Velayet Sahibi Olmayan Ebeveyn Okul ve Sağlık Kararlarına Karışabilir mi?

Karar yetkisi: net bir ayrım

Velayet, on sekiz yaşını doldurmamış çocuğun bakımı, eğitimi, korunması ve temsiline ilişkin hak ve yükümlülüklerin tümünü ifade eder.

Kanun ne diyor?

TMK 336’ya göre evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır; boşanmada ise velayet çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir. TMK 339, ana ve babanın çocuğun bakımı ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları alacağını; TMK 340 eğitim yükümlülüğünü; TMK 341 dinî eğitimi belirleme hakkını düzenler. TMK 342 uyarınca ana ve baba, velayetleri çerçevesinde üçüncü kişilere karşı çocuğun yasal temsilcisidir.

Bunun sonucu şudur: boşanmadan sonra çocuğun okul seçimi, tedavi yöntemi, dinî eğitimi ve benzeri kararlar kural olarak velayet sahibi ebeveyne aittir. Velayeti olmayan ebeveyn, bu kararlarda karar verici konumunda değildir.

Ortak velayet varsa

Mahkeme ortak velayete hükmetmişse tablo değişir: çocuğun eğitimi ve sağlığıyla ilgili önemli kararlar her iki ebeveynin ortak iradesiyle alınır. Anlaşmazlık hâlinde karar kendiliğinden bir tarafa geçmez; uyuşmazlığın aile mahkemesine taşınması gerekir.

Bilgi alma hakkı: yaygın bilginin aksine, açık bir hüküm yok

Velayeti olmayan ebeveynin çocuğun okulundan veya doktorundan doğrudan bilgi alma hakkına sahip olduğu sıkça söylenir. Bu, hukuken olduğundan daha kesin bir ifadedir ve pratikte hayal kırıklığı yaratmaktadır.

Kanuni durum

Türk Medeni Kanunu’nda, velayeti olmayan ana veya babanın üçüncü kişilerden çocuk hakkında doğrudan bilgi alma hakkını düzenleyen açık bir hüküm bulunmamaktadır. Öğretide, İsviçre Medeni Kanunu’ndaki karşılığının Türk Medeni Kanunu’na alınmamış olduğu; buna rağmen velayet hakkı olmayan tarafın çocuğun sağlık durumu için doktordan, eğitimi için öğretmeninden bilgi alabilmesinin kabul edilmesi gerektiği savunulmaktadır. Ancak bu bir öneridir, yürürlükteki bir kural değil.

Uygulamadaki tablo

Kamu Denetçiliği Kurumu, 2026 yılında verdiği bir kararda; velayeti kendisinde bulunmayan çocuğunun eğitim bilgilerine erişim talebini reddetmiştir. Kararda, velayet hakkı kendisine verilmeyen ebeveynin bu bakımdan hukuken üçüncü kişi konumunda olduğu, ebeveynlerin kendi aralarında anlaşmaları gerektiği, anlaşma sağlanamazsa mahkemenin karar vermesi gerektiği; idarenin mahkeme kararı olmaksızın velayet hakkı tanınan tarafın iradesi aksine işlem yapma yetkisinin bulunmadığı belirtilmiştir.

Bunun anlamı

Okul veya hastane, velayet belgesi olmayan ebeveyne bilgi vermeyi reddettiğinde, kural olarak hukuka aykırı davranmış olmaz. Ayrıca çocuğun sağlık ve eğitim bilgileri kişisel veri niteliğinde olduğundan, idarenin bu konuda temkinli davranması beklenir.

O hâlde hangi yollar açık?

Bilgi alma hakkının doğrudan bir yasal dayanağı bulunmaması, bu ihtiyacın karşılanamayacağı anlamına gelmez. Doğru yol, idareyle tartışmak yerine hakkı bir hukuki temele oturtmaktır.

1. Kararda açıkça düzenletmek

En etkili ve en az kullanılan yol budur. Boşanma veya kişisel ilişki davasında, velayeti olmayan ebeveynin çocuğun eğitim ve sağlık durumu hakkında bilgi alabileceğinin hükümde açıkça yer alması talep edilebilir. Karara bağlanmış bir yetki, okul ve sağlık kuruluşları nezdinde doğrudan sonuç doğurur. Bu talep dava sırasında ileri sürülmezse, sonradan ayrıca dava açmak gerekir.

2. Ebeveynler arasında anlaşma

Kamu Denetçiliği Kurumu’nun işaret ettiği ilk yol budur: velayet sahibinin muvafakati. Yazılı bir muvafakat, okulun veli görüşmelerine katılım ve e-okul erişimi gibi konularda idarenin işlem yapmasını mümkün kılar.

3. Anlaşma sağlanamazsa mahkeme

Talep, kişisel ilişkiye karar veren aile mahkemesine sunulabilir. Mahkeme gerekli görürse pedagog görüşü ve sosyal inceleme raporu alarak karar verir. Belirleyici ölçüt yine çocuğun üstün yararıdır.

4. Çocuğun yararına aykırı kararlara müdahale

Velayet sahibinin aldığı kararlar çocuğun üstün yararına açıkça aykırıysa, diğer ebeveyn aile mahkemesine başvurabilir. Velayet kamu düzenine ilişkin olduğundan hâkim taleple bağlı değildir; çocuğun menfaatini koruyacak önlemleri re’sen alabilir ve koşulları oluşmuşsa velayetin değiştirilmesi gündeme gelebilir.

Pratik öneriler

Boşanma aşamasındaysanız

Velayeti alamayacağınızı öngörüyorsanız, dava sırasında şu üç hususu kararda düzenletmeyi talep edin: çocuğun eğitim ve sağlık durumu hakkında bilgi alma yetkisi; okul veli toplantılarına katılım; acil sağlık durumlarında haberdar edilme. Bunlar sonradan tartışma konusu olmaktan çıkar.

Karar zaten kesinleşmişse

• Önce velayet sahibiyle yazılı bir düzen kurmayı deneyin; muvafakat en hızlı çözümdür.
• Sonuç alamazsanız aile mahkemesine başvurun; talebi somutlaştırın (hangi bilgi, hangi kurumdan, hangi sıklıkla).
• Okulla iletişimde velayet belgesi yerine mahkeme kararına dayanın; idare mahkeme kararına uymak zorundadır.

Velayet sahibi tarafa not

Bilgi paylaşımını sistematik biçimde reddetmek, hukuken savunulabilir olsa da dosyada aleyhinize değerlendirilebilir. TMK 324/1 uyarınca ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlüdür. Ayrıca 7343 sayılı Kanun’la TMK 324’e eklenen üçüncü fıkra, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmeyen velayet sahibinin velayetinin çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla değiştirilebileceğini öngörür.

Çocuğun yararı ortak paydadır

Bilgi paylaşımı, ebeveynler arasında bir güç mücadelesi değil çocuğun eğitim ve sağlık sürecinin iki taraflı izlenmesi meselesidir. Uygulamada en sorunsuz işleyen çözüm, tarafların okul ve doktor bilgilendirmesi için önceden yazılı bir düzen kurmasıdır.