Çocuk Teslimi ve Kişisel İlişkinin İcrası: Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğü, 5395 s.K. m.41/A-41/H, Teslim Emri ve Disiplin Hapsi (2026)

Boşanma sonrası çocuk teslimi ve kişisel ilişki hakkının kullanılması, birçok aile için çatışma yaratan bir alandır. Velayet kararına ve kişisel ilişki düzenlemesine rağmen çocuğun teslim edilmemesi, kişisel ilişki gününün engellenmesi ya da geciktirilmesi durumlarında hukuk devreye girer. Türkiye’de bu konudaki uygulama, “Adli Destek Sistemi” adı verilen özel bir düzenleme ile yürütülmektedir. Bu yazıda çocuk teslimi ve kişisel ilişkinin icrasının hukuki dayanağı, kanunda yapılan son değişiklikler, Adalet Bakanlığına bağlı adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerinin rolü, teslim sürecinin nasıl işlediği, aykırılıkların yaptırımları ile pratik öneriler ayrıntılı biçimde açıklanmıştır.

1) Hukuki Dayanak ve Adli Destek Sistemi

Çocuk teslimi ve kişisel ilişki hakkının icrası uzun süre İcra ve İflas Kanunu m.25, 25/a ve 25/b ile düzenlenmiş, karara aykırılığın yaptırımı da İİK m.341’deki tazyik hapsine bağlanmıştı. Bu sistemde çocuk icra memurları eşliğinde teslim alınıyor ve süreç çocuk üzerinde travmatik etkiler yaratabiliyordu. 24.11.2021 tarihli ve 7343 sayılı Kanun (RG 30.11.2021, 31675) ile bu İİK hükümleri yürürlükten kaldırılmış ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na “Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulması” başlıklı Dördüncü Kısım (m.41/A-41/İ) eklenmiştir. Yeni sistemde çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararları, Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince (uygulamada kısaca ADM) yerine getirilir (m.41/A-1). “Adli Destek Sistemi” ifadesi kanuni bir terim değil, uygulamadaki adlandırmadır.

Yeni sistemin temel amacı, çocuk teslimi ve kişisel ilişki hakkının kullanılması sırasında çocuğun psikolojik ve duygusal ihtiyaçlarının korunmasıdır. Bunun için icra memuru yerine müdürlüklerde görevlendirilen psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılar sürece katılır; uzman yeterli değilse işlemler öğretmen eşliğinde yapılır (m.41/A-2). Uzmanlar teslim sırasında çocuğun yanında bulunur, tarafları bilgilendirir ve gerektiğinde mesleki müdahalede bulunur. Yönetmelik m.5/5 uyarınca işlemler öncelikle taraflar arasında gönüllülüğe dayalı olarak yürütülür; zorlayıcı araçlar ancak bu yol sonuç vermezse devreye girer.

2) Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğü

Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesi için başvuru, Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne yapılır. Yetkili müdürlük çocuğun yerleşim yeri müdürlüğüdür (m.41/A-4); kararı veren mahkemenin bulunduğu yer değil, çocuğun yerleşim yeri esas alınır. Velayet altındaki çocuğun yerleşim yeri TMK m.21 uyarınca ana ve babasının yerleşim yeri, ana ve babanın ortak yerleşim yeri yoksa çocuğun yanında bırakıldığı ana veya babanın yerleşim yeridir. Müdürlük bulunmayan yerlerde bu görev Adalet Bakanlığınca belirlenen hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğünce yürütülür (m.41/A-3).

Başvuru dilekçesinde şu unsurlar yer almalıdır: (i) başvurucunun kimlik ve iletişim bilgileri, (ii) çocuğun kimlik bilgileri ve mevcut bulunduğu yer, (iii) diğer ebeveynin kimlik ve iletişim bilgileri, (iv) mahkeme kararı bilgileri (mahkeme, karar tarihi, esas/karar no, kararın kısa özeti), (v) kişisel ilişki günleri ve teslim düzenlemesi, (vi) mevcut sorunlar (teslim edilmeme, engelleme, gecikme durumları), (vii) talep. Yönetmelik uyarınca ilam veya tedbir kararının müdürlüğe ibrazı zorunludur; kararın onaylı örneği başvuruya eklenmelidir. Bu Kısım kapsamındaki işlemler 492 sayılı Harçlar Kanunu ile diğer kanunlar uyarınca alınması gereken tüm harçlardan istisnadır ve avukatlık ücreti hariç giderler Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (m.41/H). Başvuru metni için ADM başvuru dilekçesi örneği sayfamıza bakabilirsiniz.

3) Çocuk Teslimi Süreci

Başvuru üzerine müdürlük ilam veya tedbir kararını teyit eder ve yükümlü ile iletişime geçerek çocuğun, üstün yararı gözetilerek belirlenen gün ve saatte teslim mekânına getirilmesini bildirir; bu bildirim tutanağa bağlanır (m.41/B-2, 41/C-2). Teslim ve kişisel ilişki işlemleri müdürlükçe belirlenen teslim mekânlarında yapılır; valilik ve belediyeler elverişli mekânları belirlemek veya oluşturmak, araç ve sürücü tahsis etmekle yükümlüdür (m.41/D). Kişisel ilişkide hak sahibi de çocuğu teslim almaya geleceğini teslim saatinden en az kırk sekiz saat önce müdürlüğe bildirmek zorundadır (m.41/C-7).

