Boşanmadan Sonra Çocukla Görüşme (Kişisel İlişki) Hakkı Nasıl Düzenlenir?

Boşanmada velayet genellikle ebeveynlerden birine verilir. Peki velayeti almayan anne ya da baba çocuğunu görmekten yoksun mu kalır? Hayır. Hukukumuzda, velayeti olmayan ebeveyn ile çocuk arasında kişisel ilişki kurulması esastır. Bu, hem ebeveynin hem de çocuğun yararına görülen bir haktır.

Kişisel ilişki nasıl belirlenir?

Türk Medeni Kanunu, velayet kendisinde bulunmayan ebeveyn ile çocuğun uygun bir biçimde görüşmesini öngörür. Hâkim, bu ilişkinin kapsamını çocuğun yararını gözeterek belirler. Düzenlemede; belirli hafta sonları, resmî ve dinî bayramların bir bölümü, yarıyıl ve yaz tatilleri gibi zaman dilimleri ayrıntılı olarak yer alabilir.

Mahkeme bu kararı verirken çocuğun yaşını, eğitim durumunu ve ebeveynlerin koşullarını dikkate alır. Örneğin taraflar farklı şehirlerde yaşıyorsa, görüşme düzeni mesafeye uygun şekilde kurgulanır.

Engelleme ve değişiklik

Belirlenen kişisel ilişkinin haksız yere engellenmesi hâlinde, kararın yerine getirilmesi için hukuki yollar mevcuttur. Sürekli ve kasıtlı engelleme, bazı durumlarda velayetin yeniden değerlendirilmesi için bir gerekçe dahi olabilir.

Zaman içinde koşullar değişirse (örneğin çocuğun ihtiyaçları ya da ebeveynlerin yaşadığı yer değişirse), kişisel ilişki düzenlemesinin güncellenmesi mahkemeden istenebilir. Tüm bu süreçte temel ölçüt değişmez: çocuğun üstün yararı.

Bilgilendirme notu: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her olayın kendine özgü koşulları bulunduğundan, somut durumunuz için bir avukata danışmanız yararınıza olacaktır.

Kişisel İlişki Hakkının Hukuki Temeli

Boşanma sonrası çocukla kişisel ilişki hakkı, Türk Medeni Kanunu m. 323 vd. hükümlerinde düzenlenmiştir. Bu hak; çocuğun anne-baba ile ilişkisini sürdürmesi ve bakmayan ebeveynin çocukla düzenli iletişim kurma imkânını sağlamak amacındadır. Çocuğun üstün yararı esas alınır.

Kişisel ilişki hakkı sadece anne-baba değil, aynı zamanda büyükanne-büyükbaba, kardeşler ve diğer yakın akrabalar için de tanınabilir (TMK m. 325). Çocuğun aile bağlarının korunması ve psikososyal gelişimi için bu düzenleme önemlidir.

Uluslararası hukuk açısından Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi m. 9/3 hükmü, çocuğun anne-babadan ayrı yaşadığı hâllerde kişisel ilişki hakkının korunmasını öngörür. Türkiye bu Sözleşme’ye taraf olduğu için içiçe uygulamada uluslararası standartlar da göz önüne alınır.

Kişisel İlişki Düzenlemesi ve Uygulama

Boşanma davasında hakim, çocukla kişisel ilişkinin düzenli olarak nasıl kurulacağını belirler. Uygulamada yaygın düzenleme; her ikinci hafta sonu (Cuma akşamı – Pazar akşamı) + belirli tatil dönemleri (yaz tatili, dini bayramlar) şeklindedir. Ancak somut olay bazında farklılaşabilir.

Çocuğun yaşı ve iradesi düzenlemede belirleyici olur. Küçük çocuklar için daha sık ama kısa süreli, büyük çocuklar için daha uzun süreli ancak seyrek düzenlemeler tercih edilebilir. 12 yaş üzerindeki çocukların görüşleri özellikle dikkate alınır.

Kişisel ilişki hakkı kişiye sıkı sıkıya bağlıdır; devredilemez, mirasa geçmez. Ancak koşulların değişmesi hâlinde değiştirme davası açılabilir (TMK m. 324). Çocuğun sağlığı, eğitimi veya güvenliği açısından risk oluşturan durumlarda hakim ilişkiyi geçici olarak durdurabilir.

