Velayeti Olan Eş Çocuğu Diğer Ebeveynden Soğutursa Ne Olur?

Boşanma sonrası en zarar verici durumlardan biri, bir ebeveynin çocuğu diğer ebeveyne karşı sistematik olarak soğutmasıdır. ‘Ebeveyne yabancılaştırma’ olarak adlandırılan bu davranışın hukuki sonuçları vardır. Bu yazıda konunun velayet üzerindeki etkisini açıklıyoruz.

Ebeveyne Yabancılaştırma Nedir?

Ebeveyne yabancılaştırma, velayeti elinde bulunduran ya da çocukla yaşayan ebeveynin, çocuğu diğer ebeveyne karşı olumsuz yönde etkilemesi, soğutması veya ona karşı kışkırtmasıdır. Çocuğun diğer ebeveynle sağlıklı bağ kurmasını engelleyen bu davranış, çocuğun psikolojik gelişimine zarar verir.

Velayetin Kötüye Kullanılması Sayılır

Velayeti alan ebeveynin, diğer ebeveynin çocukla kişisel ilişki kurma hakkını engellemesi ya da çocuğu ona karşı yabancılaştırması, velayet hakkının kötüye kullanılması olarak değerlendirilir. Bu durum, çocuğun üstün yararına aykırıdır ve hukuken korunmaz.

Velayetin Değiştirilmesi Sebebi Olabilir

Sistematik yabancılaştırma, velayetin değiştirilmesi için haklı sebep oluşturabilir. Diğer ebeveyn, bu durumu somut delillerle (tanık, mesaj kayıtları, uzman görüşü, sosyal inceleme raporu) ortaya koyarak velayetin değiştirilmesi davası açabilir. Mahkeme, çocuğun üstün yararını esas alarak değerlendirir.

Kişisel İlişkinin Korunması

Velayetsiz ebeveynin çocukla kişisel ilişkisi engelleniyorsa kararın yerine getirilmesi için başvuruda bulunulur; ancak başvuru mercii 2021’de değişmiştir. 7343 sayılı Kanun’la (RG 30.11.2021, S. 31675) İİK m. 25, 25/a, 25/b ve 341 yürürlükten kaldırılmış, konu 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na taşınmıştır. ÇKK 41/A uyarınca bu kararlar Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir; teslim, çocuk görüşme merkezlerinde uzman veya rehber öğretmen eşliğinde gerçekleştirilir. Yükümlünün emre aykırı ilk hareketinde müdürlük, aile mahkemesinden danışmanlık tedbiri uygulanmasını talep eder. Amaç, çocuğun her iki ebeveyniyle de bağını korumaktır.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Kişisel İlişki Bloğu: m.323-326

Yabancılaştırma iddiasının kanunî zemini tek maddede değil, birbirini tamamlayan dört maddededir.

Hakkın kaynağı — TMK m.323: ana ve babadan her biri, velâyeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir.

Yükümlülük — TMK m.324/1: ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür.

Bu fıkra iki yönlüdür. Yükümlülük yalnız velâyet sahibine değil, her iki ebeveyne yüklenmiştir. “Zedelemekten kaçınma” ifadesi, aktif engellemenin yanında ilişkiyi yıpratan söz ve davranışları da kapsar.

Sınırlama ve kaldırma — TMK m.324/2: kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girer veya ana ve baba bu haklarını birinci fıkrada öngörülen yükümlülüklerine aykırı olarak kullanırlar veya çocuk ile ciddî olarak ilgilenmezler ya da diğer önemli sebepler varsa, kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kendilerinden alınabilir.

Dikkat edilmesi gereken nokta. Bu fıkra, yükümlülüğe aykırı davranan tarafın kendi kişisel ilişki hakkının reddedilmesi ya da alınması sonucunu doğurur.

2021’de eklenen fıkra — m.324/3. 24/11/2021 tarihli ve 7343 sayılı Kanun’un 38. maddesiyle eklenen fıkra uyarınca; velâyet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velâyet değiştirilebilir. Bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir.

