, psikolojik veya ekonomik açıdan zarar görmesiyle veya acı çekmesiyle sonuçlanan ya da sonuçlanması muhtemel hareketler olarak tanımlanır ve ev içi şiddet, aynı haneyi paylaşmasa da aile veya hanede yaşayan kişiler arasındaki her türlü fiziksel, cinsel, psikolojik ve ekonomik şiddeti kapsar. Toplumda “cimrilik”, “tutumluluk” veya “evin reisi benim” gibi söylemlerle normalleştirilmeye çalışılan davranışlar bu tanıma girer.

Medeni hukuk bakımından ekonomik şiddet, evlilik birliğinden doğan somut yükümlülüklerin ihlalidir. TMK m.185/3 uyarınca eşler birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmak zorundadır. TMK m.186 uyarınca eşler birliği beraberce yönetir ve giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıkları ile katılır. TMK m.192 uyarınca eşlerden her biri meslek veya iş seçiminde diğerinin iznini almak zorunda değildir; TMK m.193 uyarınca da kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her eş diğeri ve üçüncü kişilerle her türlü hukuki işlemi yapabilir. Bu nedenle “çalışmana izin vermiyorum” ya da “maaşını ben yöneteceğim” biçimindeki bir tutumun kanunda hiçbir dayanağı yoktur. Uygulamada en sık görünümler gelire el koyma, çalışmayı engelleme veya istemediği hâlde çalışmaya zorlayıp kazancı alma, temel ihtiyaçları kısma, mali bilgiyi gizleme, eşi borçlandırma ve ortak malvarlığını eritmedir; bu davranışların süreklilik kazanmış olması onları sıradan tartışmalardan ayırır.

Yargıtay hangi davranışları kusur saydı?

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi kararlarında ekonomik şiddet niteliğindeki somut davranışlar boşanmada kusur olarak kabul edilmiştir. Eşten habersiz borçlanma ve eşten habersiz para ile şans oyunu oynama (11.06.2012, E.2011/20475, K.2012/15805); eşi borçlanmaya zorlama (07.11.2012, E.2012/7020, K.2012/6316); borçları nedeniyle eve haciz gelmesine sebebiyet verme (27.02.2013, E.2012/19164, K.2013/5187); borçları sebebiyle alacaklıların aileyi rahatsız etmesine yol açma (26.12.2022, E.2022/9207, K.2022/10855); maddi sıkıntılara rağmen eşin çalışmasına izin vermeme (16.10.2018, E.2016/24675, K.2018/11151) ve eşin KPSS sınavına çalışmasına engel olma (22.02.2021, E.2021/277, K.2021/1561) bu kararlar arasındadır.

Uygulamada eşinin maaş kartına el koyarak onu ekonomik olarak bağımlı hâle getiren eşin ağır kusurlu, eşinin bileziklerini zorla alıp elden çıkaran eşin ise tam kusurlu kabul edildiği kararlar da bulunmaktadır. Eşin çalıştığı yere giderek işten çıkarılmasını istemek de benzer biçimde değerlendirilir. Bu kararlar ortak bir ölçüt ortaya koyar: tek tük harcama tartışmaları değil, ekonomik kaynağın süreklilik kazanan biçimde kontrol ve baskı aracına dönüştürülmesi kusur sayılır. Kusur değerlendirmesinin genel çerçevesi için boşanmada kusur nasıl belirlenir yazımıza bakabilirsiniz.

Boşanmadan önce önlemler zinciri: TMK m.195, 196, 197, 198 ve 199

Ekonomik şiddete karşı hukuk boşanmayı beklemez. TMK m.195 uyarınca eşlerden biri evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmediği veya eşler önemli bir konuda anlaşmazlığa düştüğü takdirde eşler ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilir; hâkim eşlere yükümlülüklerini hatırlatır, onları uzlaştırmaya çalışır ve gerektiğinde kanunda öngörülen önlemleri alır. Bu önlemlerin başında TMK m.196 gelir: eşlerden birinin istemi üzerine hâkim ailenin geçimi için her birinin yapacağı parasal katkıyı belirler; eşin ev işlerini görmesi, çocuklara bakması ve diğer eşin işinde karşılıksız çalışması katkı miktarında gözetilir ve bu katkılar geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için istenebilir.

