Velayeti Olan Eş Çocuğu Diğer Ebeveynden Soğutursa Ne Olur?

Boşanma sonrası en zarar verici durumlardan biri, bir ebeveynin çocuğu diğer ebeveyne karşı sistematik olarak soğutmasıdır. ‘Ebeveyne yabancılaştırma’ olarak adlandırılan bu davranışın hukuki sonuçları vardır. Bu yazıda konunun velayet üzerindeki etkisini açıklıyoruz.

Ebeveyne Yabancılaştırma Nedir?

Ebeveyne yabancılaştırma, velayeti elinde bulunduran ya da çocukla yaşayan ebeveynin, çocuğu diğer ebeveyne karşı olumsuz yönde etkilemesi, soğutması veya ona karşı kışkırtmasıdır. Çocuğun diğer ebeveynle sağlıklı bağ kurmasını engelleyen bu davranış, çocuğun psikolojik gelişimine zarar verir.

Velayetin Kötüye Kullanılması Sayılır

Velayeti alan ebeveynin, diğer ebeveynin çocukla kişisel ilişki kurma hakkını engellemesi ya da çocuğu ona karşı yabancılaştırması, velayet hakkının kötüye kullanılması olarak değerlendirilir. Bu durum, çocuğun üstün yararına aykırıdır ve hukuken korunmaz.

Velayetin Değiştirilmesi Sebebi Olabilir

Sistematik yabancılaştırma, velayetin değiştirilmesi için haklı sebep oluşturabilir. Diğer ebeveyn, bu durumu somut delillerle (tanık, mesaj kayıtları, uzman görüşü, sosyal inceleme raporu) ortaya koyarak velayetin değiştirilmesi davası açabilir. Mahkeme, çocuğun üstün yararını esas alarak değerlendirir.

Kişisel İlişkinin Korunması

Velayetsiz ebeveynin çocukla kişisel ilişkisi engelleniyorsa kararın yerine getirilmesi için başvuruda bulunulur; ancak başvuru mercii 2021’de değişmiştir. 7343 sayılı Kanun’la (RG 30.11.2021, S. 31675) İİK m. 25, 25/a, 25/b ve 341 yürürlükten kaldırılmış, konu 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na taşınmıştır. ÇKK 41/A uyarınca bu kararlar Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir; teslim, çocuk görüşme merkezlerinde uzman veya rehber öğretmen eşliğinde gerçekleştirilir. Yükümlünün emre aykırı ilk hareketinde müdürlük, aile mahkemesinden danışmanlık tedbiri uygulanmasını talep eder. Amaç, çocuğun her iki ebeveyniyle de bağını korumaktır.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Kişisel İlişki Bloğu: m.323-326

Yabancılaştırma iddiasının kanunî zemini tek maddede değil, birbirini tamamlayan dört maddededir.

Hakkın kaynağı — TMK m.323: ana ve babadan her biri, velâyeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir.

Yükümlülük — TMK m.324/1: ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür.

Bu fıkra iki yönlüdür. Yükümlülük yalnız velâyet sahibine değil, her iki ebeveyne yüklenmiştir. “Zedelemekten kaçınma” ifadesi, aktif engellemenin yanında ilişkiyi yıpratan söz ve davranışları da kapsar.

Sınırlama ve kaldırma — TMK m.324/2: kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girer veya ana ve baba bu haklarını birinci fıkrada öngörülen yükümlülüklerine aykırı olarak kullanırlar veya çocuk ile ciddî olarak ilgilenmezler ya da diğer önemli sebepler varsa, kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kendilerinden alınabilir.

Dikkat edilmesi gereken nokta. Bu fıkra, yükümlülüğe aykırı davranan tarafın kendi kişisel ilişki hakkının reddedilmesi ya da alınması sonucunu doğurur.

2021’de eklenen fıkra — m.324/3. 24/11/2021 tarihli ve 7343 sayılı Kanun’un 38. maddesiyle eklenen fıkra uyarınca; velâyet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velâyet değiştirilebilir. Bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir.

Üçüncü kişiler — TMK m.325. Olağanüstü hâller mevcutsa, çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde çocuk ile kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlarına da tanınabilir. Ana ve baba için öngörülen sınırlamalar üçüncü kişiler için kıyas yoluyla uygulanır.

