Büyükanne ve Büyükbaba Torunuyla Görüşme Hakkına Sahip mi? (TMK 325)

TMK 325: iki şart birlikte aranır

Maddenin birinci fıkrası şöyledir: “Olağanüstü hâller mevcutsa, çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde çocuk ile kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlarına da tanınabilir.” İkinci fıkra ise ana babaya öngörülen sınırlamaların üçüncü kişilere kıyasen uygulanacağını düzenler.

Şart 1 — Olağanüstü hâlin varlığı

Bu, davanın kaderini belirleyen eşiktir ve Yargıtay tarafından dar yorumlanır. Salt torun sevgisi, akrabalık bağı veya “görüşmek istiyorum” talebi tek başına yeterli değildir.

Şart 2 — Çocuğun menfaatine uygunluk

Olağanüstü hâl bulunsa dahi, kurulacak ilişkinin çocuğun yararına olması aranır. Kişisel ilişki, çocuğun fikri ve bedeni gelişimi üzerinde olumsuz etki yaratmayacak ve yetiştirilmesini engellemeyecek biçimde düzenlenmelidir.

Kimler talep edebilir?

Madde “diğer kişiler, özellikle hısımları” der; yani hak sahipleri yalnızca büyükanne ve büyükbabadan ibaret değildir. Kardeş, teyze, hala, dayı ve amca da koşulları ispatlayabilirse talepte bulunabilir. Ancak eşik herkes için aynıdır: Yargıtay bir kararda, davacı hala yönünden kişisel ilişki kurulmasını gerektiren olağanüstü bir hâlin varlığı kanıtlanmadığı hâlde davanın kabulünü usul ve kanuna aykırı bulmuştur.

Olağanüstü hâl: kabul edilenler ve edilmeyenler

Kabul edilen tipik hâller

• Ebeveynlerden birinin vefatı. En açık hâldir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 30.09.2021 tarihli, 2021/7491 E. ve 2021/6748 K. sayılı kararında; davacının oğlu olan babanın vefat etmiş olması karşısında olağanüstü hâlin mevcut olduğunun kabul edilmesi gerektiği, babaannenin torununu görmek ve onunla uygun kişisel ilişki kurmak, torun sevgisini tatmak ve çocuğa da bu sevgiyi vermek hakkının bulunduğu belirtilmiştir.
• Vefat sonrası yas süreci. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 29.09.2020 tarihli, 2020/3888 E. ve 2020/4296 K. sayılı kararında; annesini kaybetmiş çocukların bu eksikliği gidermesi için büyükanne ve büyükbaba ile vakit geçirmesinin ve kurulacak kişisel ilişkinin çocukların yas sürecindeki ruhsal durumunu destekleyeceğinin sosyal inceleme raporuyla belirlenmesi hâlinde, bunun onların yararına olacağı kabul edilmiştir. Aynı kararda, baba ile davacılar arasında anlaşmazlık bulunmasının kişisel ilişki kurulmasına engel teşkil etmeyeceği vurgulanmıştır.
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 25.03.2019 tarihli, 2019/564 E. ve 2019/3272 K. sayılı kararında da babasını kaybetmiş bir çocuğun baba eksikliğinin giderilmesi için büyükanne ve büyükbaba ile vakit geçirmesinin yararına olacağına hükmedilmiştir.
• Ebeveynin gaipliği veya velayetinin kaldırılmış olması; çocuğun uzun süre büyükanne ve büyükbaba yanında büyümüş olması.

Kabul edilmeyen hâller

• Ebeveynin yurt dışında yaşaması. Yargıtay, sırf babanın yurt dışında çalışıp yaşamasını olağanüstü hâl olarak görmemiş ve davayı reddetmiştir.
• Ebeveynin görüşme günlerinde görme imkânının bulunması. Çocuğun babasının davacılarla aynı evde ikamet ettiği ve baba ile kişisel ilişki günlerinde torunla görüşme imkânının bulunduğu bir uyuşmazlıkta, olağanüstü hâlin mevcut olmadığı gerekçesiyle davanın reddi gerektiği kabul edilmiştir. Boşanma davası devam ederken baba günlerinde görüşme imkânı bulunan hâller de aynı şekilde değerlendirilmiştir.
• Salt akrabalık ve sevgi bağı. Tek başına yeterli görülmez; olağanüstü hâlin somut delillerle ortaya konulması gerekir.

Kapsam: ne kadar, ne şekilde?