En doğrudan araç TMK m.198’dir: eşlerden biri aileye karşı olan yükümlülüklerini yerine getirmezse hâkim onun borçlularına, ödemelerini kısmen veya tamamen diğer eşe yapmaları için emir verebilir. Emrin muhatabı çoğu zaman işverendir; maaşın belirli bir kısmı doğrudan diğer eşe ödenir. Öğretide maaş veya banka kartına el konulması, eve yeterli para bırakılmaması ve gelir hakkında bilgi verilmemesi bu maddenin tipik uygulama alanı olarak gösterilir. Dilekçede işverenin unvanı ve adresi gösterilmelidir. TMK m.197 uyarınca birlikte yaşama ekonomik güvenliği ciddi biçimde tehlikeye sokuyorsa eş ayrı yaşama hakkını kullanabilir ve hâkim parasal katkı, konut ve eşya kullanımına ilişkin önlemleri alır.

Malvarlığının eritildiği hâllerde TMK m.199 uygulanır: ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan mali bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine belirleyeceği malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak onun rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir; taşınmazda bu karar tapuya şerh edilir. Aile konutu bakımından ayrıca TMK m.194 uyarınca açık rıza şartı ve şerh yolu vardır. Bu zincir 6284 tedbirlerinden ayrıdır ve onlarla aynı anda işletilebilir. Ayrıntılar için hâkimin müdahalesi ve tasarruf yetkisinin sınırlanması yazılarımıza bakabilirsiniz.

Habersiz kefalet ve borçlandırma: TBK m.584, TMK m.189 ve ceza boyutu

Eşi borçlandırmak ekonomik şiddetin en ağır sonuç doğuran biçimlerinden biridir ve kanun burada somut bir koruma getirir. TBK m.584 uyarınca eşlerden biri, mahkemece verilmiş bir ayrılık kararı olmadıkça veya yasal olarak ayrı yaşama hakkı doğmadıkça ancak diğerinin yazılı rızasıyla kefil olabilir; bu rıza kefalet sözleşmesinin kurulmasından önce veya en geç kurulması anında verilmelidir. Diğer eşin yazılı rızası alınmadan verilen kefalet geçersizdir. TBK m.584/2 uyarınca sözleşmede sonradan yapılan değişikliklerden kefilin sorumlu olacağı miktarı artıran, adi kefaleti müteselsil kefalete dönüştüren veya kefil yararına olan güvenceleri önemli ölçüde azaltanlar için de eşin rızası gerekir. TBK m.583 uyarınca kefalet sözleşmesi yazılı şekilde yapılır ve kefilin sorumlu olacağı azami miktar ile tarih kefilin el yazısıyla belirtilir. TBK m.584/3 uyarınca ticaret siciline kayıtlı ticari işletmenin sahibi veya ticaret şirketinin ortağı ya da yöneticisi tarafından işletme veya şirketle ilgili olarak verilen kefaletler, esnaf ve sanatkârların mesleki faaliyetleriyle ilgili kefaletleri ve kanunda sayılan bazı kamu destekli ve kooperatif kredilerindeki kefaletler için eşin rızası aranmaz; bunların dışında kural emredicidir.

