Büyükanne ve Büyükbaba Torunuyla Görüşme Hakkına Sahip mi? (TMK 325)

Boşanma veya bir ebeveynin vefatı sonrası, büyükanne ve büyükbabaların torunlarıyla görüşmesinin engellenmesi sık yaşanan bir durumdur. Türk hukuku, belirli koşullarda üçüncü kişilere de çocukla kişisel ilişki kurma hakkı tanır. Bu yazıda TMK 325 kapsamındaki bu hakkı açıklıyoruz.

Üçüncü Kişilerin Kişisel İlişki Hakkı

Çocukla kişisel ilişki kurma hakkı yalnızca anne ve babayla (TMK 323-324) sınırlı değildir. Türk Medeni Kanunu’nun 325. maddesi, olağanüstü hâllerin varlığı ve çocuğun menfaatine uygun olması şartıyla, büyükanne, büyükbaba, kardeş gibi üçüncü kişilerin de çocukla kişisel ilişki kurmasına imkân tanır. Bu hak, çocuğun aile bağlarının korunması amacına dayanır.

Mevzuat Haritası: Anayasadan Yönetmeliğe

Büyükanne ve büyükbabanın talebi yalnızca TMK m.325’e dayanmaz. Hakkın sınırları ana-babaya ilişkin hükümlerden (TMK m.323-324) kıyasen çıkar, yetki kuralı TMK m.326’dadır ve verilen kararın nasıl uygulanacağı 2021’de getirilen sistemle 5395 sayılı Kanunda düzenlenmiştir. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası sözleşmeler kanun hükmündedir (Anayasa m.90/5). Aşağıdaki tablo, dilekçede ve itirazlarda başvurulabilecek dayanakları bir arada gösterir.

Hangi Şartlarda Tanınır?

Üçüncü kişilerle kişisel ilişki, anne-babaya tanınan haktan farklı olarak istisnai niteliktedir. Mahkemenin bu hakkı tanıması için olağanüstü bir durumun bulunması (örneğin ebeveynlerden birinin vefatı, ağır hastalığı) ve kurulacak ilişkinin çocuğun yararına olması gerekir. Sadece akrabalık bağı tek başına yeterli değildir; çocuğun menfaati ön plandadır.

Vefat Eden Ebeveynin Yerine Geçme Sorunu

Yargıtay, vefat eden ebeveynin yerine büyükanne-büyükbabanın ikame edilerek, ölen ebeveyne tanınacak genişlikte kişisel ilişki düzenlenmesini TMK 325’e aykırı bulmuştur. Yani büyükanne-büyükbaba, ölen anne veya babanın görüşme hakkını aynen devralamaz; onlara çocuğun yararına uygun, makul kapsamda bağımsız bir ilişki düzenlenir.

Nasıl Talep Edilir?

Büyükanne ve büyükbaba, kişisel ilişki kurulması talebiyle aile mahkemesinde dava açar; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar. TMK 326 uyarınca kişisel ilişki kurulmasıyla ilgili düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir. Hukuki yarar dava şartı olduğundan (HMK m.114/1-h), görüşmenin fiilen engellendiği ve mevcut düzen içinde gerçekleşemediği gösterilmelidir; engellemenin varlığı, yoğunluğu ve çocuğa etkisi somut delillerle ortaya konulmalıdır. Mahkeme olağanüstü hâlin varlığını ve çocuğun menfaatini değerlendirerek görüşmenin kapsamını belirler; çocuğun üstün yararı her durumda önceliklidir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Ne Diyor?

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, büyükanne-büyükbaba ile torun arasındaki ilişkinin Sözleşmenin 8. maddesindeki aile hayatı kapsamına girebileceğini kabul etmekle birlikte, bu ilişkinin ana-baba ile çocuk arasındaki ilişkiden nitelik ve derece bakımından farklı olduğunu ve kural olarak daha sınırlı korunduğunu vurgular (Kruškić/Hırvatistan, kabul edilemezlik kararı, 2014). Buna karşılık çocuğa doğumundan itibaren her bakımdan ebeveyn gibi bakmış olan büyükanne-büyükbaba bakımından koruma genişler; Mahkeme böyle bir olayda ihlal kararı vermiştir (Terna/İtalya, 2021). Bu yaklaşım, TMK m.325’teki “olağanüstü hâl” şartıyla ve Yargıtay’ın çocuğun uzun süre büyükanne-büyükbaba yanında büyüdüğü hâlleri olağanüstü hâl saymasıyla örtüşür.

