Velayeti Alan Ebeveyn Çocukla Başka Şehre Taşınabilir mi?

Boşanmadan sonra çocuğun velayetini alan ebeveynin iş, evlilik veya başka nedenlerle başka bir şehre taşınmak istemesi sık karşılaşılan bir durumdur. Bu taşınmanın diğer ebeveynin çocukla görüşme hakkını nasıl etkilediği önemli bir hukuki sorudur. Bu yazıda konuyu açıklıyoruz.

Velayet Sahibi Çocuğun İkametini Belirleyebilir

Velayet hakkının doğal bir sonucu olarak, velayeti elinde bulunduran ebeveyn çocuğun yerleşim yerini belirleme hakkına sahiptir. Bu nedenle velayet sahibi ebeveyn kural olarak çocukla birlikte başka bir şehre taşınabilir; bunun için diğer ebeveynin iznine ihtiyaç duymaz. Anayasa’da güvence altına alınan yerleşme ve seyahat özgürlüğü de bunu destekler.

Kişisel İlişki Hakkı Engellenirse

Taşınma, diğer ebeveynin çocukla kişisel ilişki (görüşme) hakkını tamamen imkânsız hâle getiriyorsa sorun doğar. Velayeti olmayan ebeveynin çocukla düzenli görüşmesi, çocuğun her iki ebeveyniyle de sağlıklı bağ kurması için korunan bir haktır. Taşınma bu hakkı fiilen ortadan kaldırıyorsa, diğer ebeveyn kişisel ilişki düzeninin yeniden belirlenmesini talep edebilir.

Velayetin Değiştirilmesi Riski

Velayet sahibinin taşınmayı yalnızca diğer ebeveyni çocuktan koparmak amacıyla, çocuğun yararına aykırı biçimde kullanması velayetin kötüye kullanılması sayılabilir. Bu durumda diğer ebeveyn velayetin değiştirilmesi davası açabilir. Mahkeme, çocuğun üstün yararını esas alarak değerlendirme yapar.

Yurt Dışına Taşınma Farkı

Yurt içi taşınma ile yurt dışına yerleşme farklı değerlendirilir; aradaki fark mesafe değil, hukuki korumanın erişilebilirliğidir. Türkiye, 25 Ekim 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi’ne taraftır; iç hukuktaki karşılığı 5717 sayılı Kanun’dur. Sözleşme, velayet hakkının ihlal edilerek başka bir ülkeye götürülen on altı yaşından küçük çocuğun mutat meskenine iadesini öngörür; başvuru Adalet Bakanlığı’na (Merkezî Makam) yapılır. Velayeti tek başına elinde bulunduran ebeveynin çıkışında bu koşulun gerçekleşip gerçekleşmediği tartışmalı olduğundan, asıl koruyucu araç önceden alınacak yurt dışına çıkış yasağı tedbiri ile velayetin değiştirilmesi talebidir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Kuralın Kaynağı: TMK m.21

“Velâyet sahibi yerleşim yerini belirler” cümlesinin dayanağı, Medenî Kanun’un kişiler hukuku kısmındaki bir maddedir.

Yerleşim yeri nedir — TMK m.19/1: yerleşim yeri bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir. Aynı madde uyarınca bir kimsenin aynı zamanda birden çok yerleşim yeri olamaz.

Değiştirilmesi — TMK m.20/1: bir yerleşim yerinin değiştirilmesi yenisinin edinilmesine bağlıdır.

Yasal yerleşim yeri — TMK m.21/1: velâyet altında bulunan çocuğun yerleşim yeri, ana ve babasının; ana ve babanın ortak yerleşim yeri yoksa, çocuğun kendisine bırakıldığı ana veya babanın yerleşim yeridir. Diğer hâllerde çocuğun oturma yeri, onun yerleşim yeri sayılır.

İki kademe. Ana ve babanın ortak yerleşim yeri varsa çocuğun yerleşim yeri orasıdır. Boşanma hâlinde ortak yerleşim yeri kalmadığından, ölçüt çocuğun kendisine bırakıldığı ebeveynin yerleşim yeri olur.