Yükümlüye ulaşılamaz, yükümlü teslimden kaçınır veya çocuk getirilmezse durum tutanağa bağlanır ve yükümlüye teslim emri tebliğ edilir (m.41/B-3, 41/C-3). Emre rağmen çocuk getirilmezse çocuk uzman veya öğretmen eşliğinde, gerekirse kolluk yardımıyla zorla alınır (m.41/B-5); çocuğun üstün yararı gerektiriyorsa müdürlük teslim emri tebliğine gerek olmaksızın doğrudan bu yola başvurabilir (m.41/B-7). Teslimden sonra yükümlü haklı bir sebep olmaksızın çocuğu yeniden alırsa yeni bir hüküm veya teslim emri gerekmeksizin çocuk tekrar hak sahibine teslim edilir (m.41/B-6). Çocuğun teslimi mümkün olmazsa müdürlüğün talebi üzerine aile ve sosyal hizmetler il müdürlüğünce çocuğun geçici barınmasına yönelik tedbirler alınır (m.41/C-5); taraflar hakkında 6284 sayılı Kanun kapsamında gizlilik veya başka bir tedbir kararı varsa işlemler bu karar gözetilerek yürütülür (m.41/C-11). Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı teşkilatının rolü bu destekle sınırlıdır; yerine getirme görevi Adalet Bakanlığına bağlı müdürlüğe aittir.

4) Aykırılıkların Yaptırımları

Kanun aykırılığa karşı kademeli bir sistem öngörür. Müdürlük önce aykırılığı tutanağa bağlar ve teslim emri tebliğ eder. Yükümlünün teslim emrine aykırı ilk hareketinde müdürlük, yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasını aile mahkemesinden ister; mahkeme çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında danışmanlık tedbirine karar verebilir (m.41/C-8). Aykırılık sürerse çocuk zorla alınabilir ve bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine aile mahkemesince disiplin hapsine hükmedilir (m.41/F). Velayet kendisine bırakılan ebeveyn kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet de değiştirilebilir (TMK m.324/3).

Ceza hukuku bakımından TCK m.234/1, velayet yetkisi elinden alınmış olan ana veya babanın ya da üçüncü derece dâhil kan hısmının, on altı yaşını bitirmemiş bir çocuğu veli, vasi veya bakım ve gözetimi altında bulunan kimsenin yanından cebir veya tehdit kullanmaksızın kaçırması veya alıkoyması hâlinde üç aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörür; fiil cebir veya tehditle işlenmişse ya da çocuk on iki yaşını bitirmemişse ceza bir kat artırılır (m.234/2). Suçun failleri kanunda sayıldığından, velayet sahibi ebeveynin diğer ebeveynin kişisel ilişkisini engellemesi bu suçun değil, 5395 sayılı Kanun m.41/F’deki disiplin hapsinin ve TMK m.324/3’teki velayet değişikliğinin konusudur. Kişisel ilişki için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibi çocuğu iade etmezse hem disiplin hapsi hem de koşulları varsa ceza soruşturması gündeme gelir; Anayasa Mahkemesi 41/F’deki “fiil suç teşkil etse dahi” ibaresinin iptali istemini reddetmiştir (E.2022/6, K.2024/225). Suçun unsurları için çocuğun kaçırılması ve alıkonulması yazımıza bakabilirsiniz.

5) Kişisel İlişki Düzenlemesi

Kişisel ilişki hakkı, çocuk ile velayet sahibi olmayan ebeveyn arasındaki ilişkinin sürdürülmesi için mahkeme tarafından belirlenen düzenlemedir. TMK m.323 uyarınca “ana ve babadan her biri, velâyeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir.” Bu hak, çocuğun her iki ebeveynle sağlıklı ilişki kurma hakkının bir yansımasıdır ve çocuğun üstün yararı doğrultusunda düzenlenir.

Kişisel ilişki düzenlemesi genellikle şu unsurları içerir: (i) haftalık veya on beş günlük görüşme günleri, (ii) yaz tatili döneminde uzun süreli birlikte kalma imkânı, (iii) resmi tatil ve dini bayramlarda görüşme düzeni, (iv) çocuğun okulda olduğu dönemler için özel düzenlemeler. Kişisel ilişki günleri kural olarak çocuğun eğitimini ve rutin yaşam düzenini bozmayacak biçimde belirlenir. Küçük çocuklar için daha kısa ve daha sık görüşmeler, büyük çocuklar için daha uzun süreli buluşmalar tercih edilir. Uzak mesafede yaşayan ebeveynler için tatil dönemlerinde uzun süreli görüşmeler öngörülebilir. Görüntülü görüşme de düzenlemelerde yer alabilir; ancak Adalet Bakanlığı görüşüne göre yalnız görüntülü görüşme şeklinde kurulan kişisel ilişki rızayla uygulanmazsa müdürlükçe zorla yerine getirilemez (aşağıda Tablo 7). Örnek takvimler için kişisel ilişki standart takvimi yazımıza bakabilirsiniz.

