Velayet Davalarında Çocuğun Görüşü (TMK m.182)

Velayet davaları, çocukların geleceğini doğrudan belirleyen en hassas hukuki uyuşmazlıklardandır. Türk Medeni Kanunu’nun 182. maddesi boşanmada velayetin hâkim tarafından düzenlenmesini öngörür; çocuğun bu süreçte dinlenmesi ise Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m.12, Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi, TMK m.339/3 ve yerleşik Yargıtay içtihadına dayanır. Bu yazıda çocuğun velayet davalarında dinlenmesi hakkı, dinleme usulü, uzman incelemesi ve görüşün karar üzerindeki etkisi ele alınmaktadır.

1) Çocuğun Dinlenmesi — Kanuni Dayanak ve Uluslararası Standartlar

TMK m.182/1 uyarınca mahkeme, boşanma veya ayrılığa karar verirken olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra velayeti ve kişisel ilişkiyi düzenler; bu düzenlemede ölçü, Anayasa m.41/3 ve Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m.3/1’de ifadesini bulan çocuğun üstün yararıdır. Türkiye’nin taraf olduğu BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 12. maddesi ise görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğun, kendisini etkileyen her konuda görüşlerini serbestçe ifade etme hakkını tanır ve bu görüşlere çocuğun yaşı ve olgunluk derecesine göre gereken özenin gösterilmesini ister. TMK m.339/3 de ana ve babanın önemli konularda olabildiğince çocuğun düşüncesini göz önünde tutmasını öngörür. Türk mahkemeleri bu uluslararası standartları iç hukukla bütünleştirerek çocuğun dinlenmesini yaygın bir uygulama haline getirmiştir.

Çocuğun dinlenmesi hakkı, çocuğun karar üzerinde belirleyici söze sahip olduğu anlamına gelmez. Hâkim çocuğun görüşünü alır; ancak çocuğun üstün yararını esas alarak kararını bağımsız biçimde verir. Görüşün ağırlığı çocuğun yaşı, olgunluk düzeyi ve ebeveynlerden bağımsız biçimde görüş bildirip bildiremediğine göre değişir.

Dayanak hükümler: çocuğun dinlenmesinin mevzuat haritası

TMK m.182/1 metninde dinlenmesi öngörülen kişiler ana ve babadır; çocuk vesayet altındaysa vasi ve vesayet makamının düşüncesi alınır. Çocuğun bizzat dinlenmesi hakkı ise Türkiye’nin taraf olduğu iki uluslararası sözleşmeden doğar. Anayasa m.90/5 uyarınca usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalar kanun hükmündedir ve kanunla çatışma hâlinde antlaşma hükmü esas alınır. Bu nedenle Yargıtay, çocuğun dinlenmesini TMK m.182’nin metnine değil, bu sözleşmelerin doğrudan uygulanmasına dayandırır. Aşağıdaki tablo, velayet dosyasında çocuğun görüşüyle ilgili başvurulan hükümleri bir arada gösterir.

2) Kaç Yaşından İtibaren Çocuk Dinlenir?

Türk hukukunda çocuğun dinlenmesi için kanunda yazılı bir yaş sınırı yoktur; ölçüt, çocuğun görüş oluşturabilecek olgunluğa, yani idrak çağına ulaşıp ulaşmadığıdır (ÇHS m.12/1; Avrupa Sözleşmesi m.3). Uygulamada 8 yaş civarı ve üzerindeki çocukların idrak çağında kabul edildiği görülür: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, dava tarihinde 8 yaşında olan çocuğu idrak çağında sayarak görüşü alınmadan verilen kararı bozmuştur (YHGK 27.06.2018, E.2017/2-3117, K.2018/1278). Bu yaşın altındaki çocuklar için doğrudan beyan yerine aile mahkemesi uzmanlarının (psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı) gözlem ve incelemesine başvurulur (4787 s.K. m.5).