Eşin kendi adına aldığı krediden diğer eş kural olarak sorumlu değildir. TMK m.188 uyarınca eşlerden her biri ortak yaşamın devamı süresince ailenin sürekli ihtiyaçları için birliği temsil eder; diğer ihtiyaçlar için temsil ancak diğer eşin veya haklı sebeple hâkimin yetkilendirmesiyle ya da gecikmede sakınca bulunup diğer eşin rızası alınamıyorsa mümkündür. TMK m.189 uyarınca birliği temsil yetkisinin kullanıldığı hâllerde eşler üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumludur; temsil yetkisi bulunmaksızın yapılan işlemlerden ise işlemi yapan eş kişisel olarak sorumludur, meğer ki yetkinin aşıldığı üçüncü kişilerce anlaşılamayacak durumda olsun. Eşin imzası taklit edilerek kredi çekilmiş veya belge düzenlenmişse durum ceza hukukuna taşınır.

Ceza hukukunda dikkat edilmesi gereken bir sınır vardır. TCK m.167/1 uyarınca yağma ve nitelikli yağma hariç malvarlığına karşı suçların haklarında ayrılık kararı verilmemiş eşlerden birinin zararına işlenmesi hâlinde cezaya hükmolunmaz; ayrılık kararı verilmiş eşler bakımından TCK m.167/2 uyarınca şikâyet üzerine verilecek ceza yarı oranında indirilir. Yargıtay uygulamasında yalnızca boşanma davasının açılmış olması ayrılık kararı sayılmaz. Bu nedenle eşin parasını veya ziynetini alma gibi fiiller çoğu zaman ceza yerine hukuk yoluyla takip edilir. Buna karşılık imza taklidiyle belge düzenlenmesi TCK m.207’deki özel belgede sahtecilik suçunu oluşturur ve şahsi cezasızlık kapsamında değildir; aile hukukundan doğan bakım, eğitim veya destek olma yükümlülüğünün yerine getirilmemesi de TCK m.233/1 uyarınca şikâyet üzerine cezalandırılır; 7593 sayılı Kanunla 18.08.2026’dan itibaren bu suçun cezası üç aydan iki yıla kadar hapis olarak artırılmıştır.

6284 koruması: ekonomik şiddette de tedbir var

6284 tedbirleri yalnızca fiziksel şiddete değil ekonomik şiddete karşı da işler. Mülki amir 6284 s.K. m.3 uyarınca korunan kişiye barınma yeri sağlanmasına, geçici maddi yardım yapılmasına ve psikolojik, mesleki, hukuki ve sosyal rehberlik verilmesine karar verebilir. Hâkim m.4/1 uyarınca korunan kişi için iş yerinin değiştirilmesine, evli ise müşterek yerleşim yerinden ayrı yerleşim yeri belirlenmesine ve TMK m.194’teki şartlar varsa tapu kütüğüne aile konutu şerhi konulmasına; m.5 uyarınca şiddet uygulayanın müşterek konuttan uzaklaştırılmasına ve konutun korunan kişiye tahsisine, korunan kişinin şahsi eşyalarına ve ev eşyalarına zarar vermemesine, iletişim araçlarıyla rahatsız etmemesine karar verebilir. Şiddet uygulayan aynı zamanda ailenin geçimini sağlıyor veya geçimine katkıda bulunuyorsa ve daha önce TMK uyarınca nafakaya hükmedilmemişse hâkim, m.5/4 uyarınca korunan kişinin yaşam standardını gözeterek talep olmasa da tedbir nafakasına hükmedebilir; m.5/3 uyarınca velayet, kayyım, nafaka ve kişisel ilişkiye ilişkin kararlar da verilebilir.

Başvuru kolluğa, Cumhuriyet başsavcılığına, mülki amire veya aile mahkemesine yapılır; avukat zorunluluğu yoktur. 6284 s.K. m.8/3 uyarınca koruyucu tedbir kararı için şiddetin uygulandığı hususunda delil veya belge aranmaz, önleyici tedbir kararı ise geciktirilmeksizin verilir; tedbir kararları m.8/2 uyarınca ilk defasında en fazla altı ay için verilir ve şiddet tehlikesi sürüyorsa değiştirilebilir, kaldırılabilir veya uzatılabilir; karara karşı m.9/1 uyarınca tefhim veya tebliğden itibaren iki hafta içinde aile mahkemesine itiraz edilebilir. Karara aykırılık m.13 uyarınca zorlama hapsiyle yaptırıma bağlanmıştır. Ekonomik şiddet çoğu kez psikolojik şiddetle iç içe yürüdüğünden başvuruda tablo bütün hâlinde anlatılmalıdır. Başvuru süreci için 6284 koruma ve uzaklaştırma ve tedbir nafakası yazılarımıza bakabilirsiniz.

