Velayeti Alan Ebeveyn Çocukla Başka Şehre Taşınabilir mi?

Kural: velayet sahibi yerleşim yerini belirler

Velayet; çocuğun bakımı, eğitimi, korunması ve temsiline ilişkin hak ve yükümlülüklerin tümünü kapsar. TMK 339’a göre ana ve baba, çocuğun bakımı ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları alır ve uygularlar. Çocuğun nerede yaşayacağı da bu kararların içindedir.

Bunun sonucu açıktır: velayeti elinde bulunduran ebeveyn, çocukla birlikte başka bir şehre taşınmak için diğer ebeveynin iznine ihtiyaç duymaz ve önceden mahkeme kararı almak zorunda değildir. Anayasa’da güvence altına alınan yerleşme ve seyahat özgürlüğü de bunu destekler.

Ama bu, sonuçsuz bir serbestlik değil

TMK 183 tam da bu olguyu sayar: “Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.”

Yani taşınma, izne tabi olmamakla birlikte hâkimin önlem almasını gerektirebilecek yeni bir olgudur. Kanun koyucu bunu açıkça öngörmüştür. Taşınan taraf izin almak zorunda değildir; ancak taşınmanın doğuracağı sonuçlara katlanmak zorundadır.

Diğer ebeveynin elindeki iki yol

1. Kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi

Bu, çoğu dosyada doğru ve yeterli olan taleptir. Şehirlerarası mesafe, haftalık kısa görüşme düzenini fiilen uygulanamaz kılar. Çözüm genellikle sıklığı azaltıp süreyi uzatmaktır: her hafta birkaç saat yerine, ayda bir veya iki kez daha uzun ve yatılı görüşmeler; yarıyıl ve yaz tatillerinde uzun dönemler; bayramlarda dönüşümlü düzen.

Talep edilirken ulaşım yükünün nasıl paylaşılacağı da düzenlenmelidir: çocuğu kim, nereye kadar getirecek, masrafı kim karşılayacak. Bu ayrıntı yazılmazsa yeni düzen de uygulanamaz.

2. Velayetin değiştirilmesi

Bu daha ağır bir taleptir ve taşınmanın tek başına yeterli olduğu düşünülmemelidir. Mahkeme, taşınmanın çocuğun yararını fiilen zedeleyip zedelemediğine bakar. Değerlendirmede öne çıkanlar:

• Taşınmanın haklı bir sebebi var mı? İş, yeniden evlenme, aile desteği gibi meşru gerekçeler lehte değerlendirilir.
• Çocuğun eğitimi ve sosyal çevresi bundan nasıl etkileniyor? Okul yılı ortasında yapılan ve çocuğu köklerinden koparan bir taşınma aleyhtedir.
• Diğer ebeveynle ilişki fiilen sürdürülebiliyor mu, yoksa tümüyle imkânsız mı hâle geldi?
• Amaç ne? Taşınmanın esas amacı diğer ebeveyni çocuktan koparmaksa, bu velayet hakkının kötüye kullanılması sayılabilir ve TMK 2’deki dürüstlük kuralına aykırıdır.

Yeni fıkranın etkisi

7343 sayılı Kanun’la TMK 324’e eklenen üçüncü fıkra bu dosyalarda doğrudan uygulanabilir: velayet kendisine bırakılan ana veya baba kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Taşınmanın kişisel ilişkiyi fiilen ortadan kaldırması, bu hüküm kapsamında değerlendirilebilecek bir sonuçtur.

Yurt dışına yerleşme: farklı bir eşik

Yurt içi taşınma ile yurt dışına yerleşme aynı değerlendirmeye tabi tutulamaz. Aradaki fark mesafe değil, hukuki korumanın erişilebilirliğidir.

Neden farklı?

