Çocukla Görüşme Günleri Nasıl Değiştirilir? Kişisel İlişkinin Yeniden Düzenlenmesi

Kişisel ilişkinin hukuki çerçevesi

Kişisel ilişki, velayeti olmayan ebeveynin bir “ziyaret izni” değil; hem onun hem çocuğun hakkıdır.

TMK 323 — hakkın kaynağı

Ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir.

TMK 324 — engelleme yasağı ve yeni yaptırım

Ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür. Kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girer, ana baba bu haklarını yükümlülüklerine aykırı kullanır, çocukla ciddi olarak ilgilenmez ya da diğer önemli sebepler varsa, kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kendilerinden alınabilir.

Değişikliğin dayanağı

Kişisel ilişki düzeni de velayet gibi kesin hüküm oluşturmaz. TMK 183’e göre yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.

Hangi durumlarda değişiklik istenebilir?

Değişiklik talebinin kabulü için, boşanma hükmünden sonra ortaya çıkmış ve süreklilik gösteren bir olgu gerekir. Uygulamada kabul gören tipik dayanaklar şunlardır.

Çocuğun büyümesi ve programının değişmesi

Okul öncesi dönem için kurulmuş bir düzen, ilkokul veya lise çağında işlemez hâle gelebilir. Ders programı, sınav dönemleri, kurs ve spor faaliyetleri düzenin güncellenmesini gerektirir. Yatılı görüşmeye geçiş, çocuk büyüdükçe en sık talep edilen değişikliktir.

Taşınma

Ebeveynlerden birinin başka şehre veya ülkeye taşınması, sık ve kısa görüşme düzenini uygulanamaz hâle getirir. Bu tür dosyalarda çözüm genellikle sıklığı azaltıp süreyi uzatmaktır: haftalık kısa görüşmeler yerine daha seyrek ama daha uzun ve yatılı görüşmeler, yarıyıl ve yaz tatillerinde uzun dönemler.

Çalışma düzeninin değişmesi

Vardiyalı çalışmaya geçiş, hafta sonu çalışma zorunluluğu veya iş seyahatleri mevcut günlerin fiilen kullanılamamasına yol açabilir.

Mevcut düzenin fiilen işlememesi

Teslim yeri ve saatinin çatışma üretmesi, tarafların bir araya gelmesinin çocuğu olumsuz etkilemesi ya da düzenin sürekli ihlal edilmesi de değişiklik sebebidir. Bu tür dosyalarda talep genellikle teslim usulünün değiştirilmesine yönelir.

Bayram ve özel günler

Dini bayramlar, yarıyıl ve yaz tatilleri, doğum günü ve anneler-babalar günü düzenlemelerinin belirsiz kalması, her yıl yeniden uyuşmazlık üretir. Bu başlıkların tereddüde yer bırakmayacak biçimde yazılması, uygulamadaki en pratik iyileştirmedir.

İnfaz rejimi 2021’de tümüyle değişti

Bu, kişisel ilişki konusunda en çok eskimiş bilginin dolaştığı alandır. Düzeni değiştirmeden önce, mevcut kararın nasıl uygulandığını bilmek gerekir.

Ne değişti?

30 Kasım 2021 tarihli ve 31675 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 7343 sayılı Kanun ile, çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin maddeler (İİK m. 25, 25/a, 25/b ve 341) İcra ve İflas Kanunu’ndan çıkarılmış; konu 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na taşınmıştır.

ÇKK’ya eklenen 41/A maddesine göre: çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair aile mahkemeleri tarafından verilen ilam veya tedbir kararları, çocuğun üstün yararı esas alınarak, Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir. Bu müdürlüklerin bulunmadığı yerlerde işlemler, Bakanlıkça belirlenen hukuk mahkemeleri yazı işleri müdürlüklerince yürütülür.