Bu madde büyükanne ve büyükbabalar için işler. Yabancılaştırma çoğu zaman yalnız ebeveyni değil, onun ailesini de hedef alır; m.325 bu kişilere bağımsız bir talep imkânı verir.

Yetki — TMK m.326: kişisel ilişki kurulmasıyla ilgili bütün düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir. Boşanmaya ve evlilik birliğinin korunmasına ilişkin yetki kuralları saklıdır.

Talebin Kurulması: Hangi Eşik, Hangi Madde?

Aynı olgudan farklı ağırlıkta talepler doğabilir; hangisinin isteneceği dosyanın gücüne bağlıdır.

En hafif yol — kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi. m.323 ve m.326 uyarınca, mevcut düzenin işlemediği gösterilerek sürelerin, teslim yerinin ve yönteminin yeniden belirlenmesi istenebilir.

Orta yol — velâyetin değiştirilmesi. Dayanak hem m.183 hem m.324/3‘tür. m.183 uyarınca, yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.

Ölçüt — TMK m.182/3. Kişisel ilişkinin düzenlenmesinde çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlâk bakımından yararları esas tutulur.

En ağır yol — koruma önlemleri. m.346 uyarınca çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır. Bu maddede ana babanın kusuru aranmaz.

Kaldırma son çaredir. m.348 uyarınca velâyetin kaldırılması, ancak diğer önlemlerden sonuç alınamaması ya da bunların yetersiz kalacağının önceden anlaşılması hâlinde gündeme gelir.

Pratik kurgu. Dilekçe terditli kurulmalıdır: aslî talep velâyetin değiştirilmesi, fer’î talep ise kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi olabilir.

Dayanağı — HMK m.111. Davacı, aynı davalıya karşı birden fazla talebini, aralarında aslilik-ferilik ilişkisi kurmak suretiyle, aynı dava dilekçesinde ileri sürebilir. Mahkeme, aslî talebin esastan reddine karar vermedikçe fer’î talebi inceleyemez ve hükme bağlayamaz.

Neden önemli? Yalnız velâyetin değiştirilmesi istenmiş ve eşik karşılanamamışsa dava reddedilir; oysa aynı olgular kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi bakımından yeterli olabilirdi.

İspatın Anahtarı: HMK m.293 Uzman Görüşü

Bu davaların en zor yönü ispattır; kanun, tarafa kendi uzmanını devreye sokma imkânı tanımıştır.

HMK m.293/1: taraflar, dava konusu olayla ilgili olarak, uzmanından bilimsel mütalaa alabilirler. Sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez.

İzin gerekmez. Taraflar, mahkemenin onayına veya iznine ihtiyaç duymaksızın kendi belirledikleri uzman kişilerden bilimsel mütalaa alabilirler. Bu kurum, Anglo-Sakson kökenlidir ve “taraf bilirkişisi” ya da “uzman tanık” olarak da anılır.

Bilirkişiden farkı. Bilirkişi mahkemece atanır ve kamu görevlisidir; uzman görüşünü ise taraf kendisi belirler ve masrafını kendisi karşılar. Bu giderler mahkemeden veya karşı taraftan istenemez.

Uzmanın dinlenmesi — m.293/2. Hâkim, talep üzerine veya re’sen, kendisinden rapor alınan uzman kişinin davet edilerek dinlenilmesine karar verebilir. Çağrıldığı duruşmada hâkim ve taraflar gerekli soruları sorabilir.

Yaptırım — m.293/3. Uzman kişi çağrıldığı duruşmaya geçerli bir özrü olmadan gelmezse, hazırlamış olduğu rapor mahkemece değerlendirmeye tabi tutulmaz.

Değerlendirilmesi zorunludur. Yargıtay kararlarında; tarafın sunduğu uzman görüşünün dava konusuyla ilgili olması hâlinde mahkemece mutlaka değerlendirilmesi gerektiği, aksi durumun Anayasa m.36 ve AİHS m.6 uyarınca adil yargılanma ve hukukî dinlenilme hakkını ihlal edeceği belirtilmiştir.

Çelişki varsa. Sunulan uzman görüşündeki tespitler resmî bilirkişi raporuyla çelişiyorsa, hâkimin bu çelişkiyi gerekçeli olarak gidermesi gerekir.