“Bırakılma” ifadesi hukukîdir. Madde gerekçesinde ve doktrinde belirtildiği üzere bu deyim, fiilen çocuğu yanında alıkoyan ana veya babayı değil; bırakılmanın bir hakka dayanmasını ifade eder. Yani ölçüt fiilî durum değil, hukuka uygun bırakılmadır.

Bunun pratik sonucu büyüktür. Çocuğu izinsiz yanında tutan taraf, bu fiilî durumdan yerleşim yeri hakkı türetemez.

Üçüncü ihtimal. Ana ve baba velâyet hakkına sahip değilse ve çocuk bunlardan birinin korumasına bırakılmış da değilse, çocuğun oturma yeri onun yerleşim yeri sayılır.

Vesayet hâli — m.21/2: vesayet altındaki kişilerin yerleşim yeri, bağlı oldukları vesayet makamının bulunduğu yerdir.

Velâyetin Kapsamı ve Sınırı

Taşınma kararı, velâyetin içerdiği karar alma yetkisinden doğar; ancak bu yetki sınırsız değildir.

Karar yetkisi — TMK m.339/1: ana ve baba, çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları alır ve uygularlar.

Ölçüt buradadır. Yetkinin kullanımı “onun menfaatini göz önünde tutarak” kaydına bağlanmıştır. Çocuğun yararına aykırı bir taşınma, yetkinin amacına aykırı kullanımı sayılabilir.

Çocuğun görüşü — m.339/3: ana ve baba, olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanırlar; önemli konularda olabildiğince onun düşüncesini göz önünde tutarlar.

Bir koruma hükmü — m.339/4: çocuk, ana ve babasının rızası dışında evi terkedemez ve yasal sebep olmaksızın onlardan alınamaz.

Temsil — TMK m.342/1: ana ve baba, velâyetleri çerçevesinde üçüncü kişilere karşı çocuklarının yasal temsilcisidirler. Okul kaydı, sağlık işlemleri ve resmî başvurular bu kapsamdadır.

Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar — m.342/3. Vesayet makamlarının iznine bağlı hususlar dışında, kişiye sıkı sıkıya bağlı haklara ilişkin işlemlerde çocuk ayırt etme gücüne sahip ise kendisi, değilse veli bu hakları kullanır.

Yetkinin kötüye kullanılması — TMK m.346. Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır. Bu maddede ana babanın kusuru aranmaz.

Denge. Velâyet sahibinin taşınma yetkisi kural olarak vardır; ancak bu yetki m.339/1‘deki menfaat ölçütü ve m.346‘daki koruma mekanizmasıyla sınırlanmıştır.

Diğer Ebeveynin Elindeki Yollar

Taşınma, kişisel ilişkiyi fiilen uygulanamaz hâle getiriyorsa iki ayrı talep yolu vardır.

Birinci yol — düzenlemenin yenilenmesi. TMK m.323 uyarınca ana ve babadan her biri, velâyeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir.

Uzaklık bir “yeni olgu”dur. Şehirlerarası mesafe, mevcut düzenin sürelerini, teslim yerini ve yöntemini uygulanamaz hâle getirebilir. Bu durumda düzenlemenin yeniden yapılması istenir.

Yetki avantajı — TMK m.326: kişisel ilişki kurulmasıyla ilgili bütün düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir.

Bu hüküm iki yönlü işler. Çocuk başka şehre taşınmışsa, talep çocuğun yeni oturduğu yer mahkemesinde de ileri sürülebilir.

İkinci yol — velâyetin değiştirilmesi. TMK m.183 uyarınca; ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.

Madde taşınmayı açıkça sayar. “Başka bir yere gitmesi” ifadesi doğrudan bu duruma ilişkindir. Ancak tek başına taşınma velâyeti değiştirmez; zorunluluk ölçütü ayrıca aranır.

Ek dayanak — TMK m.324/3. 7343 sayılı Kanun ile eklenen fıkra uyarınca; velâyet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velâyet değiştirilebilir. Bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir.

Ayrım önemlidir. Taşınma tek başına m.324/3 kapsamında sayılmaz; aranan olgu, düzenlemenin gereklerinin yerine getirilmemesidir.