Öte yandan çocuğun görüşünün ağırlığı yaşla birlikte artar. Ergenlik çağındaki çocukların gerekçeli görüşlerine mahkemelerce daha fazla ağırlık verilir. Ancak hiçbir yaşta görüş tek başına bağlayıcı değildir: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, babasıyla yaşamak istediğini söyleyen 2002 doğumlu çocuk yönünden, annenin kusur veya ihmali ve esaslı bir durum değişikliği gösterilemediği, sosyal inceleme raporu da annede kalmayı önerdiği için velayetin değiştirilmesini kabul etmemiştir (YHGK 23.05.2018, E.2017/1567, K.2018/1132). Buna karşılık görüş diğer delillerle desteklendiğinde sonuç değişir: 2. Hukuk Dairesi, 2006 doğumlu ve idrak çağındaki kızın babasıyla yaşama yönündeki açık tercihini, babanın velayete elverişli olduğunu gösteren uzman raporu ve yaşam koşullarıyla birlikte değerlendirmiş ve velayeti anneye bırakan kararı bozmuştur (Yargıtay 2. HD 11.04.2017, E.2015/25768, K.2017/4203). İki karar birlikte okunduğunda ölçü şudur: görüş tek başına bağlayıcı değildir, ancak delillerle desteklenen açık bir tercih gerekçe gösterilmeden göz ardı edilemez.

3) Çocuğun Dinlenme Usulü

Çocuk, hâkim tarafından bizzat dinlenebilir ya da aile mahkemesine atanan psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacı aracılığıyla görüşü alınabilir (4787 s.K. m.5). ÇHS m.12/2 ve Avrupa Sözleşmesi m.6 da dinlemenin doğrudan veya bir temsilci ya da uygun bir kurum aracılığıyla yapılabileceğini öngörür. Uzman incelemesi, özellikle küçük yaşta çocuklar için ya da bir ebeveynin telkini altında olduğu şüphesi doğduğunda tercih edilir. Hukuk Genel Kurulu, görüş bu alanda eğitimli bir pedagog tarafından alınmışsa mahkemenin çocuğu ayrıca duruşmada dinlemesinin gerekmediğini kabul etmiştir (YHGK 21.02.2019, E.2018/2-1072, K.2019/185).

Çocuğun ebeveynlerinden birinin yanında ya da ebeveynlerin varlığında dinlenmesi kural olarak uygun değildir; baskı ve telkin ortamı yaratabilir. Bu nedenle dinleme güven veren, tarafsız bir ortamda gerçekleştirilir. Çocuğun belirli bir ebeveynin görüşlerini yansıtıp yansıtmadığı (ebeveyn yabancılaştırması) da uzmanlar tarafından değerlendirilir.

4) Çocuğun Görüşünün Hukuki Değeri

Çocuğun görüşü, velayet kararında önemli bir etken olmakla birlikte tek belirleyici unsur değildir. Hâkim şu faktörlerin tamamını değerlendirerek karar verir: çocuğun tercihi ve bu tercihin gerekçesi, çocuğun üstün yararı, her ebeveynin çocuğa bakabilme kapasitesi, kardeşlerin bir arada tutulması gerekliliği, çocuğun mevcut okuluna devam edebilmesi ve sosyal çevresiyle sürekliliği.

Çocuğun belirli bir ebeveynin telkini altında oluşturduğu görüş — “ebeveyn yabancılaştırma sendromu” — mahkemeler tarafından dikkatle değerlendirilir. Uzman raporunda telkin izleri tespit edilmişse bu görüşe daha az ağırlık verilir. Öte yandan çocuğun psikolojik sağlığını tehdit eden velayet kararından kaçınmak için hâkim çocuğun tercihini aşacak şekilde karar verebilir.

5) Uzman İncelemesi (Pedagog/Psikolog Raporu)

Velayet uyuşmazlıklarında mahkeme, pedagog, psikolog veya sosyal hizmet uzmanından rapor alınmasına karar verebilir. Bu rapor; çocuğun gelişim düzeyini, ebeveynlere bağlılığını, tercihin baskı altında oluşup oluşmadığını ve her ebeveynin velayeti kullanmadaki kapasitesini değerlendirir.