Sistematik bütünlük. Bu kural; m.266 (bilirkişiye başvurulması), m.281 (rapora itiraz), m.282 (raporun hâkimi bağlamaması) ve m.27 (hukukî dinlenilme hakkı) ile birlikte işler.

Rapora itiraz — HMK m.281. Taraflar, bilirkişi raporunun kendilerine tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde; raporda eksik gördükleri hususların tamamlanmasını, belirsiz hususlar hakkında açıklama yapılmasını veya yeni görevlendirilecek bilirkişi aracılığıyla yeniden inceleme yapılmasını isteyebilirler.

Bu iki yol birlikte kullanılır. Sosyal inceleme raporu aleyhe ise; iki hafta içinde m.281 uyarınca itiraz edilmeli ve aynı dosyaya m.293 uyarınca alınmış uzman görüşü sunulmalıdır.

Kayıt Üretmek: Adlî Destek Müdürlüğü Süreci

Yabancılaştırma iddiası, resmî kayıtla desteklenmedikçe çoğu zaman karşılıklı beyandan öteye geçmez.

Sistem kademeli olarak değişti. 7343 sayılı Kanun ile 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu‘na eklenen Dördüncü Kısım uyarınca çocuk teslimi ve kişisel ilişki tesisi işlemleri icra dairelerinden alınarak adlî destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerine devredilmiştir. Geçiş tek bir tarihte olmamıştır: geçici m.2 uygulamanın önce Adalet Bakanlığınca belirlenen il veya ilçelerde başlamasını öngörmüş; Bakanlığın çocuk teslimi rehberine göre sistem 4 Nisan 2022‘de 11 il merkezinde başlamış, 8 Mayıs 2023‘ten itibaren tüm ülkede uygulanmaktadır.

Teslim emri. Süreç, ilâma dayalı olarak müdürlükçe düzenlenen teslim emriyle yürür. Her teslim ve her başarısız girişim tutanağa bağlanır.

Tutanak neden kritik? Engelleme iddiasının ispatı, büyük ölçüde bu tutanaklara dayanır. Bu nedenle her ihlâlde süreç müdürlük üzerinden işletilmeli; kayıt üretilmelidir. Kendi başına yapılan ve tutanağa bağlanmayan girişimler ispat değeri taşımaz.

Yükümlü bakımından yaptırım (m.41/F-2). Kişisel ilişkiye ilişkin teslim emrine aykırı hareket edenler ile emrin gereğinin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır.

Çocuk teslimi emrinde süre daha uzundur (m.41/F-1). Kişisel ilişki değil de çocuk teslimine (örneğin velayetin değiştirilmesinden sonra çocuğun yeni velayet sahibine teslimine) ilişkin teslim emrine aykırılıkta yaptırım, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç aya kadar disiplin hapsidir. Yabancılaştırma dosyası velayet değişikliğiyle sonuçlanırsa, çocuğun teslim edilmemesi bu ağır yaptırımı gündeme getirir.

Hak sahibi bakımından yaptırım (m.41/F-3). Kişisel ilişki için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibi, kararda belirtilen sürenin bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi, üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır.

Şikâyet süresi kaçırılmamalı. Süre bir aydır; geçirilmesi hâlinde o ihlâl bakımından şikâyet hakkı düşer.

Görevli mahkeme. Şikâyete bakacak görevli ve yetkili mahkeme, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesidir.

Diğer kayıt kaynakları. Okul devam ve rehberlik kayıtları, sağlık kuruluşu kayıtları, varsa 6284 tedbir dosyası ve kolluk tutanakları da dosyaya kazandırılmalıdır.

Yapılmaması Gerekenler ve Usul

Karşı tarafın davranışına aynı yöntemle karşılık vermek, çoğu zaman dosyayı zayıflatır.

Nafaka kesilemez. Kişisel ilişkinin engellenmesi, nafaka ödemeyi durdurma hakkı vermez. Ödemenin kesilmesi hâlinde İİK m.344 uyarınca alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir.

İki yükümlülük bağımsızdır. Bakım borcu m.182/3 ve m.327‘den; kişisel ilişki hakkı ise m.323‘ten doğar. Birinin ihlâli diğerini askıya almaz.