Ebeveyn Hayattaysa: Boşanmış Ailelerde Büyükanne ve Büyükbaba

Uygulamadaki en yaygın senaryo, ebeveynlerin boşandığı ve velayetin bir tarafa bırakıldığı dosyalardır. Bu durumda boşanma kararında düzenlenen kişisel ilişki (TMK m.182) velayet kendisine bırakılmayan ebeveyne aittir ve büyükanne-büyükbaba torunlarını kural olarak bu günlerde görür. Yargıtay, ebeveynin kişisel ilişki günlerinde görüşme imkânı bulunan hâllerde olağanüstü hâlin varlığını kabul etmemektedir. Dolayısıyla asıl sorun, velayet sahibinin ebeveynin kendi görüşmesini engellemesiyse doğru yol büyükanne-büyükbabanın dava açması değil, ebeveynin kendi hakkını kullanmasıdır. Ebeveynin yurt dışında yaşaması da tek başına olağanüstü hâl sayılmadığından, bu durumda da görüşme çoğu zaman ebeveynin kendi kişisel ilişki günleri üzerinden kurgulanır. Kişisel ilişki kararı adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü aracılığıyla yerine getirilir ve düzenlemeye uyulmaması velayetin değiştirilmesine kadar gidebilir (TMK m.324/3). Kişisel ilişki takviminin uygulamadaki kalıpları için takvim rehberimize bakabilirsiniz.

Anne ve Baba Vefat Etmişse: Vesayet ve Kişisel İlişki

Velayet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır ve bu durumu öğrenen nüfus memurları, idari makamlar, noterler ve mahkemeler durumu hemen vesayet makamına bildirmek zorundadır (TMK m.404). Vesayet makamı, bu görevi yapabilecek yetenekte olan bir ergini vasi olarak atar (TMK m.413). Büyükanne veya büyükbabadan biri vasi olarak atanırsa torunla ilişki zaten vesayet görevi içinde sürer; diğer taraftaki büyükanne ve büyükbaba ise TMK m.325 uyarınca kişisel ilişki talep edebilir. Bu dosyalarda ebeveynlerin vefatı olağanüstü hâlin varlığını açıkça gösterir; tartışma çoğu zaman ilişkinin kapsamı ve çocuğun yeni düzenine uyumu üzerinde yoğunlaşır. Vesayetin işleyişi için kayyım ile vasi farkı rehberimize bakabilirsiniz.

Dilekçede Talep Sonucu Nasıl Kurulur?

Dava dilekçesinde açık bir talep sonucu bulunması zorunludur (HMK m.119/1-ğ); somut ve uygulanabilir bir takvim önerisi, mahkemenin düzenlemeyi kurmasını da kolaylaştırır. Aşağıdaki kalıp, Yargıtay’ın “ana-babadan kısa, ama aile bağlarını güçlendirecek yeterlilikte” ölçüsüne göre kurulmuş bir örnektir; somut dosyada çocuğun yaşı, okulu ve sosyal inceleme raporu dikkate alınarak uyarlanmalıdır.

“TMK m.325 ve m.326 uyarınca; müvekkil ile torunu arasında, çocuğun eğitimini aksatmayacak şekilde her ayın ikinci hafta sonu cumartesi saat 10.00’dan pazar saat 17.00’ye kadar yatılı olarak; dinî bayramların ikinci günü saat 10.00-18.00 arasında ve yaz tatilinde bir hafta süreyle yatılı olarak kişisel ilişki kurulmasına; teslim ve iadenin 5395 sayılı Kanun m.41/D kapsamında müdürlükçe belirlenecek mekânda yapılmasına karar verilmesi.”