İspat ve boşanmadaki sonuç: TMK m.166, 174 ve 175

Ekonomik şiddetin hukuken ispatlanamayacağı yaygın bir yanılgıdır; para hareket ettikçe kayıt üretir. Banka hesap ve kart ekstreleri, kart limiti değişiklikleri, eş adına çekilen kredi ve kefalet belgeleri, icra takipleri, işten ayrılışa dair kayıtlar, para istemeye ilişkin mesajlaşmalar ve komşu, akraba veya iş arkadaşı tanıklığı birlikte kullanılır. Kişinin kendi hesabının bulunmaması veya gelirinin elden teslim alınması gibi olgular tanıkla desteklenir. Karşı tarafın hesap hareketleri için mahkemeden müzekkere talep edilmeli; eşin hesabına gizlice girilerek elde edilen kayıtlar ise hukuka aykırı delil olacağından kullanılmamalıdır. Dilekçede “para vermiyor” gibi genel ifadeler yerine hangi tarihte maaş kartına el konulduğu, hangi ay giderlerin ödenmediği ve hangi kredinin hangi baskıyla çekildiği HMK m.119 uyarınca tek tek gösterilmelidir.

Boşanma davasında ekonomik şiddet TMK m.166/1 kapsamında evlilik birliğini temelinden sarsan davranışlar arasında değerlendirilir ve yerleşik uygulamada ağır, bazı hâllerde tam kusur sebebi sayılır. Kusurun sonuçları zincirlemedir: TMK m.174 uyarınca kusurlu eşten maddi ve manevi tazminat, TMK m.175 uyarınca yoksulluğa düşecek eş için yoksulluk nafakası istenebilir ve kusur tespiti velayet değerlendirmesini de dolaylı olarak etkiler. Dava süresince TMK m.169 uyarınca tedbir nafakası istenmelidir; mal kaçırma riski varsa TMK m.199 ve ihtiyati tedbir yolları işletilmelidir.

Çıkış planı şu sırayla kurulabilir: kendi adına banka hesabı ve e-Devlet erişimini güvenceye almak; ekstre, kredi, tapu ve araç kayıtlarını toplamak; acil geçim için TMK m.196-198 veya 6284 tedbirlerine başvurmak; habersiz kefalet varsa TBK m.584 kapsamında geçersizliği ileri sürmek; boşanma dilekçesinde ekonomik şiddeti somut olay ve belgelerle kusur olarak işlemek. En sık hatalar ise ekonomik şiddeti ispatlanamaz sanmak, dilekçeyi genel yazmak, yalnız para vermemeyi saymak, 6284 yolunu atlamak ve belgeleri ayrılıktan sonra toplamaya çalışmaktır. Durumunuzu gizlilik içinde değerlendirmek için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

Yargıtay kararlarında ekonomik kusur: davranış bazında tablo

Yukarıda andığımız kararlar ve aynı yönde verilmiş diğer kararlar birlikte okunduğunda Yargıtay’ın ekonomik davranışları üç başlıkta kusur saydığı görülür: aileyi borç ve haciz yüküyle karşı karşıya bırakmak, eşin ekonomik bağımsızlığını engellemek ve evin temel ihtiyaçlarını karşılamamak. Hukuk Genel Kurulu da eşin aile bütçesini sarsacak kadar aşırı borçlanmasını kusur olarak değerlendirmiştir (YHGK 28.03.2019, E.2017/2-1938, K.2019/378). Aşağıdaki tablo, davranışları ve kararları dilekçede vakıa olarak nasıl yazacağınızı göstermek için hazırlanmıştır; her dosyada kusurun ağırlığı somut olayın bütününe göre belirlenir.

