Boşanmış Ebeveynin Çocuğu Görüş Saatinde Geç Getirmesi: Yaptırım

Önce güncel rejim: infaz artık icra dairesinde değil

Kişisel ilişki ihlallerinde ne yapılacağı, 2021’de kökten değişti. Bu değişikliği bilmeden atılan adım, yanlış mercie başvuruyla zaman kaybettirir.

30 Kasım 2021 tarihli ve 31675 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 7343 sayılı Kanun ile çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin maddeler (İİK m. 25, 25/a, 25/b ve 341) İcra ve İflas Kanunu’ndan çıkarılmış; konu 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na taşınmıştır.

ÇKK 41/A’ya göre: çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair aile mahkemeleri tarafından verilen ilam veya tedbir kararları, çocuğun üstün yararı esas alınarak Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir. Bu müdürlüklerin bulunmadığı yerlerde işlemler, Bakanlıkça belirlenen hukuk mahkemeleri yazı işleri müdürlüklerince yürütülür.

Pratik sonuçlar

• Başvuru mercii: icra dairesi değil, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü.
• Teslim yeri: çocuk dostu biçimde düzenlenmiş çocuk görüşme merkezleri; uzman veya rehber öğretmen eşliğinde.
• Şikâyet mercii: icra mahkemesi değil, aile mahkemesi.
• Yönetmelik: uygulama usul ve esasları, 4 Ağustos 2022 tarihli ve 31913 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Yönetmelik’te düzenlenmiştir.

İhlalin iki yönü: teslim etmeme ve geç getirme

Kişisel ilişki düzeni her iki tarafı da bağlar. İhlal, yalnızca velayet sahibinin çocuğu teslim etmemesi değildir.

Velayet sahibi teslim etmiyorsa

Hak sahibi ebeveyn, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne başvurur. Müdürlük, yükümlüyle iletişime geçerek kararın gereğinin yerine getirilmesini sağlamaya çalışır; sonuç alınamazsa teslim emri düzenlenir.

Görüşme hakkı olan geç getiriyorsa

Bu da düzenin ihlalidir ve hafife alınmaz. Sürekli ve kasıtlı gecikmeler, kişisel ilişki düzeninin yeniden değerlendirilmesine yol açabilir. TMK 324’ün ikinci fıkrası uyarınca; kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girer, ana baba bu haklarını yükümlülüklerine aykırı kullanır ya da çocukla ciddi olarak ilgilenmezse, kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kendilerinden alınabilir.

Geri getirmeme: ceza boyutu

Gecikme ile çocuğu hiç geri getirmemek farklı şeylerdir. Kişisel ilişki tesis edildikten sonra çocuğun velayet sahibine iade edilmemesi hâlinde, Türk Ceza Kanunu’nun 234. maddesinde düzenlenen çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçu gündeme gelebilir. Bu, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü nezdindeki süreçten bağımsız bir ceza soruşturmasıdır.

Yaptırım basamakları

Yeni rejim, doğrudan hapisle başlamaz; kademeli bir yapı öngörür.

1. Danışmanlık tedbiri

Çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair işlemlerin çocuğun üstün yararını koruyacak şekilde yerine getirilebilmesi amacıyla, müdürlüğün önerisi üzerine aile mahkemesince çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasına karar verilebilir. Önemli olan şu: yükümlünün teslim emrine aykırı ilk hareketinde müdürlük, aile mahkemesinden danışmanlık tedbiri uygulanmasını talep eder.

2. Disiplin hapsi

Teslim emrinin gereğinin yerine getirilmemesi hâlinde ÇKK’nın 41/F maddesinde düzenlenen disiplin hapsi gündeme gelir. Bu bir ceza değil, yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamaya yönelik zorlama aracıdır.

3. Velayetin değiştirilmesi

En ağır ve en az bilinen sonuç budur. 7343 sayılı Kanun’la TMK 324’e eklenen üçüncü fıkra şöyledir: “Velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir.”

Yani görüşmeyi engellemek artık doğrudan velayeti kaybetme riski doğurur ve bu risk, kararın kendisinde taraflara bildirilir.

Bir sınır: zorlama yok

Çocuk teslimi zorla yerine getirilebilirken, çocukla kişisel ilişki kurulmasında zorlama öngörülmemiş, çocuğun rızası gözetilmiştir. Çocuk görüşmek istemiyorsa, izlenecek yol zor kullanmak değil; danışmanlık tedbiri ve gerekiyorsa kişisel ilişki düzeninin yeniden değerlendirilmesidir.

Pratik yol haritası

Görüşme hakkı engellenen ebeveyn için

1. Kayıt tutun. Hangi tarihte, hangi saatte, nerede beklendiği ve gerçekleşmediği; varsa yazışmalar. Düzensiz değil sistematik ihlali göstermek belirleyicidir.
2. Müdürlüğe başvurun. Kararın onaylı sureti, kesinleşme şerhi ve kimlik belgeleriyle adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne başvurun.
3. Danışmanlık tedbirini takip edin. İlk aykırılıkta müdürlüğün aile mahkemesinden tedbir talep etmesi gerekir; bu adımın atıldığını izleyin.
4. Velayetin değiştirilmesi seçeneğini değerlendirin. Sistematik engelleme sürüyorsa TMK 324/3 ve TMK 183’e dayanarak dava açılabilir.

Çocuğu geç getirmekle suçlanan ebeveyn için

1. Gecikmenin sebebini belgeleyin: trafik, sağlık, ulaşım aksaklığı. Tek seferlik ve mazur görülebilir gecikmeler ile sistematik ihlal farklı değerlendirilir.
2. Karşı tarafı önceden bilgilendirin; yazılı bildirim, sonraki uyuşmazlıkta en güçlü savunmadır.
3. Mevcut düzen fiilen uygulanamıyorsa gecikmeyi sürdürmek yerine kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi davası açın.

Kararın yazımı sorunu çözer

İhlal iddialarının büyük bölümü, kararın belirsiz yazılmasından doğar. Teslim yeri, saat, teslimi kimin yapacağı, gecikme hâlinde ne olacağı ve bayram-tatil düzeni tereddüde yer bırakmayacak biçimde gösterilmelidir. Kişisel ilişki hükmü, sonradan bir müdürlük tarafından uygulanacaktır; infaza elverişli olmayan bir hüküm, her ay yeni bir uyuşmazlık üretir.