Terditli kurgu — HMK m.111. Davacı, aynı davalıya karşı birden fazla talebini, aralarında aslilik-ferilik ilişkisi kurmak suretiyle, aynı dava dilekçesinde ileri sürebilir. Aslî talep velâyetin değiştirilmesi, fer’î talep kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi olarak kurulabilir.

Yurt Dışı: Lahey Sözleşmesi ve 5717 Sayılı Kanun

Sınır ötesine geçildiğinde devreye ayrı bir rejim girer.

Kanunî çerçeve. Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Veçhelerine Dair Sözleşme‘nin uygulanmasını sağlamaya yönelik usul ve esaslar, 22.11.2007 tarihinde kabul edilen ve 04.12.2007 tarihli 26720 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 5717 sayılı Kanun ile düzenlenmiştir.

Kapsam. Kanun; yer değiştirmenin veya alıkonulmanın gerçekleştiği sırada fiilen kullanılmakta olan velâyet veya şahsî ilişki kurulması haklarının ihlâlinden hemen önce mutat meskeni taraf ülkelerden birinde bulunan çocuklara uygulanır.

İki ölçüt. Birincisi hakkın fiilen kullanılmakta olması; ikincisi çocuğun mutat meskeninin taraf ülkede bulunmasıdır.

Şahsî ilişki de korunur. Sözleşme yalnız velâyet hakkını değil, şahsî ilişki kurma hakkının ihlâlini de kapsar. Sözleşmenin 21. maddesi uyarınca şahsî ilişkinin tesisi veya korunmasına ilişkin talepler, çocuğun geri dönüşüne ilişkin taleplerle aynı usul ve şekilde yapılabilir.

Merkezî makam. Türkiye’de merkezî makam görevi, Adalet Bakanlığı‘na bağlı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü tarafından yürütülür. Genel Müdürlük bu görevini mahallî Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yerine getirir.

Süreç. Dostane yolla bir çözüm bulunması mümkün değilse; çocuğun iade edilip edilmeyeceği veya şahsî ilişki hakkının kullanılması konusunda karar verilmek üzere Cumhuriyet başsavcılığı yetkili mahkemede dava açar.

Başvuruda bulunması gerekenler. Talepte; başvuranın, çocuğun ve alıkoyduğu iddia edilen kişinin kimlik bilgileri, çocuğun doğum tarihi, başvurunun dayandığı esaslar ve çocuğun bulunduğu yer ile birlikte olduğu varsayılan kişiye ilişkin mevcut tüm bilgiler yer almalıdır.

Yetkilendirme belgesi. Merkezî makam, talebe; kendisine talep eden adına hareket etme veya bir temsilci tayin etme yetkisi veren yazılı bir yetkilendirme belgesinin eklenmesini isteyebilir.

Velâyet tek taraftaysa. Velâyet yalnız kendisine verilmiş olan ana veya baba, çocuğuyla yurt dışına gidebilir; hukuken bir engel bulunmaz. Buna karşılık evlilik devam ederken velâyet ortak kullanıldığından, bu kararın birlikte alınması gerekir.

Ceza Boyutu, Tedbirler ve Usul

Fiilî alıkoyma hâlleri, hukuk davasının yanında ceza sorumluluğu da doğurabilir.

Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması — TCK m.234/1. Velâyet yetkisi elinden alınmış olan ana veya babanın ya da üçüncü derece dâhil kan hısmının, onaltı yaşını bitirmemiş bir çocuğu; veli, vasi veya bakım ve gözetimi altında bulunan kimsenin yanından cebir veya tehdit kullanmaksızın kaçırması veya alıkoyması hâlinde ceza verilir.

Ağırlaştırıcı hâl — m.234/2. Fiil cebir veya tehdit kullanılarak işlenmiş ya da çocuk henüz oniki yaşını bitirmemiş ise ceza bir katı oranında artırılır.

Üçüncü fıkra. Kanunî temsilcisinin bilgisi veya rızası dışında evi terk eden çocuğu, rızasıyla da olsa, ailesini veya yetkili makamları durumdan haberdar etmeksizin yanında tutan kişi de şikâyet üzerine cezalandırılır.