6) Çocuğun Psikolojik Refahının Korunması

Çocuk teslimi ve kişisel ilişki süreçlerinde çocuğun psikolojik refahı en üst öncelik olmalıdır. Boşanma zaten çocuk için sarsıcı bir olaydır; teslim süreçlerinde yaşanan çatışmalar, çocuğun psikolojik gelişimini olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle Adli Destek Sistemi çerçevesinde uzman desteği sağlanır ve gerektiğinde çocuk için psikolojik danışmanlık hizmetleri de sunulabilir.

Ebeveynlerin dikkat etmesi gereken hususlar şunlardır: (i) çocuğun diğer ebeveyni hakkında olumsuz konuşmaktan kaçınmak, (ii) çocuğu ebeveynler arasındaki mesajlaşma aracı olarak kullanmamak, (iii) kişisel ilişki günlerini kesintisiz ve verimli hâle getirmek, (iv) çocuğun her iki ebeveyne sevgi göstermesini olumlu karşılamak, (v) çocuğun psikolojik durumundaki değişikliklere dikkat etmek ve gerektiğinde uzman desteği almak. “Ebeveyn yabancılaştırma sendromu” (PAS) olarak anılan kavram, DSM-5’te ayrı bir tanı olarak yer almayan ve bilimsel geçerliliği tartışmalı bir kavramdır. Bu nedenle mahkemeler bir “sendrom” etiketinden çok, bir ebeveynin çocuğu diğerinden soğutup soğutmadığına ilişkin somut olguları sosyal inceleme raporu ve uzman görüşleriyle değerlendirir. Böyle bir tutum TMK m.324/1’deki zedelememe yükümlülüğünün ihlali sayılabilir ve velayet değerlendirmesinde aleyhe sonuç doğurabilir; ayrıntı için ebeveyne yabancılaştırma yazımıza bakabilirsiniz.

7) Pratik Öneriler ve Alternatif Çözüm Yolları

Çocuk teslimi ve kişisel ilişki süreçlerinde sağlıklı bir ilişki sürdürmek için pratik öneriler şunlardır: (i) net ve ayrıntılı bir düzenleme yapmak (teslim saatleri, konumları, hangi kişilerin katılabileceği vb. protokolde açıkça belirtilmelidir), (ii) diğer ebeveyn ile iletişimi çocuğun mesajlaşma aracı olmadan sürdürmek için yazılı iletişim tercih etmek (e-posta, mesaj vb.), (iii) çocuğun görüşünü ve tercihlerini yaşına uygun biçimde dikkate almak, (iv) mümkünse ortak ebeveynlik danışmanlığı gibi profesyonel desteklerden yararlanmak, (v) beklenmedik durumlar için esneklik göstermek.

Alternatif çözüm yolları da değerlendirilebilir. Ebeveynlerin ortak ebeveynlik danışmanlığı veya aile danışmanlığı gibi uzlaşmaya dayalı yollarla iletişimi düzeltmesi mümkündür; ancak 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.1/2 uyarınca arabuluculuk yalnız tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri uyuşmazlıklarda uygulanır ve aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir. Kişisel ilişki çocuğun üstün yararına ilişkin olduğundan taraflar arasındaki anlaşma, ancak hâkimin onayı veya kararıyla bağlayıcı hâle gelir. Aile terapisi, ebeveyn-çocuk ilişkilerinin sağlıklı sürdürülmesi için etkili bir yoldur. Ayrıca değişen koşullara göre kişisel ilişki düzenlemesinin uyarlanması için mahkemeye başvurulabilir; çocuğun büyümesi, ebeveynlerin taşınması gibi durumlarda mevcut düzenleme yeterli olmayabilir. Uzman avukat desteği hem sürecin doğru yönetilmesi hem de olası hukuki riskler için hazırlıklı olunması bakımından önemlidir. Aile hukuku alanında uzman avukatlar, çocuk hakları perspektifinden en uygun çözümü belirlemede yardımcı olur.

Sistemin Kanunî Dayanağı: 5395 Sayılı Kanun m.41

Çocuk teslimi ve kişisel ilişkinin yerine getirilmesi rejimi 7343 sayılı Kanunla tamamen değişti. Bu değişiklik bir uygulama tercihi değil, doğrudan kanun değişikliğidir; bu nedenle İcra ve İflâs Kanunu’na dayanan eski anlatımlar güncel değildir.