Karşı yönde ihlâl riski. m.324/1‘deki yükümlülük iki yönlü olduğundan, tepki olarak sergilenen davranışlar m.324/2 uyarınca kendi kişisel ilişki hakkının sınırlanmasına yol açabilir.

Hukuka aykırı delil — HMK m.189/2: hukuka aykırı olarak elde edilmiş olan deliller, mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz. Bu kural, Anayasa m.38/6‘daki yasakla aynı yöndedir.

Sonuç. Gizlice alınan kayıtlar hem delil olarak değerlendirilmez hem de ayrıca ceza sorumluluğu doğurabilir.

Tanık usulü — HMK m.240. Tanık gösteren taraf, tanık dinletmek istediği vakıayı ve tanıkların adı ve soyadı ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi sunar; listede gösterilmemiş olan kimseler dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez.

Çocuğun dinlenilmesi. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 12. maddesi, görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğun görüşlerini serbestçe ifade etme hakkını güvence altına alır ve bu görüşlere yaş ve olgunluk derecesine uygun olarak ağırlık verilmesini öngörür. Anayasa m.90 uyarınca bu andlaşma kanun hükmündedir.

Beyan tek başına belirleyici değildir. Yargıtay uygulamasında, idrak çağındaki çocuğun tercihinin tek başına yeterli olmadığı; kurulu düzenin, ebeveynin kusur veya ihmalinin ispatlanıp ispatlanmadığının ve uzman raporunun birlikte değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Görev. Dava aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Yargılama basit usule tâbidir; deliller kural olarak dilekçelerle birlikte bildirilir (HMK m.318). Ancak velâyet kamu düzenine ilişkin olduğundan Yargıtay, yargılamanın her aşamasında ileri sürülen hususların nazara alınabileceğini kabul etmektedir (aşağıda).

5395 m.41/A–41/H: Yerine Getirme Süreci Madde Madde

Yabancılaştırma dosyalarında kişisel ilişki kararı çoğu zaman kâğıt üzerinde kalır. Kararın fiilen işletilmesi, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu‘nun 7343 sayılı Kanun’la eklenen Dördüncü Kısmına tâbidir. Bu süreç hem çözüm aracı hem de dosyanın en güçlü delil kaynağıdır.

Merci — m.41/A. Aile mahkemelerinin çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair ilâm ve tedbir kararları, Adalet Bakanlığınca kurulan adlî destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir; bu yapılırken çocuğun üstün yararı esas alınır.

Başvuru ve teslim emri — m.41/C. Yükümlü kararı gönüllü olarak yerine getirmezse hak sahibi müdürlüğe başvurur. Müdürlük önce yükümlüyle iletişime geçer; yükümlüye ulaşılamaz, çocuğu getirmeyeceğini beyan eder veya getirmezse teslim emri düzenlenir. Emir; teslim gününü, yükümlülükleri, yerleşim yeri veya iletişim bilgisi değişikliğini bildirme zorunluluğunu ve şikâyet hakkını içerir.

Hak sahibinin yükümlülüğü — m.41/C-7. Hak sahibi de pasif değildir: emrin yükümlüye tebliğinden sonra, teslim saatinden en az 48 saat önce müdürlüğe geleceğini bildirmek zorundadır. Bu bildirimin düzenli yapılması, karşı tarafın “ilgisizlik” savunmasını baştan zayıflatır.

Danışmanlık tedbiri — m.41/C-8. Yükümlünün teslim emrine aykırı ilk hareketinde müdürlük, aile mahkemesinden danışmanlık tedbiri uygulanmasını talep eder. Tedbir çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında uygulanabilir; yabancılaştırma dosyalarında ilk ihlâlden itibaren uzman müdahalesinin kayda geçmesini sağlar.

Teslim mekânı — m.41/D. Teslim, müdürlüğün belirlediği teslim mekânlarında yapılır; valilikler ve belediyeler müdürlüğün talebi üzerine elverişli mekânları belirler, yoksa oluşturur. Tarafların yüz yüze gelmesini önleyen bu düzen, çatışmayı doğrudan azaltır.