Uzman raporu velayet kararında son derece belirleyici bir etkiye sahip olabilir. Bu nedenle her iki ebeveynin de uzman değerlendirmesi sürecini ciddiye alması gerekir. Çocukla olumlu ilişki kurulması, ebeveynin psikolojik dengesini ve bakım kapasitesini ortaya koyması, raporda lehte bir değerlendirmeye yol açabilir. Rapora itiraz mümkündür: rapor tebliğinden itibaren iki hafta içinde eksikliklerin tamamlattırılması, belirsiz noktaların açıklattırılması veya yeni uzman atanması istenebilir (HMK m.281/1).

6) Ebeveyn Yabancılaştırması ve Çocuk Hakları

Ebeveyn yabancılaştırması, bir ebeveynin çocuğu diğer ebeveyne karşı olumsuz biçimde etkilemesi ve çocuğun diğer ebeveynle ilişkisini koparmaya çalışmasıdır. Bu durum mahkemeler tarafından çocuğun en üstün yararını tehdit eden bir faktör olarak değerlendirilir. Yabancılaştırma tespiti, velayetin değiştirilmesine bile zemin hazırlayabilir.

Ebeveynlerin her biri, çocuğun diğer ebeveynle sağlıklı ilişki sürdürmesini desteklemekle yükümlüdür. Bu yükümlülüğün kanuni dayanağı TMK m.324/1’dir: ana ve babadan her biri, diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlüdür. Kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmeyen velayet sahibi aleyhine, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir ve bu husus kararda taraflara ihtar edilir (TMK m.182/2, m.324/3). Uygulamada çocuğun diğer ebeveynle ilişkisini destekleyen tutum, velayet değerlendirmesinde lehe bir unsur olarak görülür. Yabancılaştırma uygulamasına yönelik somut deliller (mesaj, tanık, uzman raporu) mahkemeye sunulmalıdır.

7) Pratik Öneriler

Velayet davasında çocuğun dinlenmesine ilişkin öneriler: (i) çocuğa hiçbir zaman “ne söyleyeceğini” öğretmeyin ya da yönlendirmeyin — bu davada en ağır zarar yabancılaştırma uygulayan ebeveyne döner; (ii) çocukla ilişkinizi gösteren delilleri toplayın (fotoğraflar, okul katılımı, sağlık kayıtları); (iii) uzman incelemesi talep edebilirsiniz; (iv) rapora itiraz hakkınızı değerlendirin; (v) deneyimli aile hukuku avukatıyla çalışın. Çocuğun üstün yararını gerçekten ön planda tutmak hem etik hem de davayı kazanmak açısından en doğru yoldur.

Dinleme Usulü: Nerede, Kim Tarafından, Nasıl?

Çocuğun beyanının değeri, alınma biçimine bağlıdır. Usule aykırı biçimde alınan bir beyan, sonradan itiraz konusu yapılabilir.

Yaş Kademeleri ve Beyanın Ağırlığı

Kanun sabit bir yaş sınırı koymaz; ölçüt idrak kabiliyetidir. Ancak uygulamada yaşa göre farklı bir ağırlık verilir.

1. Küçük yaş grubu. Doğrudan beyan yerine, uzman gözlemi ve ebeveynlerle etkileşimin değerlendirilmesi öne çıkar.
2. Orta yaş grubu. Beyan alınır; ancak yönlendirme ihtimali nedeniyle diğer verilerle birlikte değerlendirilir.
3. Ergenlik dönemi. Beyana daha fazla ağırlık verilir; çocuğun eğitim, sosyal çevre ve gelecek planlarına ilişkin tercihleri dikkate alınır.

Her kademede geçerli olan kural aynıdır: çocuğun beyanı tek başına belirleyici değildir. Mahkeme, beyanın hangi koşullarda oluştuğunu ve üstün yarar ölçütünü birlikte değerlendirir. Bu nedenle “çocuk benimle kalmak istiyor” beyanına dayanan bir talep, tek başına yeterli olmaz.