Değişikliğin kaynağı. 24/11/2021 tarihli ve 7343 sayılı Kanun (RG 30.11.2021, 31675) ile 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu‘na 41/A-41/İ maddelerinden oluşan Dördüncü Kısım eklenmiş, İİK m.25, 25/a, 25/b ve 341 yürürlükten kaldırılmıştır. Uygulama Geçici m.2 uyarınca kademeli olarak başlatılmış; Adalet Bakanlığı rehberine göre 4 Nisan 2022‘de 11 il merkezinde başlayan sistem 8 Mayıs 2023‘ten itibaren tüm ülkede icra daireleri yerine Adalet Bakanlığına bağlı adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yürütülmektedir.

Kim yerine getirir? — m.41/A-1: Çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair ilam veya tedbir kararları, çocuğun üstün yararı esas alınarak Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince bu Kısım hükümlerine göre yerine getirilir.

Kimler görev alır? — m.41/A-2. Müdürlüklerde müdür, yeteri kadar müdür yardımcısı ve personel ile psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı Adalet Bakanlığı tarafından görevlendirilir. Yani teslim işlemi, uzman eşliğinde yürüyen bir süreçtir; uzman yeterli değilse işlemler öğretmen eşliğinde yapılır.

Müdürlük yoksa — m.41/A-3. Müdürlük bulunmayan yerlerde bu görevler, Adalet Bakanlığınca belirlenen hukuk mahkemeleri yazı işleri müdürlüğü tarafından yerine getirilir.

Yetki — m.41/A-4. İlam ve tedbir kararlarının yerine getirilmesinde çocuğun yerleşim yeri müdürlüğü yetkilidir. Başvurunun yanlış yere yapılması gecikmeye yol açar; müdürlüğün yetkisizlik kararına karşı da bir hafta içinde aile mahkemesine şikâyet yoluna gidilebilir.

Terimler. Yönetmelik m.4/1-f ve 4/1-n iki tarafı tanımlar: yükümlü, çocuğu teslim etmesi gereken taraftır. Hak sahibi ise kişisel ilişki hakkına ya da çocuğu teslim alma hakkına sahip taraftır.

Yerleşim yeri değişirse. Çocuğun yerleşim yerinin değişmesi hâlinde dosya re’sen ilgili yer müdürlüğüne gönderilir ve ilgili müdürlük işlemlere kaldığı yerden devam eder (m.41/C-10).

Teslim Emri: İçeriği ve Sonuçları

Süreç hak sahibinin başvurusuyla başlar ve teslim emri ile somutlaşır.

İlk aşama. Hak sahibinin talebi üzerine ilam veya tedbir kararı müdürlükçe teyit edilir ve yükümlü ile irtibata geçilir. Çocuğun, üstün yararı gözetilerek belirlenen gün ve saatte hak sahibine teslim edilmek üzere belirlenen yere getirilmesi derhâl bildirilir.

Teslim emri ne zaman düzenlenir? Yükümlü ile irtibat kurulamadığı, yükümlünün teslimden imtina ettiği yahut çocuğun belirlenen yere getirilmediği hâllerde bu durum tutanak altına alınır ve teslim emri yükümlüye derhâl tebliğ edilir (m.41/B-3, 41/C-3). Emir 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine göre yükümlünün kendisine tebliğ edilir.

Teslim emrinin içeriği. Emirde şunlar yer alır: çocuğun belirlenen gün ve saatte belirlenen yere getirilmek zorunda olduğu; getirilmesine engel teşkil edecek derecede haklı mazereti varsa çocuğun müdürlükçe alınmasını talep etmesi gerektiğini teslim gününden önce bildireceği; çocuğu getirmediği ya da haklı mazeret olmadan bu talepte bulunmadığı takdirde çocuğun uzman veya öğretmen ya da gerekli görülürse kolluk eşliğinde zorla alınacağı; emri yerine getirmediğinde disiplin hapsiyle cezalandırılacağı. Kişisel ilişkiye ilişkin teslim emrinde ayrıca emrin tebliğinden sonraki teslim günleri için yeniden emir çıkarılmayacağı, yerleşim yeri veya iletişim bilgilerinin değişmesi hâlinde müdürlüğe derhâl bildirim yapılması gerektiği ve müdürlük işlemlerine karşı öğrenme veya tebliğden itibaren bir hafta içinde aile mahkemesine şikâyet yoluna gidilebileceği de bildirilir (m.41/C-3).

Mazeret bildirimi kritiktir. Haklı bir mazeret varsa — çocuğun hastalığı gibi — bunun teslim gününden önce müdürlüğe bildirilmesi ve çocuğun müdürlükçe alınmasının talep edilmesi gerekir. Sonradan yapılan açıklama, emrin ihlâli sonucunu ortadan kaldırmayabilir.

Teslim yeri. İşlemler, müdürlükçe belirlenen teslim mekânlarında yapılır (m.41/D). Bu, çocuğun tarafların çatışmasına doğrudan maruz kalmasını önlemeye yöneliktir.

Rızasıyla yerine getirdiğini iddia eden yükümlü. İlam veya tedbir kararını rızasıyla yerine getirdiğini iddia eden yükümlü, yapılan bildirimin veya gönderilen teslim emrinin haksız olduğunu süresi içinde şikâyet yoluyla ileri sürebilir (m.41/C-9).