Şikâyet — m.41/E. Müdürlüğün işlem ve kararlarına karşı öğrenme veya tebliğ tarihinden itibaren bir hafta içinde, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine şikâyet yoluna gidilebilir. Şikâyet üzerine verilen karara karşı da tebliğden itibaren bir hafta içinde itiraz edilebilir; itiraz mercii bir hafta içinde karar verir ve bu karar kesindir.

Disiplin hapsi — m.41/F. Kanun üç ayrı yaptırım öngörür ve süreleri farklıdır:

• Çocuk teslimi emrine aykırılık (m.41/F-1): bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç aya kadar disiplin hapsi.
• Kişisel ilişki teslim emrine aykırılık (m.41/F-2): bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsi.
• Çocuğu süre bitiminde geri getirmeyen hak sahibi (m.41/F-3): bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç aya kadar disiplin hapsi.

Yargılama ve infaz — m.41/F-4 ilâ 7. Şikâyete, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesi bakar; şikâyet edilen duruşmaya çağrılır, gelmezse yokluğunda karar verilebilir. Disiplin hapsi kararları kesinleştikten sonra Cumhuriyet başsavcılığınca infaz edilir; kesinleşmeden itibaren iki yıl geçtikten sonra infaz edilemez. Şikâyetten vazgeçilmesi hâlinde ceza düşer. Çocuğun sonradan teslim edilmesiyle cezanın düşmesi ise yalnız birinci ve üçüncü fıkralar için öngörülmüştür; kişisel ilişkiye ilişkin ikinci fıkrada sonradan teslim, cezayı kendiliğinden düşürmez.

Kayıt ve yayın — m.41/G. Teslim veya kişisel ilişki sırasında kaydedilen ses ve görüntülerin internette yayımlanması hâlinde, kişilik haklarının ihlâl edildiğini iddia eden ilgililerin 5651 sayılı Kanun m.9 uyarınca içeriğin yayından çıkarılmasını veya erişimin engellenmesini isteyebileceği düzenlenmiştir; ancak atıf yapılan 5651 m.9, Anayasa Mahkemesinin 11/10/2023 tarihli ve E.2020/76, K.2023/172 sayılı kararıyla iptal edilmiş, iptal 10/10/2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu nedenle bugün kişilik hakkı davası ve ihtiyati tedbir (TMK m.24-25; HMK m.389), özel hayata ilişkin içerikte ise Siber Güvenlik Başkanlığına başvuru (5651 s.K. m.9/A) yolu kullanılır. Çocuğun görüntüsünü karşı tarafa karşı “delil” diye sosyal medyada paylaşmak bu nedenle de risklidir.

Masraf — m.41/H. Çocuk teslimi ve kişisel ilişki işlemleri harçtan istisnadır; avukatlık ücreti hariç masraflar Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır. Maddi imkânsızlık, sürecin işletilmemesi için gerekçe değildir.

Geçiş — geçici m.2. 7343 sayılı Kanun’un 48. maddesiyle eklenen geçici madde, Dördüncü Kısmın önce Bakanlıkça belirlenen il veya ilçelerde uygulanmasını, henüz uygulanmayan yerlerde İİK hükümlerinin uygulanmaya devam etmesini öngörmüştür. Bugün sistem tüm ülkede müdürlükler eliyle işlemektedir; ayrıntılı süreç için çocuk teslimi ve kişisel ilişkinin icrası rehberimize bakabilirsiniz.

Usul: Çekişmesiz Yargı, Re’sen Araştırma ve İhtar

Velayetin değiştirilmesi davası, sıradan bir alacak davası gibi yürümez; usul kuralları çocuğun üstün yararı ekseninde esneklik kazanır.

Niteleme — HMK m.382/2-b-13. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin, Hukuk Genel Kurulu’nun 14.06.2017 tarihli, 2017/2-1887 E., 2017/1196 K. sayılı kararıyla benimsenen bozma kararında, velayetin değiştirilmesi isteğinin çekişmesiz yargı işi olduğu (HMK m.382/2-b-13) ve bu işlerde aksine hüküm bulunmadıkça re’sen araştırma ilkesinin geçerli olduğu (HMK m.385/2) belirtilmiştir.