Çocuğun Görüşmek İstememesi ve İhlaller

Uygulamada karşılaşılan hassas durumlardan biri; çocuğun görüşmek istememesidir. Bu, farklı sebeplerden kaynaklanabilir: çocuğun kendi tercihi, diğer ebeveynin manipülasyonu, aile içi geçmiş yaşantılar, güvenlik endişeleri. Her durum ayrı değerlendirme gerektirir.

Türk hukukunda çocuk fiziksel zorla görüşmeye götürülemez. Ancak bakmayan ebeveynin haklarının korunması için mekanizmalar vardır. Aile mahkemesi psikolog desteği, aile arabuluculuğu ve uzman eşliğinde görüşme gibi çözümler denenebilir.

Sistematik ihlaller (kişisel ilişki hakkına engel olma) tazminat sorumluluğu doğurabilir. Ayrıca ağır ve tekrarlanan ihlaller velayet değişikliği için gerekçe oluşturabilir. Bu, çocuğun yararı ilkesi göz önüne alınarak somut olay bazında değerlendirilir. Aile hukukunda son çare olarak tercih edilir.

Kişisel İlişki Takviminin Kurulması

Kararın veya protokolün en sık ihmal edilen yönü, kişisel ilişkinin uygulanabilir biçimde yazılmamasıdır. “Uygun zamanlarda görüşecektir” gibi bir hüküm, ihlal edildiğinde ispatlanamaz ve icra edilemez. Aşağıdaki kalemlerin her biri ayrı ayrı düzenlenmelidir.

Kimler Kişisel İlişki Talep Edebilir?

Bu hak yalnızca velayeti bulunmayan ebeveyne özgü değildir. Kanun, çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde üçüncü kişilerle de kişisel ilişki kurulmasına imkân tanır.

• Velayeti bulunmayan ana veya baba — kural olarak asıl hak sahibi
• Büyükanne ve büyükbaba — özellikle bir ebeveynin vefatı veya iletişim kopukluğu hâllerinde
• Kardeşler — ayrı yerlerde yaşayan kardeşler bakımından
• Çocukla fiilen bağ kurmuş diğer yakınlar — olağanüstü hâller ve çocuğun yararı gözetilerek

Bu taleplerde ölçüt aynıdır: çocuğun üstün yararı. Talep eden kişinin duygusal beklentisi değil, ilişkinin çocuğa katkısı esas alınır. Bu nedenle dilekçede, çocukla daha önce kurulmuş bağın somut olarak gösterilmesi gerekir — birlikte geçirilen dönemler, bakıma katkı, süreklilik gösteren iletişim.

Değişiklik Talebi: Ne Zaman Yeniden Düzenlenir?

Kişisel ilişki düzeni değişmez bir metin değildir. Koşullar değiştiğinde yeniden düzenlenmesi istenebilir. Talebi haklı kılan tipik durumlar:

1. Taşınma. Taraflardan birinin şehir veya ülke değiştirmesi; mevcut takvimin fiilen uygulanamaz hâle gelmesi.
2. Çocuğun yaşı ve okul düzeni. Okula başlama, sınav dönemi, ders programındaki değişiklikler.
3. Çalışma düzeninin değişmesi. Vardiya, hafta sonu mesaisi gibi objektif engeller.
4. Sağlık durumu. Çocuğun veya ebeveynin sağlık koşullarındaki değişiklik.
5. Sistematik ihlal. Mevcut düzenin sürekli engellenmesi; bu, hem yeniden düzenleme hem de daha ağır sonuçlar bakımından değerlendirilebilir.

Talep dilekçesinde, değişikliği gerektiren olgunun belgeye dayandırılması gerekir: ikametgâh belgesi, okul yazısı, işyeri görevlendirme belgesi veya sağlık raporu. Ayrıca önerilen yeni takvimin aynı ayrıntıda ve uygulanabilir biçimde yazılması, kararın hızlanmasını sağlar.

Son olarak masraflar ve ulaşım: uzun mesafeli kişisel ilişki düzenlemelerinde yol masrafının kime ait olacağı ve çocuğun kim tarafından refakat edileceği ayrıca kararlaştırılmalıdır. Bu husus düzenlenmediğinde, her görüşme öncesinde tekrarlanan bir uyuşmazlık kaynağına dönüşür.