Beyanın Sonradan Değişmesi

Uygulamada sıkça karşılaşılan durum, çocuğun farklı zamanlarda farklı beyanda bulunmasıdır. Bu, beyanın değersiz olduğu anlamına gelmez; değerlendirmenin nasıl yapılacağını değiştirir.

Rapora itiraz edilecekse yönteme yönelmek gerekir: kaç kez görüşüldüğü, her iki ebeveynle de görüşülüp görüşülmediği, ev ziyareti yapılıp yapılmadığı, okul ve rehberlik servisi bilgilerinin değerlendirmeye alınıp alınmadığı. İtiraz, rapor tebliğinden itibaren iki hafta içinde (HMK m.281/1) ve hangi hususlara itiraz edildiği tek tek belirtilerek sunulmalıdır; ayrıca hangi ek incelemenin istendiği somut olarak yazılmalıdır.

Son olarak: çocuğun dinlenmesi bir haktır, zorunluluk değil. Çocuk beyanda bulunmak istemiyorsa buna zorlanamaz; bu durum da değerlendirmenin bir parçası olarak rapora yansır.

Velayetin değiştirilmesi dilekçesinin iskeleti ve uzman raporuna itiraz için velayetin değiştirilmesi rehberimize, çocuğun görüşmek istememesi hâlinde kademeli program için çocuk görüşmek istemiyorsa rehberimize bakabilirsiniz.

Yargıtay Kararlarında Çocuğun Görüşü: Ne Zaman Bozma Sebebi?

Velayet kamu düzenine ilişkindir; bu nedenle hâkim tarafların talepleriyle bağlı değildir ve çocuğun üstün yararını re’sen araştırır. Hukuk Genel Kurulu ve 2. Hukuk Dairesi kararları, çocuğun görüşünün hangi hâllerde alınması gerektiğini ve hangi hâllerde ağırlık taşıdığını belirginleştirmiştir. Aşağıdaki tablo, uygulamada en sık başvurulan kararları ve verdikleri ölçüyü özetler.

Bu kararlardan beş kural çıkar. Birincisi, idrak çağındaki çocuğun görüşünün alınması hâkimin takdirine bırakılmış bir ayrıntı değil, usule ilişkin bir zorunluluktur; alınmaması tek başına bozma sebebidir. İkincisi, görüş tek başına bağlayıcı değildir; hâkim çocuğun tercihini, tercihin gerekçesini ve oluştuğu koşulları diğer delillerle birlikte tartar. Üçüncüsü, delillerle desteklenen açık bir tercihin gerekçe gösterilmeden göz ardı edilmesi de bozma sebebidir. Dördüncüsü, görüşün mutlaka duruşma salonunda alınması gerekmez; eğitimli bir pedagogun aldığı görüş yeterlidir ve çocuğun tekrar tekrar konuşturulmasından kaçınılır. Beşincisi, tarafların kabul beyanı veya anlaşması, çocuğun dinlenmesi ve uzman incelemesi yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Bozma kararlarının ortak noktası, ilk derece mahkemesinin çocuğun üstün yararını somut verilerle araştırmamış olmasıdır. Bu yüzden istinaf veya temyiz dilekçesinde “çocuğun görüşü alınmamıştır” demek yeterli değildir; çocuğun dava tarihindeki yaşı, okul durumu ve olgunluğunu gösteren veriler de dilekçeye eklenmelidir. Konuya ilişkin ayrıntılı yaş tartışması için boşanma davasında çocuğun dinlenmesi ve idrak çağı rehberimize, uzman raporunun ağırlığı için pedagog raporunun bağlayıcılığı yazımıza bakabilirsiniz.

Anlaşmalı Boşanmada Çocuğun Görüşü ve Hâkimin Denetimi

Anlaşmalı boşanmada eşler çocukların velayeti, kişisel ilişki ve iştirak nafakası konusunda bir protokol hazırlar. Ancak bu protokol hâkimi bağlamaz. TMK m.166/3 uyarınca hâkim tarafları bizzat dinler, iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirir ve çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulması gerekir; hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Değişikliği taraflar kabul etmezse anlaşmalı boşanma kararı verilemez. TMK m.184/5 de boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmaların hâkim onaylamadıkça geçerli olmayacağını hükme bağlar.