Kamu düzeni. Kurul aynı kararda velayetin kamu düzenine ilişkin olduğunu ve bu nedenle yargılamanın her aşamasında ileri sürülen hususların nazara alınmasının mümkün olduğunu vurgulamıştır. Cevap dilekçesiyle delil bildirilmemiş olması, çocuğun yararına ilişkin olguların incelenmesine engel değildir.

Pratik sonuç. Hâkim, tarafların gösterdiği delillerle sınırlı değildir; okul, sağlık ve müdürlük kayıtlarını getirtebilir, uzman incelemesi yaptırabilir. Yine de delilleri dilekçeyle birlikte sunmak, sürecin hızlı ve öngörülebilir işlemesi için en güvenli yoldur.

Uzman — 4787 sayılı Kanun m.5. Aile mahkemesi, Adalet Bakanlığınca adliyelerde görevlendirilen psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır; bunların bulunmadığı hâllerde kamu kurumlarında veya serbest çalışan uzmanlara başvurulabilir. Uzmanlar hakkında hâkimin reddine ilişkin sebepler de uygulanır; tarafsızlığından şüphe edilen uzman bu yolla reddedilebilir. Raporun nasıl okunacağı için sosyal inceleme raporu rehberimize bakabilirsiniz.

Kesin hüküm — HMK m.388. Çekişmesiz yargı kararları maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz. TMK m.183 de zaten yeni olguların zorunlu kılması hâlinde önlemlerin yeniden düzenlenmesini öngörür. Bu nedenle ilk talep reddedilse bile, engelleme sürdükçe yeni olgularla yeniden başvurulabilir; ilk dosyanın kayıtları ikinci dosyada süreklilik unsurunu güçlendirir.

İhtar — TMK m.182/2 ve m.324/3. 7343 sayılı Kanun’un 37. maddesiyle TMK m.182’ye eklenen ikinci fıkra uyarınca boşanma veya ayrılığa karar veren hâkim, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder; m.324/3 de aynı hususun kişisel ilişki kararında taraflara ihtar edilmesini emreder. 2021 öncesi tarihli kararlarda bu ihtar bulunmayabilir; kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi istenirken ihtarın da karara yazılması talep edilebilir.

6284 ile Kesişme: Koruma Kararı Varsa Kişisel İlişki

Yabancılaştırma iddiası bazen 6284 sayılı Kanun kapsamındaki bir koruma kararıyla aynı dosyada karşımıza çıkar. İki rejimin nasıl birleştiği, hem engelleme iddiasının hem de savunmanın değerlendirilmesinde belirleyicidir.

Kişisel ilişkiye doğrudan müdahale — m.5/1-(ç). Hâkim, şiddet uygulayan veya uygulama tehlikesi bulunan kişi hakkında; çocuklarla ilgili daha önce verilmiş bir kişisel ilişki kurma kararı varsa, kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılmasına, sınırlanmasına ya da tümüyle kaldırılmasına karar verebilir.

Yaklaşmama — m.5/1-(c) ve (d). Korunan kişilere ve bunların konut, okul ve işyerine yaklaşmama ile yakınlarına, tanıklarına ve çocuklarına yaklaşmama tedbirleri de verilebilir; (d) bendinde kişisel ilişki kurulmasına dair hâller saklı tutulmuştur.

Delil ve ivedilik — m.8/3. Koruyucu tedbir kararı için şiddetin uygulandığı hususunda delil veya belge aranmaz; kişisel ilişkiye ilişkin olanlar dâhil önleyici tedbir kararları ise geciktirilmeksizin verilir. Bu, kararın hızlı verilmesini sağlar; ancak velayet dosyasında olguların ayrıca ortaya konması gerekir.

Müdürlük uygulaması. Adalet Bakanlığı Adlî Destek ve Mağdur Hizmetleri Dairesi Başkanlığı’nın 12.02.2025 tarihli yazısına göre: uzaklaştırma kararı çocuğu kapsamıyorsa kişisel ilişki, taraflar karşı karşıya getirilmeden, uygun aralıklarla ve güvenlik önlemleri alınarak çocuk görüşme merkezlerinde yürütülür; çocuk lehine m.5/1-(c) tedbiri varsa kişisel ilişki yerine getirilemez, ayrıca (d) bendi tedbiri varsa engel bulunup bulunmadığı kararı veren mahkemeye sorulur; çocuk hakkında m.8/6 gizlilik kararı varsa gizlilik süresince kişisel ilişki yerine getirilmez. Bu işlemlere karşı da 5395 m.41/E uyarınca şikâyet yolu açıktır.