Pratik sonuçları

• İcra dairesine gidilmez. Rızayla yerine getirilmeyen kararlar için başvuru, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne yapılır.
• Teslim, çocuk dostu mekânlarda yapılır. Uzman veya rehber öğretmen eşliğinde, bu amaçla düzenlenmiş çocuk görüşme merkezlerinde.
• Şikâyet mercii değişti. Eski rejimde icra mahkemesine yapılan şikâyet, yeni rejimde işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine yapılır (5395 s.K. m.41/F/4).
• Danışmanlık tedbiri. Müdürlüğün önerisi üzerine aile mahkemesi çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasına karar verebilir; yükümlünün teslim emrine aykırı ilk hareketinde müdürlük bu tedbirin uygulanmasını aile mahkemesinden talep eder (5395 s.K. m.41/C).
• Zorlama sınırı. Çocuk teslimi zorla yerine getirilebilirken, çocukla kişisel ilişki kurulmasında zorlama öngörülmemiş, çocuğun rızası gözetilmiştir.

Uygulamanın usul ve esasları, 4 Ağustos 2022 tarihli ve 31913 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulmasına İlişkin İlam ve Tedbir Kararlarının Yerine Getirilmesine Dair Yönetmelik” ile düzenlenmiştir.

Yerine Getirme Usulü: Çocuk Koruma Kanunu m.41/A-41/İ

7343 sayılı Kanunla Çocuk Koruma Kanunu’na eklenen dördüncü kısım, kişisel ilişki kararının hem nasıl yerine getirileceğini hem de karara aykırılığın yaptırımını ayrıntılı biçimde düzenler. Çocuk teslimine dair karar yükümlüsü tarafından rızasıyla yerine getirilmezse hak sahibi kararın yerine getirilmesi için müdürlüğe başvurur (5395 s.K. m.41/B). Kişisel ilişki kurulmasında ise müdürlüğün belirlediği yere getirilen çocuk hak sahibine teslim edilir; teslim sırasında hak sahibine, ilam veya tedbir kararında belirtilen sürenin bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmek zorunda olduğu, getirmez veya kendisinden kaynaklanmayan makul sebepler dışında geç getirirse disiplin hapsiyle cezalandırılacağı ve hakkında suç duyurusunda bulunulacağı tutanakla bildirilir (5395 s.K. m.41/C).

Karara aykırılığın yaptırımı disiplin hapsidir. Kişisel ilişki kurulması için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibi, kararda belirtilen sürenin bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi üç aya kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır; şikâyete bakacak görevli ve yetkili mahkeme işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesidir (5395 s.K. m.41/F/3-4). Disiplin hapsine ilişkin kararlar kesinleştikten sonra Cumhuriyet başsavcılığınca infaz edilir ve kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilemez; şikâyetten vazgeçilmesi veya çocuğun velayet hakkı sahibine teslim edilmesi hâlinde dava ve bütün sonuçlarıyla ceza düşer (5395 s.K. m.41/F/6-7). Bu kararlara karşı itiraz süresi 7499 sayılı Kanunla bir haftadan iki haftaya çıkarılmıştır; değişiklik 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlara uygulanır (5395 s.K. m.41/E/3).

Yönetmelik uyarınca bildirim yapıldığı hâlde hak sahibinin haklı bir mazereti olmaksızın art arda iki defa veya yılda üç defa gelmemesi hâlinde dosya işlemden kaldırılır; kişisel ilişki, mahkeme kararı gereğince üçüncü kişi refakatinde de gerçekleştirilebilir. Hak sahibi bakımından bu kural, görüşme günlerinin değiştirilmesi talebinin neden gerçekçi bir takvim üzerine kurulması gerektiğini gösterir: fiilen kullanılamayan bir düzen, hem dosyanın işlemden kaldırılmasına hem de karşı tarafın düzenin kaldırılmasını istemesine zemin hazırlar. Yerine getirme başvurusu için Çocukla Kişisel İlişki Dilekçesi Örneği sayfamıza bakabilirsiniz.