Uygulamada anlaşmalı boşanma dosyalarının büyük kısmında çocuk ayrıca dinlenmez; çünkü ebeveynlerin ortak iradesi çoğu zaman çocuğun mevcut yaşam düzenini sürdürür. Bununla birlikte idrak çağındaki çocuğun protokoldeki düzenlemeye karşı açık bir itirazı dosyaya yansımışsa ya da düzenleme çocuğun okul, sağlık veya kardeş ilişkisini bozacak nitelikteyse, hâkim uzman incelemesi yaptırabilir ve düzenlemeyi değiştirmeyi önerebilir. Taraflar için güvenli yol, protokolün velayet bölümünü çocuğun gerçek yaşam düzenine göre yazmak ve kişisel ilişki takvimini çocuğun okul ve tatil dönemleriyle uyumlu kurmaktır. Protokol hazırlığı için anlaşmalı boşanma şartları (TMK m.166/3) ve anlaşmalı boşanma protokolü rehberlerimize bakabilirsiniz.

Çocuğun Menfaati Ebeveyninkiyle Çatışırsa: Temsil Kayyımı

Velayet davasında çocuk kural olarak velayet sahibi ebeveyn tarafından temsil edilir. Ancak yasal temsilcinin menfaati çocuğun menfaatiyle çatışıyorsa TMK m.426/2 uyarınca kayyım atanır. Hukuk Genel Kurulu, velayetin değiştirilmesi davasında velayet sahibi anne ile çocuk arasında menfaat çatışması bulunmadığı sürece çocuğa ayrıca temsil kayyımı atanmasının gerekmediğini kabul etmiştir (YHGK 06.06.2018, E.2017/2-2069, K.2018/1179). Bu karar, kayyımın her velayet davasında zorunlu olmadığını; ancak somut bir çıkar çatışması varsa atanması gerektiğini gösterir.

Çıkar çatışmasının tipik örnekleri şunlardır: velayet sahibi ebeveynin çocuğa yönelik ihmal veya istismar iddiasıyla karşı karşıya olması, çocuğun mal varlığı üzerinde ebeveynle çatışan bir talebin bulunması, ya da her iki ebeveynin de çocuğun açıkça dile getirdiği ihtiyaçlara karşı tutum alması. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de ebeveyn ile çocuğun menfaatlerinin çatıştığı dosyalarda çocuk için ayrı bir temsilci atanmamasını ve çocuğun dinlenmemesini Sözleşme’nin 8. maddesi bakımından ihlal saymıştır (C./Hırvatistan, no. 80117/17, 2020). Kayyım talebi gerekçesiyle birlikte dilekçede açıkça yazılmalıdır; kayyımın görevi ve vasiden farkı için kayyım nedir, ne zaman atanır (TMK m.426) yazımıza bakabilirsiniz.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Ölçütleri

AİHM, çocuğun dinlenmesini Sözleşme’nin 8. maddesindeki aile hayatına saygı hakkının usule ilişkin güvencesi olarak ele alır. Mahkemenin içtihadı iki yönlüdür. Bir yandan, görüş oluşturabilecek çocuğa kendisini etkileyen yargılamada dinlenme fırsatı tanınmalıdır: M. ve M./Hırvatistan kararında, velayet yargılamasında hiç dinlenmeyen ve hangi ebeveynle yaşamak istediğini söyleme imkânı bulamayan çocuk bakımından 8. maddenin ihlal edildiğine karar verilmiştir (no. 10161/13, 03.09.2015). Öte yandan ulusal mahkemelerin çocuğu her durumda duruşma salonunda bizzat dinlemesi gerekmez: Büyük Daire, Sahin/Almanya kararında bunun çocuğun yaşı, olgunluğu ve somut koşullara bağlı olduğunu, uzmanın çocuğun sorgulanmasının zarar vereceği yönündeki görüşünün kabul edilebileceğini belirtmiş ve ihlal bulmamıştır (no. 30943/96, 08.07.2003).