Mal kaçırmaya karşı tasfiye güvenceleri: TMK m.225, 229 ve 241

Ekonomik şiddetin sık görülen son halkası, boşanma yaklaşırken malvarlığının akrabalara devredilmesidir. Kanun bu devirleri mal rejiminin tasfiyesinde görmezden gelmez. Boşanmaya karar verilirse mal rejimi TMK m.225/2 uyarınca dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer. TMK m.229/1 uyarınca eşlerden birinin mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan olağan hediyeler dışında yaptığı karşılıksız kazandırmalar ile mal rejiminin devamı süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler edinilmiş mallara değer olarak eklenir. TMK m.229/2 uyarınca bu uyuşmazlıklarda verilen mahkeme kararı, davanın kendisine ihbar edilmiş olması koşuluyla kazandırmadan yararlanan üçüncü kişilere karşı da ileri sürülebilir; bu nedenle tasfiye davasında devralan akrabaya davanın ihbarı istenmelidir.

Borçlu eşin malvarlığı katılma alacağını karşılamıyorsa TMK m.241 devreye girer: alacaklı eş, edinilmiş mallarda hesaba katılması gereken karşılıksız kazandırmaları bunlardan yararlanan üçüncü kişilerden eksik kalan miktarla sınırlı olarak isteyebilir. Bu dava hakkı, haklarının zedelendiğini öğrenme tarihinden başlayarak bir yıl ve her hâlde mal rejiminin sona ermesinin üzerinden beş yıl geçmekle düşer; yetki kuralları dışında mirastaki tenkis davasına ilişkin hükümler kıyasen uygulanır. Devir henüz gerçekleşmemişse TMK m.199 uyarınca tasarrufun rızaya bağlanması, aile konutu için TMK m.194 ve 6284 s.K. m.4/1-c uyarınca şerh, dava sırasında da ihtiyati tedbir istenmelidir. Ayrıntı için boşanma davası sırasında mal kaçırmayı önleme ve mal kaçıran eşe karşı TMK m.229 yazılarımıza bakabilirsiniz.

Ekonomik şiddette süreler ve 7593 sayılı Kanunla gelen ceza artışı

Aile hukukundan doğan bakım, eğitim veya destek olma yükümlülüğünü yerine getirmeyen kişi TCK m.233/1 uyarınca şikâyet üzerine cezalandırılır. 18.08.2026 tarihli ve 33344 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 7593 sayılı Çocuk Koruma Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 3. maddesiyle bu suçun cezası “bir yıla kadar” hapisten “üç aydan iki yıla kadar” hapse çıkarılmış; hamile olduğunu bildiği eşini çaresiz durumda terk etme (m.233/2) ve çocuğun ahlak, güvenlik ve sağlığını ağır şekilde tehlikeye sokma (m.233/3) hâllerinde de cezalar artırılmıştır. Değişiklik yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir; TCK m.7/2 uyarınca bu tarihten önce işlenen fiillere fail lehine olan önceki hüküm uygulanır. Şikâyete bağlı suçlarda TCK m.73/1 uyarınca şikâyet, suçun ve failin öğrenildiği günden itibaren altı ay içinde yapılmalıdır.

Ekonomik şiddet dosyalarında süreler farklı kanunlara dağılmıştır ve birinin kaçırılması diğer yolları da zayıflatır. Aşağıdaki tablo, bu yazıda anlatılan yolların sürelerini bir arada gösterir. Boşanmanın mali sonuçlarına ilişkin dava hakları TMK m.178 uyarınca boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar; mal rejiminin tasfiyesinden doğan katılma alacağı ise bu süreye değil, on yıllık genel zamanaşımına tabidir. Mal paylaşımı süreleri için mal paylaşımı davasında zamanaşımı yazımıza bakabilirsiniz.