Çocuğun yaşı küçükse ilk dönem için yatısız ve kısa süreli bir düzen, ardından kademeli genişleme talep edilebilir. Yatısızlık ancak somut bir risk varsa gerekçelendirilebildiğinden, karşı tarafın bu yöndeki itirazlarına karşı çocuğun daha önce büyükanne-büyükbabada kaldığını gösteren deliller dosyaya konulmalıdır.

Dava Süreci Adım Adım

Aşağıdaki tablo, dava dilekçesinden kararın yerine getirilmesine kadar izlenecek aşamaları dayanaklarıyla özetler. Aile mahkemesi, çözümü uzmanlık gerektiren konularda psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacı gibi uzmanlardan görüş alabilir; büyükanne-büyükbaba davalarında sosyal inceleme raporu, çocuğun yararının belirlenmesinde çoğu zaman belirleyici delildir. 12. Yargı Paketi olarak bilinen 7589 sayılı Kanun (RG 31.07.2026) TMK m.323-326’yı değiştirmemiştir.

Sosyal inceleme raporunun hazırlanışı için SİR rehberimize, çocuğun hangi yaşta dinlendiği için idrak çağı yazımıza bakabilirsiniz.

Karar Verildikten Sonra: Kesinleşme ve Yerine Getirme

Kişisel ilişki kararı aile hukukuna ilişkin olduğundan kesinleşmedikçe yerine getirilemez (HMK m.350/2, m.367/2). Bu nedenle istinaf ve temyiz süreçlerinin tamamlanmasını beklemek gerekir; dava sürerken acil bir ihtiyaç varsa geçici düzenleme ayrıca talep edilmelidir. Kesinleşen karara velayet sahibi uymazsa, 7343 sayılı Kanunla getirilen sistem uygulanır: çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararları artık icra müdürlüklerince değil, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlükleri aracılığıyla yerine getirilir. Bu sistem yalnız ana-babaya değil, lehine kişisel ilişki kurulmuş büyükanne ve büyükbabaya da uygulanır.

Sistemin işleyişi için adli destek sistemi rehberimize, kesinleşmenin nasıl gerçekleştiği için kesinleşme rehberimize bakabilirsiniz.

Koşullar Değişirse: Genişletme, Daraltma ve Kaldırma

Çocuğa ilişkin düzenlemeler, değişen koşullara göre yeniden ele alınabilir. Boşanmaya bağlı düzenlemeler için TMK m.183 bunu açıkça öngörür; TMK m.325’e dayanan düzenlemeler de çocuğun yaşının ilerlemesi, okul düzeninin değişmesi veya ilişkinin olumlu seyretmesi gibi nedenlerle yeni bir davayla genişletilebilir ya da daraltılabilir. Buna karşılık büyükanne veya büyükbaba çocuğun huzurunu tehlikeye düşürür, velayet sahibiyle ilişkisini zedeler ya da hakkını özensiz kullanırsa, ana-babaya ilişkin sınırlamalar kıyasen uygulanarak kişisel ilişki sınırlandırılabilir veya kaldırılabilir (TMK m.325/2, m.324/2). Şiddet iddiası bulunan dosyalarda ayrıca 6284 sayılı Kanun kapsamındaki tedbirler gündeme gelebilir. Her iki yönde de talebin güncel sosyal inceleme raporu ve somut olgularla desteklenmesi gerekir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Büyükanne ve büyükbaba torunlarını görme davası açabilir mi?

Açabilir. TMK 325’e göre olağanüstü hâller mevcutsa ve çocuğun menfaatine uygun düşüyorsa, kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlara da tanınabilir. İki şart birlikte aranır.

Olağanüstü hâl ne demek?

Yargıtay bunu dar yorumlar. Ebeveynlerden birinin vefatı, gaipliği, velayetinin kaldırılmış olması veya çocuğun uzun süre büyükanne-büyükbaba yanında büyümüş olması kabul edilir. Salt torun sevgisi ve akrabalık bağı yeterli değildir.

Ebeveynin yurt dışında olması olağanüstü hâl midir?

Yargıtay uygulamasında değildir. Sırf babanın yurt dışında çalışıp yaşaması olağanüstü hâl olarak görülmemiş ve dava reddedilmiştir.

Baba ile görüşme günlerinde torunu görebiliyorsam dava açabilir miyim?

