Çocukla Kişisel İlişki/Görüş Engelleniyor: Haklarınız ve Yapabilecekleriniz

Kişisel ilişki hakkı: TMK m.182, 323, 324 ve 325

TMK m.323 uyarınca ana veya babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan ergin olmayan çocuğu ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir; TMK m.182 uyarınca hâkim boşanma kararında velayet düzenlemesiyle birlikte çocuğun diğer ebeveynle kişisel ilişkisini de düzenler. Bu hak yalnız ebeveynin değil çocuğun da hakkıdır; çocuğun üstün yararına aykırı olmadıkça her iki ebeveynle ilişki kurması onun gelişimi için gereklidir. Kararda görüşmenin günleri, saatleri, yeri ve bayram ile tatil dönemleri belirtilir; belirsiz yazılmış kararlar uygulamada ek uyuşmazlık doğurur.

TMK m.324 uyarınca ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür; kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girerse, ana veya baba bu hakkını özenle kullanmazsa, çocuğa ilgi göstermezse veya başka önemli sebepler varsa bu hak reddedilebilir veya kaldırılabilir. Yani kişisel ilişkinin sınırlanması ancak mahkeme kararıyla mümkündür; velayet sahibinin tek taraflı olarak görüşmeyi kesmesi hukuka aykırıdır. TMK m.325 uyarınca olağanüstü durumlarda çocuğun menfaatine uygun düşmesi koşuluyla büyükanne ve büyükbaba gibi diğer kişilere de kişisel ilişki hakkı tanınabilir. Kişisel ilişkinin nasıl düzenlendiği için TMK m.323 kişisel ilişki ve kişisel ilişki standart takvimi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Görüşme engellenirse nereye başvurulur? 5395 sayılı Kanun Dördüncü Kısım

30.11.2021 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7343 sayılı Kanun ile İcra ve İflas Kanunu ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nda değişiklik yapılmış; Çocuk Koruma Kanunu’na “Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulması” başlıklı Dördüncü Kısım eklenmiştir. Buna göre aile mahkemelerinin çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair ilam veya tedbir kararları, çocuğun üstün yararı esas alınarak Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir; müdürlük bulunmayan yerlerde bu görev Bakanlıkça belirlenen hukuk mahkemeleri yazı işleri müdürlüklerince yürütülür. Müdürlüklerde psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı görevlendirilir ve teslim işlemleri uzman veya öğretmen eşliğinde, müdürlükçe belirlenen teslim mekânlarında yapılır. Bu nedenle icra dairesine başvurmak artık doğru yol değildir.

Başvuru çocuğun yerleşim yerindeki müdürlüğe yapılır; hak sahibinin talep ve başvuruları harçtan muaftır. Müdürlük ilam veya tedbir kararını teyit eder, yükümlü taraf ile irtibata geçerek çocuğun üstün yararına göre belirlenen gün ve saatte teslim yerine getirilmesini bildirir, taraflara rehberlik eder ve yapılan tüm işlemleri tutanağa bağlar. İlamın yerine getirilmesinin çocuğun fiziksel ve duygusal gelişimini ağır tehlike altında bırakacağı uzman tarafından tespit edilirse müdürlük talep üzerine veya re’sen tehlike ortadan kalkıncaya kadar teslim işlemlerini erteler; bu erteleme soyut iddiaya değil uzman tespitine dayanır. Sistemin ayrıntıları için adli destek sistemi, başvuru metni için ADM başvuru dilekçesi örneği sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Teslim emri, disiplin hapsi ve itiraz: 5395 sayılı Kanun m.41/F

Yükümlü ile irtibat kurulamaz, yükümlü teslimden kaçınır veya çocuk belirlenen yere getirilmezse bu durum tutanağa bağlanır ve yükümlüye derhal teslim emri tebliğ edilir. Teslim emrinde çocuğun belirlenen gün ve saatte belirlenen yere getirilmek zorunda olduğu, getirilmesine engel haklı bir mazeret varsa çocuğun müdürlükçe alınmasının teslim gününden önce talep edilmesi gerektiği, aksi hâlde çocuğun uzman veya öğretmen, gerekirse kolluk eşliğinde zorla alınacağı ve emre uyulmazsa disiplin hapsi uygulanacağı bildirilir. Çocuğun hastalığı gibi haklı bir mazeretin teslim gününden önce müdürlüğe bildirilmesi bu nedenle kritiktir.

Eski rejimde İcra ve İflas Kanunu kapsamında tazyik hapsinden söz edilirken yeni rejimde yaptırımın adı disiplin hapsidir ve 5395 sayılı Kanun m.41/F’de iki ayrı hâl düzenlenmiştir. Kişisel ilişki kurulmasına dair ilam veya tedbir kararlarının yerine getirilmesine ilişkin teslim emrine aykırı hareket edenler ile emrin gereğinin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır. Kişisel ilişki için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibi, kararda belirtilen sürenin bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır. Yükümlülük çift yönlüdür: çocuğu göstermeyen kadar geri getirmeyen de yaptırımla karşılaşır. Şikâyete işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesi bakar ve şikâyet olunana dilekçe ile duruşma gününü bildiren davetiye gönderilir.