Ana babaya tanınan genişlikte olamaz

Bu, uygulamada en sık yapılan hatadır. Üçüncü kişilerle kişisel ilişki, koşulları gerçekleştiğinde tanınır; ancak süresinin ana ve babaya tanınan genişlikte olması beklenemez. Yargıtay bir kararda, davacı büyükanne ile daha kısa süreli kişisel ilişki düzenlenmesi gerekirken geniş kapsamlı hüküm kurulmasını doğru bulmamıştır.

Aynı mantıkla, vefat eden ebeveynin yerine büyükanne ve büyükbabanın ikame edilerek ona tanınacak genişlikte bir ilişki düzenlenmesi de TMK 325’in yapısına aykırıdır. Onlara, çocuğun yararına uygun ve makul kapsamda bağımsız bir ilişki düzenlenir.

Ama çok dar da olamaz

Diğer uçta da bozma sebebi vardır. Yargıtay, anneanne, dede, büyükanne ve büyükbabalarla torun arasındaki kişisel ilişkinin, torunun onlarla aile bağlarını güçlendirmeye ve geliştirmeye, onların da torun sevgisini tatmasına elverişli olacak yeterlilikte olması gerektiği görüşünü benimsemiştir. Bir kararda “dinî bayramlarda ve her ayın dördüncü Pazar günü yatısız olarak” biçimindeki düzenleme, süresinin az olduğu gerekçesiyle yeterli bulunmamıştır.

Yatılı ilişki mümkün mü?

Mümkündür. Yargıtay’ın anılan yaklaşımında; çocuğun yaşı dikkate alındığında dede ve babaanne ile yatılı kişisel ilişki kurulmasının çocuğun sağlığını, ahlaki ve bedensel gelişimini tehlikeye düşüreceğine dair bir delil bulunmadığına göre, ayın belirli hafta sonlarında, yarıyıl ve yaz tatillerinde yatılı olacak şekilde kişisel ilişki kurulmasına karar verilmesi gerektiği belirtilmiştir. Yatısızlık, ancak somut bir risk varsa gerekçelendirilebilir.

Ayrı takvim her zaman verilmez

Çocuğun anne veya babasıyla kişisel ilişki kurduğu günlerde büyükanne ve büyükbabasıyla da görüşebilmesi mümkünse, mahkeme ayrıca bağımsız bir takvim oluşturmayabilir. Bu nedenle davada, mevcut düzen içinde görüşmenin neden mümkün olmadığının açıklanması gerekir.

Dava: usul ve hazırlık

Görevli ve yetkili mahkeme

Görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar. TMK 326 uyarınca kişisel ilişki kurulmasıyla ilgili düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir.

Dava açmanın ön koşulu

Görüşmenin fiilen engellenmiş olması gerekir. Engellemenin varlığı, yoğunluğu, gerekçesi ve çocuğa etkisi somut delillerle ortaya konulmalıdır.

Dilekçede gösterilecekler

• Olağanüstü hâl. Ölüm belgesi, gaiplik kararı, velayetin kaldırılmasına ilişkin ilam veya çocuğun uzun süre yanınızda büyüdüğünü gösteren kayıtlar.
• Mevcut düzen içinde görüşmenin neden mümkün olmadığı. Ebeveynin kişisel ilişki günlerinde görüşme imkânı varsa, bu husus aleyhe yorumlanabilir.
• Önceki ilişkinin niteliği. Çocukla geçmişte kurulmuş bağ: fotoğraflar, bakım geçmişi, aynı evde yaşama dönemleri.
• Çocuğun yararı. Kurulacak ilişkinin çocuğa ne katacağı; yas sürecinde destek olacağı.
• Somut takvim önerisi. Gün, saat, yatılı olup olmadığı, teslim yeri.
• Sosyal inceleme raporu ve idrak çağındaysa çocuğun dinlenilmesi talepleri.

Husumet engel değildir

Velayet sahibiyle aranızda anlaşmazlık bulunması, davanızın reddi için gerekçe oluşturmaz. Yargıtay, baba ve davacılar arasında anlaşmazlık bulunmasının torunla kişisel ilişki kurulmasına engel teşkil etmeyeceğini açıkça belirtmiştir. Belirleyici olan husumet değil, çocuğun yararıdır.

Sınırlama ve kaldırma

TMK 325/2 uyarınca ana babaya öngörülen sınırlamalar üçüncü kişilere de kıyasen uygulanır: büyükanne veya büyükbaba çocuğun huzurunu tehlikeye atar ya da velayet sahibine karşı çocuğu kışkırtırsa, hakkı reddedilir veya kendisinden alınır.