Bu olgu aleyhinize yorumlanabilir. Yargıtay, çocuğun babasının davacılarla aynı evde ikamet ettiği ve baba ile kişisel ilişki günlerinde görüşme imkânının bulunduğu bir uyuşmazlıkta olağanüstü hâlin mevcut olmadığına hükmetmiştir.

Ne kadar süreli görüşme verilir?

Ana ve babaya tanınan genişlikte olamaz; Yargıtay daha kısa süreli düzenleme yapılması gerektiğini belirtmiştir. Ancak çok dar da olamaz: ilişki, aile bağlarını güçlendirmeye ve torun sevgisini tatmaya elverişli yeterlilikte olmalıdır.

Yatılı görüşme kararı verilebilir mi?

Verilebilir. Yargıtay, çocuğun yaşı dikkate alındığında yatılı ilişkinin sağlığını ve gelişimini tehlikeye düşüreceğine dair delil bulunmadığında, ayın belirli hafta sonlarında ve tatillerde yatılı ilişki kurulması gerektiğini belirtmiştir.

Velayet sahibiyle aramızdaki husumet davayı düşürür mü?

Düşürmez. Yargıtay, baba ve davacılar arasında anlaşmazlık bulunmasının torunla kişisel ilişki kurulmasına engel teşkil etmeyeceğini açıkça belirtmiştir. Belirleyici olan husumet değil çocuğun yararıdır.

Yalnızca büyükanne ve büyükbaba mı talep edebilir?

Hayır. Madde “diğer kişiler, özellikle hısımları” der; kardeş, teyze, hala, dayı ve amca da koşulları ispatlayabilirse talepte bulunabilir. Ancak eşik herkes için aynıdır ve olağanüstü hâl ispatlanamazsa dava reddedilir.

Mahkeme görüşme kararı verdi ama çocuğun annesi torunu getirmiyor; ne yapabilirim?

Kesinleşen kişisel ilişki kararı için icra dairesine değil, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne başvurulur (5395 sayılı Kanun m.41/A). Kişisel ilişki emrine aykırı davranan hakkında, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine aile mahkemesince üç günden on güne kadar disiplin hapsine karar verilebilir (m.41/F).

Görüşme kararı kesinleşmeden uygulanır mı?

Kural olarak hayır. Aile hukukuna ilişkin hükümler kesinleşmedikçe yerine getirilemez (HMK m.350/2, m.367/2). Dava sürerken acil bir ihtiyaç varsa geçici düzenleme ayrıca talep edilmelidir.

Büyükanne çocuğu velayet sahibine karşı kışkırtırsa ne olur?

Ana-babaya ilişkin sınırlamalar kıyasen uygulandığından (TMK m.325/2), çocuğun velayet sahibiyle ilişkisini zedeleyen davranışlar (TMK m.324/1) ve çocuğun huzurunun tehlikeye düşmesi hâlinde kişisel ilişki hakkı reddedilebilir veya kaldırılabilir (TMK m.324/2).

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi büyükanne-büyükbaba hakkını tanıyor mu?

AİHM, bu ilişkinin aile hayatı kapsamına girebileceğini kabul eder; ancak ana-baba ile çocuk arasındaki ilişkiden farklı olduğunu ve kural olarak daha sınırlı korunduğunu belirtir (Kruškić/Hırvatistan, 2014). Çocuğa doğumundan itibaren ebeveyn gibi bakan büyükanne-büyükbaba bakımından ise koruma genişler (Terna/İtalya, 2021).

Torunla kişisel ilişki kararı sonradan değiştirilebilir mi?

Evet. Çocuğun yaşı, okul düzeni veya ilişkinin seyri gibi koşullar değişirse yeni bir davayla düzenleme genişletilebilir veya daraltılabilir. Çocuğun huzuru tehlikeye düşerse ana-babaya ilişkin sınırlamalar kıyasen uygulanarak kişisel ilişki kaldırılabilir (TMK m.325/2, m.324/2).

Olağanüstü hâlin ispatı, kişisel ilişki takviminin talep edilmesi veya verilen karara uyulmaması hâlinde izlenecek yol konusunda dosyanıza özel değerlendirme için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.