Yabancılaştırma dosyası açısından anlamı. Hakkında 6284 tedbiri bulunan ebeveynle görüşmenin kesilmesi, tedbire uyulduğu sürece kural olarak m.324/1 ihlâli olarak değerlendirilemez; çünkü engel mahkeme kararından doğar. Tedbirin haksız olduğu düşünülüyorsa doğru yol, karşı tarafı engellemekle suçlamak değil, tedbire itiraz etmek ve gerekirse kişisel ilişkinin sınırlı biçimde (refakatçi eşliğinde) sürdürülmesini istemektir. Bakanlık yazısı da gizlilik kararı veren birimin veya tarafların, gerekirse sosyal inceleme raporu alınarak kişisel ilişkinin sınırlandırılmasını ya da kaldırılmasını talep edebileceğini belirtir.

Ceza Boyutu: TCK m.234 ve Disiplin Hapsinin Farkı

Karşılıklı suçlamaların sıklıkla ceza şikâyetine dönüştüğü bu dosyalarda, hangi davranışın hangi yaptırıma bağlandığını bilmek gerekir.

Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması — TCK m.234/1. Velâyet yetkisi elinden alınmış ana veya babanın, onaltı yaşını bitirmemiş bir çocuğu veli, vasi veya bakım ve gözetim yükümlülüğü bulunan kişinin yanından cebir veya tehdit kullanmaksızın kaçırması veya alıkoyması üç aydan bir yıla kadar hapis cezasını gerektirir.

Ağırlaştırıcı hâl — m.234/2. Fiil cebir veya tehdit kullanılarak ya da oniki yaşını bitirmemiş çocuğa karşı işlenirse ceza bir katı oranında artırılır.

İki yol birbirinden bağımsızdır. 5395 m.41/F’deki disiplin hapsi, bir ay içindeki şikâyet üzerine aile mahkemesince verilen bir yaptırımdır; TCK m.234 ise Cumhuriyet başsavcılığı nezdinde yürüyen ceza soruşturmasının konusudur. Adalet Bakanlığı’nın çocuk teslimi rehberi de TCK m.234 kapsamında Cumhuriyet başsavcılığına şikâyet hakkının saklı olduğunu belirtir.

Velayet sahibi için yaptırım farklıdır. TCK m.234 velâyet yetkisi elinden alınmış ebeveyni hedef alır. Kişisel ilişkiyi engelleyen velayet sahibi bakımından yaptırım ise m.41/F-2’deki disiplin hapsi ve TMK m.324/3 uyarınca velayetin değiştirilmesidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yabancılaştırma Türk hukukunda tanımlı bir kavram mı?

Ayrı bir kanuni kavram veya suç olarak tanımlanmamıştır. Ancak somut davranışların hukuki karşılığı nettir: TMK 324/1’e göre ana ve babadan her biri diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlüdür.

Velayet değişebilir mi?

Değişebilir. TMK 324/3 uyarınca kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmeyen velayet sahibi bakımından, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da 01.04.2015 tarihli, 2013/2-1926 E., 2015/1139 K. sayılı kararında kişisel ilişkiyi sürekli olarak engelleyen annenin velayet hakkını kötüye kullandığını kabul ederek velayetin babaya verilmesi gerektiğine hükmetmiştir.

“Sürekli engelleme” ne demek?

Tek seferlik bir aksama ya da haklı sebebe dayanan erteleme bu kapsamda değildir. Hukuk Genel Kurulu, velayetin değiştirilmesi için esaslı değişikliğin “önemli ve sürekli” olmasını arar; aranan, süreklilik gösteren ve makul gerekçesi bulunmayan bir engelleme örüntüsüdür. Bu nedenle tarih tarih kayıt tutmak ve her ihlâlde müdürlük tutanağı oluşturmak belirleyicidir.

Çocuk görüşmek istemediğini söylüyorsa ne olur?