Harç. Bu Kısım kapsamındaki işlemler 492 sayılı Harçlar Kanunu ile diğer kanunlar uyarınca alınması gereken tüm harçlardan istisnadır; avukatlık ücreti hariç giderler Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (m.41/H). Bakanlık görüşüne göre bu istisna, avukatın vekâletname suretini kullanmasından doğan vekâlet suret harcını kapsamaz.

Yaptırım: Tazyik Hapsi Değil, Disiplin Hapsi

Burada bir terim ve rejim değişikliği vardır ve gözden kaçırılırsa yanlış yola başvurulur.

Eski rejim. İcra ve İflâs Kanunu’nun ilgili maddeleri uyarınca çocuk teslimini engelleyen kişi hakkında altı aya kadar tazyik hapsi öngörülmüştü (mülga İİK m.341). Bu madde 7343 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır; Geçici m.2/5 uyarınca yeni ihlallere 41/F uygulanır.

Yeni rejim — disiplin hapsi. Kanun, üç ayrı davranış için iki farklı süre öngörmüştür.

Birinci hâl — çocuk teslimine aykırılık (m.41/F-1): çocuk teslimine dair ilam veya tedbir kararlarının yerine getirilmesine ilişkin teslim emrine aykırı hareket edenler ile emrin gereğinin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi, üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır. Velayet veya geçici velayet kararına rağmen çocuğu teslim etmeyen yükümlü bu kapsamdadır.

İkinci hâl — kişisel ilişkide yükümlünün ihlâli (m.41/F-2): çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair ilam veya tedbir kararlarının yerine getirilmesine ilişkin teslim emrine aykırı hareket edenler ile emrin gereğinin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, üç günden on güne kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır.

Üçüncü hâl — hak sahibi tarafından ihlâl (m.41/F-3): kişisel ilişki kurulması için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibi, ilam veya tedbir kararında belirtilen sürenin bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi, üç aya kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır.

Bu üçüncü hâl (m.41/F-3) gözden kaçar. Yaptırım yalnız çocuğu göstermeyen tarafa değil, çocuğu zamanında geri getirmeyen tarafa da uygulanır — üstelik süre çok daha ağırdır: üç aya kadar. Ayrıca hüküm “fiil suç teşkil etse dahi” demektedir. Buna karşılık şikâyetten vazgeçilirse veya birinci ve üçüncü hâllerde çocuk velayet hakkı sahibine teslim edilirse dava ve bütün sonuçlarıyla beraber ceza düşer (m.41/F-7); kişisel ilişki ihlalinde (ikinci hâl) sonradan teslim tek başına cezayı düşürmez; geç getirme ile geri getirmemenin farklı sonuçları için görüş saatinde geç getirme ve yaptırımlar rehberimize bakabilirsiniz.

Şikâyet süresi: bir ay. Her iki hâlde de şikâyetin bir ay içinde yapılması gerekir; süre kaçırıldığında yaptırım uygulanamaz.

Görevli ve yetkili mahkeme. Şikâyete bakacak görevli ve yetkili mahkeme, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesidir. Yani icra ceza mahkemesi değildir.

Usul. Şikâyet olunana, şikâyet dilekçesi ile birlikte duruşma gün ve saatini bildiren davetiye gönderilir; davetiyede savunma ve delillerini duruşma gününe kadar bildirmesi, gelmezse yokluğunda karar verileceği ihtar edilir (m.41/F-5). Disiplin hapsi kararları kesinleştikten sonra Cumhuriyet başsavcılığınca infaz edilir ve kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilemez (m.41/F-6). Aile mahkemesinin bu madde uyarınca verdiği kararlara karşı m.41/E-3 uyarınca tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir (m.41/F-8).

Geçiş Hükümleri: Eski İcra Dosyaları ve Tazyik Hapsi Ne Oldu? (5395 s.K. Geçici m.2)

7343 sayılı Kanunla eklenen Dördüncü Kısım ülke genelinde aynı gün uygulanmaya başlamadı; geçişi 5395 sayılı Kanun’un Geçici 2. maddesi düzenler. Buna göre uygulama yönetmeliği altı ay içinde çıkarılacak, Dördüncü Kısım Adalet Bakanlığınca belirlenen il ve ilçelerde kademeli olarak uygulanacak ve en geç yönetmeliğin yürürlüğünden itibaren bir yılın sonunda tüm ülkede uygulanır hâle gelecekti. Dördüncü Kısmın henüz uygulanmadığı yerlerde İİK m.25, 25/a ve 25/b hükümlerinin uygulanmasına devam edildi (Geçici m.2/3). Adalet Bakanlığı rehberine göre yeni sistem 4 Nisan 2022’de 11 il merkezinde başlamış, 8 Mayıs 2023’ten itibaren tüm ülkede uygulanmaktadır.