Üçüncü kişiler — TMK m.325. Olağanüstü hâller mevcutsa, çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde çocuk ile kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlarına da tanınabilir. Ana ve baba için öngörülen sınırlamalar üçüncü kişiler için kıyas yoluyla uygulanır.

Bu madde büyükanne ve büyükbabalar için işler. Yabancılaştırma çoğu zaman yalnız ebeveyni değil, onun ailesini de hedef alır; m.325 bu kişilere bağımsız bir talep imkânı verir.

Yetki — TMK m.326: kişisel ilişki kurulmasıyla ilgili bütün düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir. Boşanmaya ve evlilik birliğinin korunmasına ilişkin yetki kuralları saklıdır.

Talebin Kurulması: Hangi Eşik, Hangi Madde?

Aynı olgudan farklı ağırlıkta talepler doğabilir; hangisinin isteneceği dosyanın gücüne bağlıdır.

En hafif yol — kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi. m.323 ve m.326 uyarınca, mevcut düzenin işlemediği gösterilerek sürelerin, teslim yerinin ve yönteminin yeniden belirlenmesi istenebilir.

Orta yol — velâyetin değiştirilmesi. Dayanak hem m.183 hem m.324/3‘tür. m.183 uyarınca, yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.

Ölçüt — TMK m.182/2. Kişisel ilişkinin düzenlenmesinde çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlâk bakımından yararları esas tutulur.

En ağır yol — koruma önlemleri. m.346 uyarınca çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır. Bu maddede ana babanın kusuru aranmaz.

Kaldırma son çaredir. m.348 uyarınca velâyetin kaldırılması, ancak diğer önlemlerden sonuç alınamaması ya da bunların yetersiz kalacağının önceden anlaşılması hâlinde gündeme gelir.

Pratik kurgu. Dilekçe terditli kurulmalıdır: aslî talep velâyetin değiştirilmesi, fer’î talep ise kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi olabilir.

Dayanağı — HMK m.111. Davacı, aynı davalıya karşı birden fazla talebini, aralarında aslilik-ferilik ilişkisi kurmak suretiyle, aynı dava dilekçesinde ileri sürebilir. Mahkeme, aslî talebin esastan reddine karar vermedikçe fer’î talebi inceleyemez ve hükme bağlayamaz.

Neden önemli? Yalnız velâyetin değiştirilmesi istenmiş ve eşik karşılanamamışsa dava reddedilir; oysa aynı olgular kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi bakımından yeterli olabilirdi.

İspatın Anahtarı: HMK m.293 Uzman Görüşü

Bu davaların en zor yönü ispattır; kanun, tarafa kendi uzmanını devreye sokma imkânı tanımıştır.

HMK m.293/1: taraflar, dava konusu olayla ilgili olarak, uzmanından bilimsel mütalaa alabilirler. Sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez.

İzin gerekmez. Taraflar, mahkemenin onayına veya iznine ihtiyaç duymaksızın kendi belirledikleri uzman kişilerden bilimsel mütalaa alabilirler. Bu kurum, Anglo-Sakson kökenlidir ve “taraf bilirkişisi” ya da “uzman tanık” olarak da anılır.

Bilirkişiden farkı. Bilirkişi mahkemece atanır ve kamu görevlisidir; uzman görüşünü ise taraf kendisi belirler ve masrafını kendisi karşılar. Bu giderler mahkemeden veya karşı taraftan istenemez.

Uzmanın dinlenmesi — m.293/2. Hâkim, talep üzerine veya re’sen, kendisinden rapor alınan uzman kişinin davet edilerek dinlenilmesine karar verebilir. Çağrıldığı duruşmada hâkim ve taraflar gerekli soruları sorabilir.

Yaptırım — m.293/3. Uzman kişi çağrıldığı duruşmaya geçerli bir özrü olmadan gelmezse, hazırlamış olduğu rapor mahkemece değerlendirmeye tabi tutulmaz.