Beyan dinlenir ve ciddiye alınır, ancak tek başına sonucu belirlemez. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m.12, çocuğun görüşüne yaşı ve olgunluk derecesiyle orantılı ağırlık verilmesini öngörür. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 06.06.2018 tarihli, 2017/2069 E., 2018/1179 K. sayılı kararında idrak çağındaki çocuğun annesini görmek istemediği beyanı dikkate alınmış, ancak kişisel ilişki kaldırılmamış; yatılı olmayacak şekilde uygun süreli bir düzen kurulması istenmiştir. Beyanın yönlendirmeden kaynaklanıp kaynaklanmadığı uzman incelemesiyle ayrıştırılır.

Nasıl ispatlanır?

Örüntü ile. Sosyal inceleme raporu omurgadır; Kanuni dayanağı 4787 sayılı Kanun m.5’tir; Yargıtay uygulamasında rapor alınmaksızın eksik incelemeyle karar verilmesi bozma sebebi sayılmaktadır. Ayrıca tarih tarih tutulan kayıtlar, yazışmalar ve tanık beyanları kullanılır.

Gizli kayıt alabilir miyim?

Almayın. Hukuka aykırı yolla elde edilen deliller hükme esas alınmaz ve cezai sorumluluk doğurabilir. Ayrıca çocuğu kayıt aracı hâline getirmek uzman değerlendirmesinde sizin aleyhinize yorumlanır.

Görüşme engelleniyorsa nereye başvurulur?

İcra dairesine değil. 7343 sayılı Kanun’la ilgili maddeler İİK’dan çıkarılıp Çocuk Koruma Kanunu’na taşınmıştır; başvuru Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne yapılır.

Karşılık olarak ben de tepki gösterebilir miyim?

Göstermeyin. Çocuğu karşı tarafa karşı kışkırtmak, nafakayı kesmek veya çocuğu iade etmemek hem çocuğa zarar verir hem dosyada aleyhinize döner. Çocuğun geri getirilmemesi ayrıca TCK 234’teki suçu gündeme getirebilir.

Kişisel ilişki teslim emrine uymayan ebeveyne ne yaptırım uygulanır?

5395 sayılı Kanun m.41/F-2 uyarınca, bir ay içinde aile mahkemesine yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsi verilir. Çocuk teslimine ilişkin teslim emrine aykırılıkta ve çocuğu süre bitiminde geri getirmeyen hak sahibi için süre üç aya kadardır (m.41/F-1 ve 3). Karar kesinleştikten sonra Cumhuriyet başsavcılığınca infaz edilir; kesinleşmeden itibaren iki yıl geçerse infaz edilemez.

Müdürlüğün işlemine itiraz edebilir miyim?

Evet. 5395 m.41/E uyarınca müdürlüğün işlem ve kararlarına karşı öğrenme veya tebliğden itibaren bir hafta içinde, müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine şikâyet yoluna gidilebilir. Şikâyet üzerine verilen karara karşı da bir hafta içinde itiraz edilebilir; itiraz merciinin kararı kesindir.

Çocuk teslimi işlemleri için harç veya masraf ödenir mi?

Hayır. 5395 m.41/H uyarınca çocuk teslimi ve kişisel ilişki işlemleri harçtan istisnadır; avukatlık ücreti hariç masraflar Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır.

6284 kapsamında koruma kararı varsa kişisel ilişki ne olur?

6284 m.5/1-(ç) uyarınca hâkim, mevcut kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılmasına, sınırlanmasına veya tümüyle kaldırılmasına karar verebilir. Adalet Bakanlığı’nın 12.02.2025 tarihli yazısına göre çocuk lehine konut, okul ve işyerine yaklaşmama tedbiri varsa kişisel ilişki yerine getirilemez; çocuk hakkında gizlilik kararı varsa gizlilik süresince yerine getirilmez. Tedbire uyulması, kural olarak TMK 324/1 ihlâli sayılamaz.

Velayet değişikliği talebim reddedilirse yeniden başvurabilir miyim?

Evet. TMK 183, yeni olguların zorunlu kılması hâlinde önlemlerin yeniden düzenlenmesini öngörür; velayetin değiştirilmesi isteği çekişmesiz yargı işi olarak nitelendirildiğinden HMK 388 uyarınca maddi anlamda kesin hüküm de oluşmaz. Engelleme sürüyorsa yeni tutanak ve kayıtlarla yeniden başvurulabilir.