Eski dosyalar bakımından iki kural önemlidir. Birincisi, yürürlükten kaldırılan İİK m.341 kapsamında yapılmış tazyik hapsi şikâyetleri icra mahkemelerince sonuçlandırılır (Geçici m.2/4). İkincisi, Dördüncü Kısmın uygulandığı yerlerde derdest çocuk teslimi icra dosyaları, kanunda öngörülen istisna dışında re’sen işlemden kaldırılır (Geçici m.2/6). Bu nedenle yıllar önce icra dairesinde açılmış bir çocuk teslimi dosyasına dayanarak bugün işlem yaptırılamaz; ilam veya tedbir kararıyla çocuğun yerleşim yerindeki müdürlüğe yeniden başvurulmalıdır. Yürürlükten sonra gerçekleşen engellemelere ise yalnız 41/F’deki disiplin hapsi uygulanır (Geçici m.2/5). Disiplin hapsi ile eski tazyik hapsinin farkı için tazyik ve disiplin hapsi yazımıza bakabilirsiniz.

Şikâyet, İtiraz, Danışmanlık Tedbiri ve Dosyanın Kapatılması

Müdürlük işlemlerine karşı denetim yolu ve sürecin yumuşatılmasına yönelik araçlar da kanunda gösterilmiştir.

Şikâyet — bir hafta. Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kurulmasına dair kararların yerine getirilmesine ilişkin müdürlükçe yapılan işlem ve verilen kararlara karşı, öğrenme veya tebliğ tarihinden itibaren bir hafta içinde, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine şikâyet yoluna başvurulur (m.41/E-1). Mahkeme işlemlerin yerine getirilmesini durdurabilir ve ivedilikle karar verir (m.41/E-2).

İtiraz — iki hafta. Aile mahkemesinin şikâyet üzerine verdiği karara karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir; bu süre 7499 sayılı Kanunla bir haftadan iki haftaya çıkarılmıştır ve 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlara uygulanır. İtiraz mercii bir hafta içinde karar verir (m.41/E-3).

Kesinlik. İtiraz üzerine verilen karar kesindir (m.41/E-3). Bu nedenle itiraz dilekçesi ilk seferde eksiksiz hazırlanmalı; dayanak belgeler eklenmelidir.

Danışmanlık tedbiri. Çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair işlemlerin çocuğun üstün yararını koruyacak şekilde yerine getirilebilmesi amacıyla, müdürlüğün önerisi üzerine aile mahkemesince, çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasına karar verilebilir (m.41/C-8).

İlk ihlâlde devreye girer. Yükümlünün teslim emrine aykırı ilk hareketinde, müdürlük yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasını aile mahkemesinden isteyebilir. Yani sistem, doğrudan yaptırıma gitmeden önce destekleyici bir aşama öngörmüştür.

Dosyanın işlemden kaldırılması — iki ayrı hâl. Birincisi hak sahibinin gelmemesidir: hak sahibi, teslim saatinden en az kırk sekiz saat önce geleceğini bildirdiği hâlde haklı bir mazeret olmaksızın art arda iki kez veya bir yılda üç kez çocuğu teslim almaya gelmezse müdürlük dosyanın işlemden kaldırılmasına ve teslim emrinin hükümsüz hâle gelmesine karar verir (m.41/C-12; Yönetmelik m.42/1). İkincisi yükümlünün uyumudur: yükümlünün en az bir yıl boyunca emre uygun davranması ve karara uyacağını taahhüt etmesi hâlinde müdürlük, ilgili uzmanın kanaatini de alarak dosyayı işlemden kaldırabilir; yükümlü taahhüdüne aykırı davranırsa hak sahibinin talebi üzerine kendisine doğrudan teslim emri tebliğ edilir (m.41/C-13; Yönetmelik m.42/2).

Kişisel İlişkinin Kurulması ve Değiştirilmesi

Teslim rejimi, önceden kurulmuş bir karara dayanır. O kararın nasıl kurulduğu ve değiştirilebileceği ayrı hükümlerde düzenlenmiştir.

Hakkın kaynağı — TMK m.323: ana ve babadan her biri, velâyeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Bu hak yalnız ebeveynin değil, çocuğun da hakkıdır.

Karşılıklı yükümlülük — TMK m.324/1: ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür.

Hakkın sınırlanması — m.324/2: kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girer veya ana ve baba bu haklarını birinci fıkradaki yükümlülüklerine aykırı olarak kullanırlar veya çocuk ile ciddî olarak ilgilenmezler ya da diğer önemli sebepler varsa, kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kendilerinden alınabilir.

2021’de eklenen yaptırım — m.324/3. 24/11/2021 tarihli ve 7343 sayılı Kanun’un 38. maddesiyle maddeye şu fıkra eklenmiştir: velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir.

Üçüncü kişiler — TMK m.325: olağanüstü hâller mevcutsa, çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde çocuk ile kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlarına da tanınabilir. Ana ve baba için öngörülen sınırlamalar üçüncü kişiler için kıyas yoluyla uygulanır.