Çocuğun görüşmek istememesi hâlinde izlenecek yol ve uzman değerlendirmesinin rolü için çocuk görüşmek istemiyorsa rehberimize, protokolde kararlaştırılan düzenin ihlali hâlinde başvurulacak yollar için protokol ihlali rehberimize bakabilirsiniz.

Kişisel İlişki ile Velayet Arasındaki Yetki Sınırı

Kişisel ilişki hakkı, velayetin bir parçası değildir; bağımsız bir haktır. Bu ayrım, uygulamada sürekli çatışma doğuran bir soruyu cevaplar: görüşme sırasında hangi kararları kim alır?

Görüşmenin Fiilen Yürütülmesinde Üç Pratik Kural

Kararın kâğıt üzerinde doğru olması yetmez; uygulamanın sürtünmesiz işlemesi için tarafların dikkat etmesi gereken hususlar vardır.

1. Kayıt tutun, ama çatışma aracına dönüştürmeyin. Teslim ve iade saatleri, aksaklıklar ve iletişim girişimleri tarihli biçimde not edilmelidir. Bu kayıtlar, ileride bir uyuşmazlık doğduğunda tek objektif dayanaktır. Ancak her küçük gecikmeyi tutanağa dönüştürmek, çocuğu tarafların çatışmasının ortasına yerleştirir.
2. İletişimi yazılı ve tek kanaldan yürütün. Görüşme düzenine ilişkin yazışmalar tek bir kanalda toplanmalı; sözlü mutabakatlar kısa bir mesajla teyit edilmelidir. Bu, hem ispat sorununu çözer hem de tartışmayı sınırlandırır.
3. Çocuğu haberci yapmayın. Görüşme düzenine ilişkin mesajların çocuk aracılığıyla iletilmesi, çocuk üzerinde ağır bir yük oluşturur ve uzman değerlendirmelerinde olumsuz bir olgu olarak dikkate alınabilir.

Bu üç kural yalnızca pratik öneri değildir: kişisel ilişkinin nasıl yürütüldüğü, ileride açılabilecek bir velayetin değiştirilmesi veya kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi davasında değerlendirilen olgular arasındadır. Düzenli, öngörülebilir ve çocuğu çatışmadan uzak tutan bir uygulama, tarafın lehine somut bir dayanak oluşturur.

Velayetin değiştirilmesi şartları ve çocuğun üstün yararı ölçütü için velayetin değiştirilmesi rehberimize, aile hukuku dilekçelerinin ortak iskeleti için örnek dilekçeler rehberimize bakabilirsiniz.

Hükmün Kaynağı: TMK m.182 ve m.323

Kişisel ilişki düzenlemesi, ayrı bir dava açılmadan boşanma hükmünün içinde kurulur. Bunun dayanağı ayrı bir maddededir.

TMK m.182/1. Mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten ve çocuk vesayet altında ise vasinin ve vesayet makamının düşüncesini aldıktan sonra, ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler.

Bu hüküm re’sen işler. Taraflar talep etmese dahi mahkeme, çocukla kişisel ilişkiyi kendiliğinden düzenlemek zorundadır. Çünkü konu kamu düzenine ilişkindir.

Ölçüt — TMK m.182/2: velâyetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocuk ile kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde, çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlâk bakımından yararları esas tutulur. Aynı fıkra uyarınca bu eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır.

Üç somut başlık. Madde ölçütü soyut bırakmamış; sağlık, eğitim ve ahlâk olmak üzere üç başlık saymıştır. Takvim talebi bu üç başlıkla ilişkilendirilerek kurulmalıdır.

Hakkın kaynağı — TMK m.323: ana ve babadan her biri, velâyeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir.

“Uygun” ölçütü. Madde “uygun” demektedir; yani takvim, çocuğun yaşına ve koşullarına göre belirlenir. Sabit ve değişmez bir model öngörülmemiştir.

Kimin hakkı? Bu hak yalnız ebeveynin değil, çocuğun da hakkıdır ve ancak çocuğun üstün yararı gerektirdiğinde kısıtlanabilir veya kaldırılabilir. Öğretide hak, ana baba ve çocuğun doğrudan doğruya kendi kişilikleri itibarıyla sahip oldukları bir hak olarak nitelendirilir; velâyetin uzantısı değildir.