Müdürlükçe yapılan işlem ve verilen kararlara karşı 5395 sayılı Kanun m.41/E uyarınca işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer mahkemesine itiraz edilebilir; itiraz süresi 7499 sayılı Kanun ile değiştirilmiş olup 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlar bakımından yeni süre uygulanır, bu nedenle güncel süre kararın tebliğinde gösterilen kanun yolu bilgisinden ayrıca kontrol edilmelidir. İtiraz üzerine verilen karar kesindir. Müdürlük ayrıca uzmanın kanaatini alarak dosyanın işlemden kaldırılmasına ve teslim emrinin hükümsüz hâle gelmesine karar verebilir; yükümlü taahhüdünü yerine getirmezse hak sahibinin talebiyle süreç yeniden işletilir. Çocuğu alıkoyan kişi müdürlüğün isteği hâlinde çocuğun bulunabileceği yerleri göstermek zorundadır. Velayeti kaldırılmış ebeveyn veya üçüncü derece kan hısmı çocuğu velayet sahibinin yanından kaçırır veya alıkoyarsa TCK m.234 kapsamında suç da gündeme gelir; bunun için çocuğun kaçırılması ve alıkonulması yazımıza bakabilirsiniz.

“Çocuk istemiyor”, güvenlik endişesi ve nafaka: TMK m.324 ve 6284 s.K. m.5

Velayet sahibi ebeveyn bazen “çocuk gitmek istemiyor”, “güvenli değil” veya “nafaka ödemiyor” gibi gerekçelerle görüşmeyi engeller. Bu gerekçelerin hiçbiri tek taraflı engellemeyi haklı kılmaz. Çocuğun gerçekten görüşmek istemediği iddia ediliyorsa bunun uzman incelemesiyle araştırılması, idrak çağındaki çocuğun mahkemece dinlenmesi ve gerekirse TMK m.183 uyarınca kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi istenmelidir; Türkiye’nin taraf olduğu BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m.12 uyarınca görüşlerini oluşturabilecek çocuğun kendisini etkileyen konularda dinlenme hakkı vardır. Çocuğun diğer ebeveyne karşı yönlendirilmesi ise uzman raporlarına yansır ve velayet değerlendirmesinde aleyhe sonuç doğurur; bunun için ebeveyne yabancılaştırma yazımıza bakabilirsiniz.

Gerçek bir güvenlik endişesi varsa çözüm mahkemeden geçer. TMK m.324 uyarınca çocuğun huzuru tehlikeye giriyorsa kişisel ilişki reddedilebilir, kaldırılabilir veya refakatli, yatısız ya da kısa süreli olarak sınırlandırılabilir. Şiddet veya tehdit söz konusuysa 6284 sayılı Kanun m.5 uyarınca hâkim, çocuklarla kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılmasına, sınırlanmasına ya da tümüyle kaldırılmasına tedbir olarak karar verebilir. Nafaka ile kişisel ilişki ise birbirinden bağımsız yükümlülüklerdir: görüşme engellendiği için nafaka kesilemez, nafaka ödenmediği için de çocuk gösterilmemesi hukuka aykırıdır. Her iki uyuşmazlık kendi mekanizmasıyla çözülür; bunun için çocuğu göstermeyen eşe nafaka kesilir mi yazımıza bakabilirsiniz.

Kişisel ilişki kararında neler bulunmalı? Uygulanabilir takvim

Engellemelerin önemli bir kısmı belirsiz yazılmış kararlardan doğar. “Uygun zamanlarda görüşme” gibi genel ifadeler müdürlüğün kararı uygulamasını zorlaştırır ve her görüşme tarihinde yeni tartışma çıkarır. Uygulamada kararlarda genellikle ayın belirli hafta sonlarında belirli saatler arasında yatılı görüşme, yarıyıl tatilinin bir bölümü, yaz tatilinde kesintisiz bir süre ve dinî bayramlarda dönüşümlü görüşme düzenlenir; çocuk çok küçükse yatısız ve kısa süreli, yaşı ilerledikçe genişleyen kademeli bir takvim kurulabilir. Takvimde çocuğun teslim alınacağı ve bırakılacağı adres, saat, ulaşımı kimin sağlayacağı ve telefon veya görüntülü görüşme imkânı da açıkça yazılmalıdır.