Yetki ve rıza kuralı — TMK m.326. Kişisel ilişki kurulmasıyla ilgili bütün düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir; boşanmaya ve evlilik birliğinin korunmasına ilişkin yetki kuralları saklıdır. Ayrıca: çocuk ile kişisel ilişkiye yönelik bir düzenleme yapılıncaya kadar, velâyet hakkına sahip veya çocuk kendisine bırakılmış kişinin rızası dışında kişisel ilişki kurulamaz.

Değiştirilmesi — TMK m.183. Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.

Adalet Bakanlığı Görüşleri: Uygulamada Sık Çıkan Beş Sorun

Kanun ve yönetmeliğin cevap vermediği uygulama sorunlarında Adalet Bakanlığı Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Dairesi Başkanlığı, Cumhuriyet başsavcılıklarının sorularına yazılı görüş vermektedir. Bu görüşler mahkemeleri bağlamaz; ancak müdürlüklerin işlemlerini nasıl yürüteceğini doğrudan belirlediği için başvuru stratejisinde dikkate alınmalıdır.

Çocuğu iade etmeyen hak sahibi. Bakanlığın 24.10.2022 tarihli görüşüne göre teslimden sonra yükümlü haklı bir sebep olmaksızın çocuğu yeniden alırsa müdürlük, yeni bir karar veya teslim emri aramaksızın çocuğu bulunduğu yerden alıp hak sahibine teslim eder (m.41/B-6). Kişisel ilişki süresinin sonunda çocuğu iade etmeyen hak sahibi hakkında ise müdürlük suç duyurusunda bulunur ve yükümlüyü bilgilendirir; disiplin hapsi süreci, aynı fiil nedeniyle ceza soruşturması yürütülmesine engel değildir. Görüş ayrıca, çocuğun müdürlük aracılığı olmadan taraflarca kendi aralarında teslim edildiği durumlarda müdürlüğün görevi bulunmadığını, koşulları varsa Cumhuriyet başsavcılığının soruşturma yürütebileceğini belirtmektedir.

Çocuk üçüncü kişinin yanındaysa. 01.03.2023 tarihli görüşe göre teslim emri, çocuğa fiilen bakan dede, nine veya başka bir yakına yükümlü sıfatıyla tebliğ edilemez; emir, kararda yükümlü olan tarafa 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine göre tebliğ edilir ve çocuğun başkasının yanında bulunması yükümlünün sorumluluğunu değiştirmez. 06.07.2023 tarihli görüş de çocuğu teslim mekânına kural olarak yükümlünün getireceğini, üçüncü bir kişinin getirmesinin ancak yükümlünün talebi üzerine aile mahkemesinin izin vermesi hâlinde mümkün olduğunu kabul etmiştir. Aynı görüşe göre yükümlünün avukatı olsa bile teslim emri yükümlünün kendisine tebliğ edilmeli, avukata yalnız bilgi mahiyetinde gönderilmelidir; görüşte bu konuda Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin 30.11.2022 tarihli, E.2022/5933, K.2022/12602 sayılı kararına dayanılmıştır.

Görüntülü görüşme kararları. 17.03.2023 tarihli görüşe göre yalnızca iletişim aracıyla görüntülü görüşme şeklinde kurulan kişisel ilişki kararları yükümlü tarafından rızayla uygulanabilir; uygulanmazsa müdürlükçe zorla yerine getirilemez ve bu tür kararlarda disiplin hapsi yaptırımı uygulanamaz. Bu nedenle görüntülü görüşme talep edilecekse yüz yüze kişisel ilişkiyle birlikte ve gün, saat ve süre belirtilerek kurulmasını istemek daha güvenlidir. Vekâlet suret harcı. 07.02.2025 tarihli görüşe göre m.41/H’deki harç istisnası yerine getirme işlemlerine ilişkindir; avukatın vekâletname suretini kullanması nedeniyle vekâlet suret harcı alınabilir ve süreçte avukat temsili zorunlu değildir. Görüşme engelleniyorsa izlenecek yol için çocukla görüş engelleniyor rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuk teslimi kim tarafından yapılır?

5395 sayılı Kanun m.41/A uyarınca çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararları, Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir; müdürlük bulunmayan yerlerde Bakanlıkça belirlenen hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğü görevlidir. İşlemlerde psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı, yeterli değilse öğretmen yer alır.

Adli Destek Sistemi’ne başvuru nasıl yapılır?

Başvuru, çocuğun yerleşim yerindeki adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne dilekçeyle yapılır (m.41/A-4). Dilekçede başvurucunun ve çocuğun bilgileri, karar bilgileri ve talep yer almalı; ilam veya tedbir kararının örneği eklenmelidir. İşlemler harçtan istisnadır (m.41/H).

Çocuğu teslim etmeyen ebeveyn ne olur?