Değerlendirilmesi zorunludur. Yargıtay kararlarında; tarafın sunduğu uzman görüşünün dava konusuyla ilgili olması hâlinde mahkemece mutlaka değerlendirilmesi gerektiği, aksi durumun Anayasa m.36 ve AİHS m.6 uyarınca adil yargılanma ve hukukî dinlenilme hakkını ihlal edeceği belirtilmiştir.

Çelişki varsa. Sunulan uzman görüşündeki tespitler resmî bilirkişi raporuyla çelişiyorsa, hâkimin bu çelişkiyi gerekçeli olarak gidermesi gerekir.

Sistematik bütünlük. Bu kural; m.266 (bilirkişiye başvurulması), m.281 (rapora itiraz), m.282 (raporun hâkimi bağlamaması) ve m.27 (hukukî dinlenilme hakkı) ile birlikte işler.

Rapora itiraz — HMK m.281. Taraflar, bilirkişi raporunun kendilerine tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde; raporda eksik gördükleri hususların tamamlanmasını, belirsiz hususlar hakkında açıklama yapılmasını veya yeni görevlendirilecek bilirkişi aracılığıyla yeniden inceleme yapılmasını isteyebilirler.

Bu iki yol birlikte kullanılır. Sosyal inceleme raporu aleyhe ise; iki hafta içinde m.281 uyarınca itiraz edilmeli ve aynı dosyaya m.293 uyarınca alınmış uzman görüşü sunulmalıdır.

Kayıt Üretmek: Adlî Destek Müdürlüğü Süreci

Yabancılaştırma iddiası, resmî kayıtla desteklenmedikçe çoğu zaman karşılıklı beyandan öteye geçmez.

Sistem 2022’de değişti. 7343 sayılı Kanun ile 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu‘na eklenen hükümler uyarınca, çocuk teslimi ve kişisel ilişki tesisi işlemleri 1 Nisan 2022‘den itibaren icra dairelerinden alınarak adlî destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerine devredilmiştir.

Teslim emri. Süreç, ilâma dayalı olarak müdürlükçe düzenlenen teslim emriyle yürür. Her teslim ve her başarısız girişim tutanağa bağlanır.

Tutanak neden kritik? Engelleme iddiasının ispatı, büyük ölçüde bu tutanaklara dayanır. Bu nedenle her ihlâlde süreç müdürlük üzerinden işletilmeli; kayıt üretilmelidir. Kendi başına yapılan ve tutanağa bağlanmayan girişimler ispat değeri taşımaz.

Yükümlü bakımından yaptırım. Teslim emrine aykırı hareket edenler ile emrin gereğinin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır.

Hak sahibi bakımından yaptırım. Kişisel ilişki için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibi, kararda belirtilen sürenin bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi, üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır.

Şikâyet süresi kaçırılmamalı. Süre bir aydır; geçirilmesi hâlinde o ihlâl bakımından şikâyet hakkı düşer.

Görevli mahkeme. Şikâyete bakacak görevli ve yetkili mahkeme, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesidir.

Diğer kayıt kaynakları. Okul devam ve rehberlik kayıtları, sağlık kuruluşu kayıtları, varsa 6284 tedbir dosyası ve kolluk tutanakları da dosyaya kazandırılmalıdır.

Yapılmaması Gerekenler ve Usul

Karşı tarafın davranışına aynı yöntemle karşılık vermek, çoğu zaman dosyayı zayıflatır.

Nafaka kesilemez. Kişisel ilişkinin engellenmesi, nafaka ödemeyi durdurma hakkı vermez. Ödemenin kesilmesi hâlinde İİK m.344 uyarınca alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir.

İki yükümlülük bağımsızdır. Bakım borcu m.182/2 ve m.327‘den; kişisel ilişki hakkı ise m.323‘ten doğar. Birinin ihlâli diğerini askıya almaz.

Karşı yönde ihlâl riski. m.324/1‘deki yükümlülük iki yönlü olduğundan, tepki olarak sergilenen davranışlar m.324/2 uyarınca kendi kişisel ilişki hakkının sınırlanmasına yol açabilir.