Yurt içinde kişisel ilişki düzeni değiştirilerek sorun çözülebilir; kararların infazı aynı hukuk düzeni içinde yürür. Yurt dışında ise hem infaz hem de sonraki değişiklik talepleri, karşı ülkenin usulüne ve uluslararası iş birliğine bağlı hâle gelir. Bu nedenle mahkemeler yurt dışına yerleşme taleplerini daha dikkatli inceler.

Önleyici tedbir

Çocuğun yurt dışına çıkarılıp geri getirilmeyeceğinden haklı şüphe duyan ebeveyn, aile mahkemesinden çocuğun yurt dışına çıkışının yasaklanmasına ilişkin tedbir talep edebilir. Bu talebin kabulü için şüphenin somut delillerle desteklenmesi gerekir; soyut endişe yeterli görülmez.

1980 Lahey Sözleşmesi

Türkiye, 25 Ekim 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi’ne taraftır; iç hukuktaki karşılığı 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Yön ve Kapsamına Dair Kanun’dur. Sözleşme, velayet hakkının ihlal edilerek başka bir ülkeye götürülen veya orada alıkonulan on altı yaşından küçük çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkeye iadesini öngörür.

Başvuru Türkiye’de Adalet Bakanlığı’na (Merkezî Makam) yapılır; dava Cumhuriyet başsavcılığınca açılır ve aile mahkemesinde basit yargılama usulüyle öncelikli olarak görülür. Sözleşme altı hafta içinde karar verilmesini öngörür; ancak uygulamada süreler uzayabilmektedir.

Önemli bir sınır: Sözleşme velayet hakkının ihlali hâlinde işler. Velayeti tek başına elinde bulunduran ebeveynin çıkışında bu koşulun gerçekleşip gerçekleşmediği, diğer ebeveynin hakkının niteliğine göre tartışılır. Bu nedenle yurt dışına yerleşmeye karşı asıl koruyucu araç, önceden alınacak tedbir kararı ile velayetin değiştirilmesi talebidir.

Taşınan ve taşınmaya karşı çıkan taraflar için

Taşınacak taraf: riski nasıl azaltırsınız?

• Önceden bildirin. Yasal bir zorunluluk olmasa da, karşı tarafı önceden yazılı olarak bilgilendirmek iyi niyetin en güçlü göstergesidir ve sonraki davada lehinize değerlendirilir.
• Yeni düzen önerin. Taşınmayla birlikte kişisel ilişki için gerçekçi bir alternatif sunun: daha seyrek ama daha uzun ve yatılı görüşmeler, tatil dönemleri, ulaşım paylaşımı.
• Taşınmanın haklı sebebini belgeleyin. İş sözleşmesi, atama yazısı, tayin belgesi, aile desteğinin bulunduğu yer.
• Zamanlamaya dikkat edin. Okul yılı ortasında yapılan taşınma, çocuğun eğitimini bozduğu gerekçesiyle aleyhe değerlendirilebilir.
• Kişisel ilişkiyi kesmeyin. Taşınma sonrası görüşmeleri fiilen imkânsız kılan bir tutum, TMK 324/3 kapsamında velayetin değiştirilmesi sebebi olabilir.

Karşı çıkan taraf: ne talep etmelisiniz?

• Öncelikle kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi. Bu, çoğu dosyada kabul edilebilir ve fiilen sonuç veren taleptir.
• Taşınma çocuğun yararını fiilen zedeliyorsa ayrıca velayetin değiştirilmesi; talebi terditli kurmak yerinde olur.
• Yurt dışına çıkış şüphesi varsa tedbir talebi, somut delillerle birlikte.
• Çocuk idrak çağındaysa dinlenilmesi ve gerekiyorsa sosyal inceleme raporu talebi.

Süreçte belirleyici olan

Mahkeme, taşınmanın kendisini değil çocuğun üstün yararına etkisini değerlendirir. Bu nedenle her iki taraf için de en güçlü dosya, çocuğun eğitimine, sağlığına, sosyal çevresine ve ebeveynleriyle bağına ilişkin somut belgelerden oluşur.