Teslim usulü. Çocuk teslimi ve kişisel ilişki tesisi işlemleri, 7343 sayılı Kanun ile 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu‘na eklenen hükümler uyarınca 1 Nisan 2022‘den itibaren adlî destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yürütülmektedir.

Tutanak üretmek. Her teslim ve her başarısız girişim tutanağa bağlanır. Engelleme iddiasının ispatı büyük ölçüde bu kayıtlara dayandığından, süreç müdürlük üzerinden işletilmelidir.

Geçici koruma — HMK m.389/1. Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddî bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâlinde ihtiyatî tedbir kararı verilebilir.

Yaklaşık ispat — HMK m.390/3. Talep eden taraf, davanın esası yönünden kendisinin haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır.

İki hafta kilidi — HMK m.397/1. Tedbir kararı dava açılmasından önce verilmişse, talep eden iki hafta içinde esas hakkındaki davasını açmak ve dosyayı mahkemeye ibrazla kaydettirmek zorundadır; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar.

Görev. Velâyet ve kişisel ilişkiye ilişkin davalar aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Görev kamu düzenindendir ve re’sen gözetilir.

Re’sen araştırma. Çocuğa ilişkin talepler kamu düzenine ilişkin olduğundan taraflar serbestçe tasarruf edemez; hâkim, tarafların sunduğu delillerle bağlı değildir.

Yargılama usulü. Dava basit yargılama usulüne tâbidir; HMK m.318 uyarınca taraflar delillerini dilekçeleriyle birlikte sunmak zorundadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Velayeti alan ebeveyn izin almadan taşınabilir mi?

Taşınabilir. Velayet hakkı çocuğun yerleşim yerini belirleme yetkisini de kapsar; diğer ebeveynin iznine veya önceden mahkeme kararına ihtiyaç yoktur. Ancak taşınma, sonuçsuz bir serbestlik değildir.

Taşınmanın hukuki sonucu ne olur?

TMK 183 “başka bir yere gitme”yi açıkça bir olgu olarak sayar: yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re’sen veya taraflardan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır. Yani taşınma, hâkimin önlem almasını gerektirebilecek yeni bir olgudur.

Diğer ebeveyn ne talep edebilir?

Öncelikle kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi; bu çoğu dosyada doğru ve yeterli taleptir. Taşınma çocuğun yararını fiilen zedeliyorsa ayrıca velayetin değiştirilmesi istenebilir. Talebi terditli kurmak yerinde olur.

Taşınma tek başına velayeti değiştirir mi?

Değiştirmez. Mahkeme taşınmanın haklı bir sebebi olup olmadığına, çocuğun eğitim ve sosyal çevresini nasıl etkilediğine, diğer ebeveynle ilişkinin sürdürülebilirliğine ve taşınmanın amacına bakar.

Uzaklık nedeniyle görüşemiyorum, ne yapmalıyım?

Kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesini talep edin. Çözüm genellikle sıklığı azaltıp süreyi uzatmaktır: daha seyrek ama uzun ve yatılı görüşmeler, tatil dönemleri. Ulaşımı kimin, nereye kadar üstleneceği ve masrafın nasıl paylaşılacağı da mutlaka yazılmalıdır.

Yurt dışına yerleşme farklı mı değerlendirilir?

Evet. Yurt içinde düzen değiştirilerek sorun çözülebilirken, yurt dışında hem infaz hem sonraki talepler karşı ülkenin usulüne bağlı hâle gelir. Bu nedenle mahkemeler yurt dışına yerleşme taleplerini daha dikkatli inceler.

Çocuğun yurt dışına çıkışı engellenebilir mi?

Haklı şüphe varsa aile mahkemesinden çocuğun yurt dışına çıkışının yasaklanmasına ilişkin tedbir talep edilebilir. Talebin kabulü için şüphenin somut delillerle desteklenmesi gerekir; soyut endişe yeterli görülmez.

Çocuk izinsiz yurt dışına götürülürse ne yapılır?

Türkiye 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi’ne taraftır; iç hukuktaki karşılığı 5717 sayılı Kanun’dur. Velayet hakkının ihlal edilmesi hâlinde on altı yaşından küçük çocuğun mutat meskenine iadesi istenebilir. Başvuru Adalet Bakanlığı’na yapılır.