TMK m.324: Yükümlülük, Sınırlama ve 2021 Yaptırımı

Düzenlemenin nasıl kullanılacağını ve ihlâlinde ne olacağını gösteren madde budur. Maddeye 2021’de yeni bir fıkra eklenmiştir.

Birinci fıkra — karşılıklı yükümlülük: ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür.

İki yönlü işler. Yükümlülük yalnız velâyet sahibine değil, her iki ebeveyne yüklenmiştir. Görüşme günlerinde çocuğu velâyet sahibine karşı kışkırtmak da bu hükmün ihlâlidir.

İkinci fıkra — hakkın kaldırılması: kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girer veya ana ve baba bu haklarını birinci fıkradaki yükümlülüklerine aykırı olarak kullanırlar veya çocuk ile ciddî olarak ilgilenmezler ya da diğer önemli sebepler varsa, kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kendilerinden alınabilir.

Dört ayrı sebep. Fıkra; huzurun tehlikeye girmesi, yükümlülüğe aykırı kullanım, ciddî olarak ilgilenmeme ve diğer önemli sebepler olmak üzere dört hâl sayar. Üçüncüsü dikkat çekicidir: hakkı kullanmamak da kaldırma sebebidir.

Üçüncü fıkra — 2021’de eklendi. 24/11/2021 tarihli ve 7343 sayılı Kanun’un 38. maddesiyle maddeye şu fıkra eklenmiştir: velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir.

İki yenilik getirir. Birincisi: düzenlemenin gereklerini yerine getirmemek artık doğrudan velâyetin değiştirilmesi sebebi olarak kanunda gösterilmiştir. İkincisi: bu husus karara ihtar olarak yazılır — mahkeme bunu yazmakla yükümlüdür.

Sınırı. Fıkra “çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla” demektedir; yaptırım otomatik değildir.

Üçüncü Kişiler, Yetki ve Rıza Kuralı

Hakkın kimlere tanınabileceği ve talebin nereye yöneltileceği iki ayrı maddede düzenlenmiştir.

Üçüncü kişiler — TMK m.325/1: olağanüstü hâller mevcutsa, çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde çocuk ile kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlarına da tanınabilir.

İki şart birlikte aranır: olağanüstü hâlin varlığı ve ilişkinin çocuğun menfaatine uygunluğu.

“Olağanüstü hâl” dar yorumlanır. İçtihatta kapsamda kabul edilen hâller arasında; ebeveynlerden birinin ölümü, gaipliği, velâyetinin kaldırılmış olması veya çocuğun uzun süre büyükanne ve büyükbabası yanında büyümüş olması sayılabilir. Buna karşılık salt akrabalık bağı yeterli değildir.

Ek bir ölçüt. Ebeveynin çocukla kişisel ilişkisi zaten devam ediyorsa, büyükanne ve büyükbabanın torunu o görüşme günlerinde görme imkânı bulunduğu da değerlendirmede gözetilir.

Sınırlamalar kıyasen — m.325/2: ana ve baba için öngörülen sınırlamalar üçüncü kişiler için kıyas yoluyla uygulanır.

Yetki — TMK m.326/1: kişisel ilişki kurulmasıyla ilgili bütün düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir. Buradaki “de” sözcüğü bunun ek bir seçenek olduğunu gösterir.

Saklı kurallar — m.326/2: boşanmaya ve evlilik birliğinin korunmasına ilişkin yetki kuralları saklıdır.

Kritik rıza kuralı — m.326/3: çocuk ile kişisel ilişkiye yönelik bir düzenleme yapılıncaya kadar, velâyet hakkına sahip veya çocuk kendisine bırakılmış kişinin rızası dışında kişisel ilişki kurulamaz.

Bu fıkranın pratik sonucu. Karar bulunmadığı sürece, velâyeti olmayan taraf kendi belirlediği bir takvimle hareket edemez. Çocuğu okuldan almak ya da haber vermeden görüşmek bu kurala aykırıdır.

Kararın Uygulanması: 5395 Sayılı Kanun m.41

Karar alındıktan sonra uygulanmadığında izlenecek yol 2022’de tamamen değişmiştir. İcra dairelerine dayanan eski anlatımlar bu alanda geçerliliğini yitirmiştir.

