Velayeti Olan Eş Çocuğu Diğer Ebeveynden Soğutursa Ne Olur?

Hukuki dayanak: iki fıkra, iki sonuç

Yabancılaştırma, Türk hukukunda ayrı bir “suç” veya kanuni kavram olarak tanımlanmamıştır. Ancak somut davranışların hukuki karşılığı nettir ve dayanağı TMK 324’tür.

TMK 324/1 — kaçınma yükümlülüğü

“Ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür.” Bu, velayet sahibine yüklenmiş bir kaçınma yükümlülüğüdür; çocuğu diğer ebeveyne karşı olumsuz yönlendirmek bu yükümlülüğün doğrudan ihlalidir.

TMK 324/3 — velayetin değiştirilmesi

7343 sayılı Kanun’la eklenen fıkra şöyledir: “Velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir.”

Yargıtay’ın kurduğu ilke

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2017/2-1890 E. ve 2019/1123 K. sayılı kararında şu ilke konmuştur: velayet hakkına sahip olan tarafın, diğer ebeveyn ile çocuk arasındaki kişisel ilişkiyi sürekli ve nedensiz olarak engellemesi velayetin değiştirilmesi sebebidir; kişisel ilişkiyi engelleyen ebeveyn velayet görevini kötüye kullanmış sayılır.

Dikkat edilmesi gereken iki kelime “sürekli” ve “nedensiz”dir. Tek seferlik bir aksama ya da haklı bir sebebe dayanan erteleme bu kapsamda değildir; aranan, süreklilik gösteren ve makul gerekçesi bulunmayan bir örüntüdür.

Çocuğun beyanı neden dikkatle değerlendiriliyor?

Yabancılaştırma iddialarının en zor yanı şudur: çocuk, görüşmek istemediğini kendi ağzıyla söyler. Mahkemeler bu beyanı otomatik olarak esas almaz.

Uygulamadan bir değerlendirme

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 2019/501 E. ve 2019/3271 K. sayılı kararına konu kişisel ilişkinin kaldırılması davasında, ilk derece mahkemesi sosyal inceleme raporuna dayanarak şu tespitleri yapmıştır: ayrılık süresinde küçüğün her iki ebeveynine de ihtiyacı olduğu; ebeveynlerini uzun süre göremeyen çocukların birine karşı yabancılaşma içine girebilecekleri; bu durumu yaşayan çocukların karşısındaki kişiye göre farklı konuşabilecekleri; birlikte kaldıkları ebeveyn neyi duymak istiyorsa onu söyleyebilecekleri; herkese ayrı konuşabilecekleri gibi suskunluk içine de girebilecekleri; küçüğün birlikte kaldığı ebeveynin beklentisine uygun davranış geliştirip diğer ebeveyniyle görüşmek istemediğini söyleyebileceği.

Bu değerlendirme, çocuğun “görüşmek istemiyorum” beyanının tek başına belirleyici sayılamayacağının somut gerekçesidir.

Uzmanın baktığı işaretler

• Çocuğun yaşına uygun olmayan hukuki veya mali ayrıntılar bilmesi.
• Ezberlenmiş ifadeler, yetişkin kelime dağarcığı.
• Reddin gerekçesiz veya orantısız olması — somut bir olay anlatamadan mutlak bir ret.
• Bir ebeveyne yönelik duyguları serbestçe ifade edememesi; sadakat çatışması belirtileri.
• Beyanın farklı görüşmelerde tutarsız olması.

İspat: bu davaların en zor kısmı

Yabancılaştırma, tek bir olayla değil bir örüntüyle ispatlanır. Bu nedenle delil toplama biçimi, davanın kendisinden önce gelir.

Sosyal inceleme raporu

Bu dosyaların omurgasıdır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 21.04.2025 tarihli, 2024/5917 E. ve 2025/4008 K. sayılı kararında; uzmanların her iki ebeveyn ve çocukla görüşerek barınma, gelir, sosyal ve psikolojik durumları raporlaması gerektiği, rapor alınmaksızın eksik incelemeyle karar verilmesinin bozma sebebi olduğu belirtilmiştir. Raporun mutlaka istenmesi gerekir.

Kayıt tutma

Hangi tarihte, hangi saatte, nerede beklendiği ve görüşmenin gerçekleşmediği; hangi gerekçenin ileri sürüldüğü. Bu kayıtlar, “sürekli ve nedensiz” unsurunu somutlaştırır. Adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü nezdindeki dosya kayıtları da bu amaçla kullanılabilir.

Yazışmalar ve tanıklar

Taraflar arasındaki mesajlar, çocuğun okul öğretmeni, aile çevresi ve teslim sırasında bulunan kişilerin beyanları. Yargıtay içtihatlarında, çelişkili deliller varken yalnızca tanık beyanlarına dayanılarak hüküm kurulmasının hukuka aykırı olduğu kabul edildiğinden, tanık beyanı diğer delillerle desteklenmelidir.

Uzman görüşü

HMK 293 uyarınca taraflar, kendi seçtikleri bir uzmandan bilimsel mütalaa alarak dosyaya sunabilir. Sosyal inceleme raporunun metodolojik eksikliklerini ortaya koymak için etkili bir araçtır.

Hangi yolu izlemeli?

1. Kararın yerine getirilmesi için başvuru

Kişisel ilişki fiilen engelleniyorsa, başvuru mercii 2021’de değişmiştir. 7343 sayılı Kanun’la (RG 30.11.2021, S. 31675) İİK m. 25, 25/a, 25/b ve 341 yürürlükten kaldırılmış; konu 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na taşınmıştır. ÇKK 41/A uyarınca bu kararlar, Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir. Teslim, çocuk dostu biçimde düzenlenmiş çocuk görüşme merkezlerinde uzman veya rehber öğretmen eşliğinde gerçekleştirilir.

2. Danışmanlık tedbiri

Yükümlünün teslim emrine aykırı ilk hareketinde müdürlük, aile mahkemesinden danışmanlık tedbiri uygulanmasını talep eder. Bu tedbir çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında uygulanabilir ve yabancılaştırma dosyalarında en işlevsel araçlardan biridir.

3. Kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi

Mevcut düzen çatışma üretiyorsa, teslim usulünün ve yerinin değiştirilmesi talep edilebilir. Tarafların yüz yüze gelmesini önleyen bir düzen, çoğu dosyada gerilimi doğrudan düşürür.

4. Velayetin değiştirilmesi

Engelleme sürekli ve nedensizse, TMK 324/3 ve TMK 183’e dayanarak velayetin değiştirilmesi istenebilir. Ancak mahkeme, velayeti değiştirmenin çocuk için yaratacağı sarsıntıyı da tartar; bu nedenle talebin, süreklilik gösteren bir örüntüyü belgelerle ortaya koyması gerekir.

Yapılmaması gereken

Karşılık olarak çocuğu diğer ebeveyne karşı kışkırtmak, nafakayı kesmek veya çocuğu iade etmemek. Bu davranışların hepsi hem çocuğa zarar verir hem de dosyada aleyhinize döner. Çocuğun geri getirilmemesi ayrıca TCK 234’te düzenlenen çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçunu gündeme getirebilir.