Değişiklik süreci ve dilekçe

Görevli mahkeme ve deliller

Talep aile mahkemesine yapılır; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar (4787 s.K. m.4). Kişisel ilişki kurulmasıyla ilgili bütün düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (TMK m.326/1). Mahkeme; çocuğun yaşını, eğitim ve sağlık şartlarını, tarafların oturduğu yerleri, çalışma düzenlerini ve mevcut düzenin fiilen nasıl işlediğini değerlendirir. Çocuk idrak çağındaysa görüşü alınır. Gerektiğinde sosyal inceleme raporu aldırılır.

Dilekçede ne yazılmalı?

• Mevcut kararın tarih ve numarası ile kişisel ilişki hükmünün aynen aktarılması.
• Boşanmadan sonra ortaya çıkan yeni olgu ve tarihi — taşınma, okul değişikliği, çalışma düzeninin değişmesi.
• Mevcut düzenin neden işlemediğine dair somut örnekler: hangi tarihlerde neden görüşme gerçekleşemedi.
• Talep edilen yeni düzenin tereddüde yer bırakmayacak biçimde yazılması. Gün, saat, teslim yeri, teslimi kimin yapacağı, yatılı olup olmadığı, bayram ve tatil düzeni ayrı ayrı gösterilmelidir.
• Çocuğun dinlenilmesi ve gerekiyorsa sosyal inceleme raporu talepleri.

Neden bu kadar ayrıntı?

Kişisel ilişki hükmü, sonradan bir müdürlük tarafından uygulanacaktır. “Uygun zamanlarda görüşme” gibi belirsiz ifadeler, infaz aşamasında uygulanamaz ve yeni uyuşmazlık üretir. Kararın infaza elverişli yazılması, düzenin fiilen işlemesinin ön şartıdır.

Anlaşma yolu

Ebeveynler yeni düzende anlaşabiliyorsa, bu anlaşmayı mahkemeye sunarak karara bağlatmak mümkündür; hâkim anlaşmayı çocuğun yararına uygunluk yönünden değerlendirir. Yalnızca aramızda anlaştık demek yeterli değildir: mahkeme dışı fiili anlaşmalar, ileride uyuşmazlık çıktığında infaz kabiliyeti taşımaz ve ispat sorunu doğurur. Değişikliğin karara bağlanması, hem tarafları hem çocuğu korur.

Değişiklik Davasında Usul: Yetki, Geçici Tedbir ve İnceleme

Kişisel ilişki düzeninin değiştirilmesi, boşanma hükmünü ortadan kaldırmaz; yalnızca kişisel ilişkiye ilişkin hüküm fıkrasını yeni olgulara göre günceller. Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim resen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m.183). Kişisel ilişki kurulmasıyla ilgili bütün düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir; boşanmaya ve evlilik birliğinin korunmasına ilişkin yetki kuralları saklıdır (TMK m.326/1-2). Bu nedenle çocukla birlikte başka şehre taşınan velayet sahibi ebeveyn aleyhine açılacak değişiklik davası, çocuğun yeni oturduğu yerde de açılabilir.

Dava sürerken mevcut düzen çocuğun menfaatini ciddi biçimde zedeliyorsa geçici hukuki koruma istenebilir. Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından veya gecikme sebebiyle ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâllerinde uyuşmazlık konusu hakkında ihtiyati tedbir kararı verilebilir (HMK m.389/1). Uygulamada bu talep, yeni okul düzenine uygun geçici görüşme saatleri veya şehirler arası taşınmada geçici tatil düzeni biçiminde ileri sürülür. Mahkeme incelemesinde çocuğun olgunluğu ölçüsünde görüşü alınır (TMK m.339/3) ve aile mahkemesi uzmanlarından sosyal inceleme raporu istenebilir (4787 s.K. m.5).