Değişikliğin kaynağı. 24/11/2021 tarihli ve 7343 sayılı Kanun ile 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu‘na 41. madde ve devamı eklenmiştir. Bu hükümler uyarınca çocuk teslimi ve kişisel ilişki tesisi işlemleri, 1 Nisan 2022 tarihinden itibaren icra dairelerinden alınarak adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerine devredilmiştir.

Kim yerine getirir? — m.41/1: çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair aile mahkemeleri tarafından verilen ilam veya tedbir kararları, çocuğun üstün yararı esas alınarak, Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir.

Uzman eşliğinde yürür. Müdürlüklerde psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı görevlendirilir.

Yetki. İlam ve tedbir kararlarının yerine getirilmesinde çocuğun yerleşim yeri müdürlüğü yetkilidir. Çocuğun yerleşim yeri değişirse dosya re’sen ilgili müdürlüğe gönderilir.

Yaptırım: disiplin hapsi. Eski rejimdeki tazyik hapsi yerine artık disiplin hapsi uygulanır ve iki ayrı davranış için iki farklı süre öngörülmüştür.

Yükümlü bakımından. Teslim emrine aykırı hareket edenler ile emrin gereğinin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır.

Hak sahibi bakımından. Kişisel ilişki için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibi, kararda belirtilen sürenin bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi, üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır.

Görevli mahkeme. Şikâyete bakacak görevli ve yetkili mahkeme, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesidir — icra ceza mahkemesi değildir.

Danışmanlık tedbiri. Müdürlüğün önerisi üzerine aile mahkemesince çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasına karar verilebilir; bu yol yükümlünün ilk aykırı hareketinde dahi işletilebilir.

Değişiklik Talebi, Çocuğun Dinlenilmesi ve Görev

Takvim kalıcı değildir; koşullar değiştiğinde yeniden düzenlenebilir.

Dayanak — TMK m.183: ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.

Üç unsur. Madde; yeni bir olgu, bu olgunun önlem alınmasını zorunlu kılması ve hâkimin re’sen ya da istem üzerine hareket edebilmesi unsurlarını içerir.

Sayım sınırlayıcı değildir. Maddedeki “gibi” sözcüğü, sayılan hâllerin örnek niteliğinde olduğunu gösterir. Çocuğun okul çağına gelmesi, yaşının ilerlemesi, taraflardan birinin şehir değiştirmesi ya da çalışma düzeninin değişmesi bu kapsamda değerlendirilebilir.

Çocuğun dinlenilmesi. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 12. maddesi, görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğun kendisini ilgilendiren konularda görüşlerini serbestçe ifade etme hakkını güvence altına alır ve bu görüşlere yaş ve olgunluk derecesine uygun olarak ağırlık verilmesini öngörür.

İç hukuktaki yeri — Anayasa m.90. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda andlaşma hükümleri esas alınır.

Ancak görüş tek başına belirleyici değildir. Çocuğun beyanı, üstün yarar değerlendirmesinin bir unsurudur; özellikle yönlendirme şüphesi bulunan dosyalarda uzman incelemesiyle birlikte değerlendirilir.

Dilekçe — HMK m.119 ve m.121. Vakıalar açık özetler hâlinde yazılmalı, her vakıa için ayrı delil gösterilmeli; belgeler asıllarıyla birlikte ve karşı taraf sayısından bir fazla örnekle eklenmelidir. Başka yerlerdeki kayıtlar için bulunabilmesini sağlayıcı açıklama yapılır.

Görev. Bu davalar aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar ve kararında bu sıfatı belirtir.

Sıkça Sorulan Sorular

İlgili Rehberler

• 📘 Aile ve Boşanma Hukuku Rehberi (Ana Rehber)
• Çocuk Görüşmek İstemiyorsa
• Yeni Nafaka Düzenlemesi ve AYM Kararı
• Nafaka Hukuku Rehberi
• Boşanma Sonrası Çocukla Kişisel İlişki (TMK m.323): Hâkim Takdiri, Süre ve…
• Çocukla Kişisel İlişki/Görüş Engelleniyor: Haklarınız ve Yapabilecekleriniz
• Büyükanne ve Büyükbaba Torunuyla Görüşme Hakkına Sahip mi? (TMK 325)
• Çocukla Görüşme Günleri Nasıl Değiştirilir? Kişisel İlişkinin Yeniden…