Dava açılırken veya kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi istenirken bu unsurların dilekçede somut olarak önerilmesi, mahkemenin çocuğun yaşına ve tarafların yaşadığı şehirlere uygun bir düzen kurmasını kolaylaştırır. Ebeveynlerin farklı şehirlerde yaşadığı dosyalarda hafta sonu görüşmeleri yerine daha uzun ama daha seyrek görüşmeler ve yol masraflarının paylaşımı değerlendirilir. Karar uygulanamaz hâle gelmişse TMK m.183 kapsamında değişiklik talebi en doğru yoldur.

Boşanma davası sürerken görüşme: TMK m.169 geçici önlemleri

Kişisel ilişki sorunu çoğu zaman boşanma kararından önce, dava sürerken başlar: ebeveynlerden biri çocukla birlikte evden ayrılır ve diğer ebeveynin çocuğu görmesini engeller. Bu dönemde henüz kesinleşmiş bir velayet kararı yoktur; ancak TMK m.169 uyarınca boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan ve özellikle çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır. Bu kapsamda geçici velayet ile birlikte diğer ebeveynle geçici kişisel ilişki düzeni kurulması istenmelidir. Geçici önlem niteliğindeki bu tedbir kararları da 5395 sayılı Kanun’un Dördüncü Kısmı uyarınca adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğünce yerine getirilir ve aykırılık aynı yaptırıma tabidir.

Dava sürerken çocuğun tek taraflı olarak görüştürülmemesi, velayet değerlendirmesinde ebeveynin diğer ebeveynle ilişkiyi destekleme kapasitesinin zayıf olduğu yönünde değerlendirilebilir. Bu nedenle ayrılık anında çocuğun kimde kalacağına ve diğer ebeveynle nasıl görüşeceğine ilişkin geçici önlem talebinin dava dilekçesinde veya ilk duruşmada açıkça dile getirilmesi, hem çocuğun düzenini korur hem de sonraki uyuşmazlıkları azaltır.

Engellemeyi belgelemek ve yurt dışı boyutu: 5717 sayılı Kanun

Her engelleme mutlaka resmî kayda geçirilmelidir. Müdürlük tutanakları en güçlü belgedir; bunun yanında görüşme günü teslim yerinde hazır bulunulduğunu gösteren kayıtlar, karşı tarafla yapılan yazışmalar, tanık beyanları ve okul kayıtları saklanmalıdır. Hak sahibi de karara birebir uymalıdır: kararda yazan gün, saat ve yere uyulması, çocuğun süresinde geri getirilmesi ve adres ya da iletişim bilgisindeki değişikliğin müdürlüğe bildirilmesi karşı tarafın kusurunu netleştirir. Çocuğa hukuki süreçlerin anlatılması veya diğer ebeveyn hakkında olumsuz telkinde bulunulması ise uzman raporlarına yansır.

Çocuk başka bir ülkede yaşıyorsa veya yurt dışına götürülmüşse Türkiye’nin taraf olduğu 1980 Lahey Sözleşmesi ve 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun devreye girer. Bu Kanun yalnız çocuğun iadesini değil, şahsi ilişki kurulmasını da kapsar; başvuru merkezi makam olan Adalet Bakanlığına yapılır ve süreç Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yürütülür. Kanun uyarınca şahsi ilişki kurulmasına dair ilamlar da 5395 sayılı Kanun’un Dördüncü Kısım hükümlerine göre yerine getirilir.

Kalıcı çözüm: kişisel ilişkinin veya velayetin değiştirilmesi — TMK m.183

Engelleme süreklilik kazanmışsa yalnızca disiplin hapsi yolu yeterli olmayabilir. TMK m.183 uyarınca ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır; maddedeki “gibi” ifadesi sayımın sınırlayıcı olmadığını gösterir ve süreklilik kazanmış engelleme de bu kapsamda değerlendirilebilir. Bu yolla kişisel ilişkinin süre, sıklık ve teslim yeri bakımından uygulanabilir biçimde yeniden düzenlenmesi istenebilir. TMK m.324’teki zedelememe yükümlülüğünü ağır ve sürekli biçimde ihlal eden velayet sahibi bakımından velayetin değiştirilmesi talebi de gündeme gelebilir; ancak mahkeme bu değerlendirmeyi daima çocuğun üstün yararı ekseninde yapar.

Bu davalarda en güçlü deliller müdürlük tutanaklarıdır; ayrıca yazışmalar, tanık beyanları ve okul kayıtları sunulmalı, sosyal inceleme raporu ile uzman görüşü alınması istenmelidir. Dava 4787 sayılı Kanun m.4 uyarınca aile mahkemesinde görülür ve dava süresince TMK m.169 kapsamında geçici görüşme düzeni talep edilebilir. Uzman raporlarının değerlendirilmesi için uzman raporunun bağlayıcılığı, velayet değişikliği için velayet değişikliği davası yazılarımıza bakabilirsiniz. Kişisel ilişki ve teslim süreçleriniz için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.