Hukuka aykırı delil — HMK m.189/2: hukuka aykırı olarak elde edilmiş olan deliller, mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz. Bu kural, Anayasa m.38/6‘daki yasakla aynı yöndedir.

Sonuç. Gizlice alınan kayıtlar hem delil olarak değerlendirilmez hem de ayrıca ceza sorumluluğu doğurabilir.

Tanık usulü — HMK m.240. Tanık gösteren taraf, tanık dinletmek istediği vakıayı ve tanıkların adı ve soyadı ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi sunar; listede gösterilmemiş olan kimseler dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez.

Çocuğun dinlenilmesi. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 12. maddesi, görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğun görüşlerini serbestçe ifade etme hakkını güvence altına alır ve bu görüşlere yaş ve olgunluk derecesine uygun olarak ağırlık verilmesini öngörür. Anayasa m.90 uyarınca bu andlaşma kanun hükmündedir.

Beyan tek başına belirleyici değildir. Yargıtay uygulamasında, idrak çağındaki çocuğun tercihinin tek başına yeterli olmadığı; kurulu düzenin, ebeveynin kusur veya ihmalinin ispatlanıp ispatlanmadığının ve uzman raporunun birlikte değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Görev. Dava aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Yargılama basit usule tâbidir ve HMK m.318 uyarınca deliller dilekçelerle birlikte sunulur.

Sıkça Sorulan Sorular

Yabancılaştırma Türk hukukunda tanımlı bir kavram mı?

Ayrı bir kanuni kavram veya suç olarak tanımlanmamıştır. Ancak somut davranışların hukuki karşılığı nettir: TMK 324/1’e göre ana ve babadan her biri diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlüdür.

Velayet değişebilir mi?

Değişebilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2017/2-1890 E., 2019/1123 K. sayılı kararına göre kişisel ilişkiyi sürekli ve nedensiz olarak engelleyen taraf velayet görevini kötüye kullanmış sayılır ve bu velayetin değiştirilmesi sebebidir.

“Sürekli ve nedensiz” ne demek?

Tek seferlik bir aksama ya da haklı sebebe dayanan erteleme bu kapsamda değildir. Aranan, süreklilik gösteren ve makul gerekçesi bulunmayan bir davranış örüntüsüdür; bu nedenle kayıt tutmak belirleyicidir.

Çocuk görüşmek istemediğini söylüyorsa ne olur?

Bu beyan otomatik olarak esas alınmaz. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 2019/501 E., 2019/3271 K. sayılı kararına konu dosyada, yabancılaşma yaşayan çocukların birlikte kaldıkları ebeveynin beklentisine uygun davranış geliştirebileceği ve diğer ebeveyniyle görüşmek istemediğini söyleyebileceği tespit edilmiştir.

Nasıl ispatlanır?

Örüntü ile. Sosyal inceleme raporu omurgadır; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 21.04.2025 tarihli 2024/5917 E., 2025/4008 K. sayılı kararında rapor alınmaksızın eksik incelemeyle karar verilmesi bozma sebebi sayılmıştır. Ayrıca tarih tarih tutulan kayıtlar, yazışmalar ve tanık beyanları kullanılır.

Gizli kayıt alabilir miyim?

Almayın. Hukuka aykırı yolla elde edilen deliller hükme esas alınmaz ve cezai sorumluluk doğurabilir. Ayrıca çocuğu kayıt aracı hâline getirmek uzman değerlendirmesinde sizin aleyhinize yorumlanır.

Görüşme engelleniyorsa nereye başvurulur?

İcra dairesine değil. 7343 sayılı Kanun’la ilgili maddeler İİK’dan çıkarılıp Çocuk Koruma Kanunu’na taşınmıştır; başvuru Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne yapılır.

Karşılık olarak ben de tepki gösterebilir miyim?

Göstermeyin. Çocuğu karşı tarafa karşı kışkırtmak, nafakayı kesmek veya çocuğu iade etmemek hem çocuğa zarar verir hem dosyada aleyhinize döner. Çocuğun geri getirilmemesi ayrıca TCK 234’teki suçu gündeme getirebilir.