Müdürlük aykırılığı tutanağa bağlar ve teslim emri tebliğ eder; ilk aykırılıkta danışmanlık tedbiri istenebilir, çocuk gerekirse zorla alınır. Bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine çocuk teslimine aykırılıkta üç aya kadar, kişisel ilişkiye aykırılıkta üç günden on güne kadar disiplin hapsi verilir (m.41/F). TMK m.324/3 uyarınca velayet de değiştirilebilir. TCK m.234 ise velayet hakkı elinden alınmış ebeveyn veya üçüncü derece dâhil kan hısmının çocuğu kaçırması veya alıkoyması hâlinde uygulanır.

Kişisel ilişki hakkı nasıl belirlenir?

TMK m.323 uyarınca mahkeme, çocuğun üstün yararı doğrultusunda düzenler. Genellikle haftalık veya on beş günlük görüşme günleri, yaz tatili uzun süreli birlikte kalma, resmi tatil ve bayramlarda görüşme düzeni içerir. Çocuğun eğitimini ve rutin yaşam düzenini bozmayacak biçimde belirlenir.

Kişisel ilişki günleri değiştirilebilir mi?

Evet. Koşulların değişmesi durumunda (çocuğun büyümesi, ebeveynlerin taşınması, çalışma saatlerinin değişmesi vb.) mahkemeye başvurarak kişisel ilişki düzenlemesinin uyarlanması istenebilir. Uyarlama çocuğun üstün yararı çerçevesinde değerlendirilir.

Adli Destek Sistemi’nde uzman desteği alınır mı?

Evet. 5395 sayılı Kanun m.41/A-2 uyarınca müdürlüklerde psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı görevlendirilir; teslim işlemleri uzman, yeterli değilse öğretmen eşliğinde yapılır. Mahkeme refakatli görüşmeye karar vermişse kişisel ilişki uzman refakatinde teslim mekânında gerçekleşir.

Ebeveyn yabancılaştırma sendromu nedir?

Bir ebeveynin çocuğu diğer ebeveynden soğutmasını anlatmak için kullanılan bir kavramdır; DSM-5’te ayrı bir tanı olarak yer almaz ve bilimsel geçerliliği tartışmalıdır. Mahkemeler etiketten çok somut olguları sosyal inceleme raporu ve uzman görüşüyle değerlendirir; TMK m.324/1’deki zedelememe yükümlülüğünün ihlali velayet değişikliğine kadar varan sonuçlar doğurabilir.

Hangi müdürlüğe başvurmalıyım?

Çocuğun yerleşim yerindeki adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne (5395 s.K. m.41/A-4). Velayet altındaki çocuğun yerleşim yeri TMK m.21 uyarınca ana ve babanın, ortak yerleşim yerleri yoksa çocuğun yanında bırakıldığı ebeveynin yerleşim yeridir. Müdürlük yoksa Adalet Bakanlığınca belirlenen hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğü görevlidir.

Müdürlüğün işlemine nasıl itiraz edilir?

Önce öğrenme veya tebliğden itibaren bir hafta içinde müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine şikâyet edilir (m.41/E-1). Şikâyet üzerine verilen karara karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir (7499 s.K.; 1 Haziran 2024 ve sonrası kararlar); itiraz mercii bir hafta içinde karar verir ve bu karar kesindir (m.41/E-3).

Görüntülü görüşme kararı müdürlük eliyle uygulanır mı?

Adalet Bakanlığının 17.03.2023 tarihli görüşüne göre yalnız görüntülü görüşme şeklinde kurulan kişisel ilişki kararları yükümlü tarafından rızayla uygulanmazsa müdürlükçe zorla yerine getirilemez ve disiplin hapsi uygulanamaz. Bu nedenle görüntülü görüşmenin yüz yüze görüşmeyle birlikte ve gün-saat belirtilerek kurulması istenmelidir.

Çocuk dedesinin yanındaysa teslim emri kime tebliğ edilir?

Kararda yükümlü olan tarafa. Adalet Bakanlığının 01.03.2023 tarihli görüşüne göre teslim emri çocuğa fiilen bakan üçüncü kişilere yükümlü sıfatıyla tebliğ edilemez ve çocuğun başkasının yanında bulunması yükümlünün sorumluluğunu değiştirmez; 06.07.2023 tarihli görüşe göre üçüncü kişi çocuğu ancak aile mahkemesinin izniyle teslim mekânına getirebilir.

Disiplin hapsi kararı ne zaman infaz edilir?

5395 sayılı Kanun m.41/F-6 uyarınca disiplin hapsi kararları kesinleştikten sonra Cumhuriyet başsavcılığınca infaz edilir; kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilemez.

Eski icra dairesindeki çocuk teslimi dosyam ne oldu?

5395 sayılı Kanun Geçici m.2/6 uyarınca Dördüncü Kısmın uygulandığı yerlerde derdest çocuk teslimi icra dosyaları kanundaki istisna dışında re’sen işlemden kaldırılır; mülga İİK m.341 kapsamındaki tazyik hapsi şikâyetleri ise icra mahkemelerince sonuçlandırılır (Geçici m.2/4). Yeni işlem için çocuğun yerleşim yerindeki müdürlüğe başvurulmalıdır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, ayrıntılı değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.