AİHM içtihadından çıkan diğer ölçütler şunlardır: çocuğun görüşü koşulsuz bir veto hakkı değildir; sadakat çatışması veya ebeveynin yabancılaştırıcı davranışıyla şekillenmiş görüş tek başına karara esas alınamaz; görüş bildiremeyecek kadar küçük çocuklar bakımından uzman değerlendirmesi gerekir; mahkeme, çocuğu doğrudan dinleyip dinlemeyeceği konusunda takdir yetkisine sahiptir ancak bu tercihini gerekçelendirmelidir. Bu ölçütler, Türk mahkemelerinin uyguladığı “idrak çağı” ve “üstün yarar” ölçütleriyle örtüşür ve bireysel başvuru aşamasında da belirleyici olur.

Yurt Dışına Götürülen Çocuk: Lahey Sözleşmesi m.13’te Çocuğun İtirazı

Çocuğun bir ebeveyn tarafından izinsiz olarak yurt dışına götürülmesi veya orada alıkonulması hâlinde 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine Dair Sözleşme uygulanır. Türkiye Sözleşme’yi 4461 sayılı Kanunla onaylamış (RG 15.02.2000), uygulama usulünü ise 5717 sayılı Kanunla düzenlemiştir. Sözleşme’nin temel kuralı çocuğun derhâl iadesidir; ancak m.13/2 uyarınca çocuk iadeye itiraz ediyor ve görüşlerinin dikkate alınmasını gerektiren yaş ve olgunluğa ulaşmışsa, yetkili makam iadeyi reddedebilir.

Bu hüküm takdir yetkisi tanır; çocuğun itirazı iadeyi kendiliğinden engellemez. Mahkeme, itirazın çocuğun kendi iradesine dayanıp dayanmadığını, alıkoyan ebeveynin etkisi altında oluşup oluşmadığını ve çocuğun olgunluk düzeyini uzman incelemesiyle araştırır. Lahey davası velayetin esasına ilişkin değildir; yalnızca çocuğun mutad meskenine iadesine karar verilir, velayet uyuşmazlığı ise o ülkenin mahkemelerinde görülür. Süreç ve süreler için Lahey Sözleşmesi ile çocuğun iadesi ve çocuğun yurt dışına kaçırılması rehberlerimize bakabilirsiniz.

Uzman Raporuna İtiraz: Süre, Talepler ve Kontrol Listesi

Aile mahkemesi uzmanının hazırladığı sosyal inceleme raporu velayet kararında çoğu zaman belirleyicidir. Rapora itiraz, HMK m.281’e göre raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde yapılır. İtiraz dilekçesinin süresi içinde hazırlanması çok güç veya özel bir çalışma gerektiriyorsa mahkeme bir defaya mahsus ve en çok iki haftalık ek süre verebilir. Taraf, raporda eksik görülen hususların tamamlattırılmasını, belirsiz noktalar hakkında açıklama alınmasını veya yeni uzman atanmasını isteyebilir. Mahkeme de gerçeğin ortaya çıkması için re’sen ek rapor alabilir veya yeni bir incelemeye karar verebilir. Uzmanın tarafsızlığından şüphe varsa 4787 s.K. m.5 uyarınca hâkimin reddine ilişkin sebeplerle uzmanın reddi de istenebilir.

İtiraz dilekçesi genel ifadelerle değil, raporun hangi sayfasındaki hangi tespite itiraz edildiği gösterilerek yazılmalıdır. Raporun sonucu lehe olsa bile karşı tarafın itirazına karşı beyan sunulmalıdır; aksi hâlde ek rapor sürecinde aleyhe bir tespitin cevapsız kalması riski doğar. Sosyal inceleme raporunun içeriği ve hazırlanışı için sosyal inceleme raporu (SİR) yazımıza, bilirkişi süreçlerinin genel çerçevesi için çekişmeli boşanmada bilirkişi incelemesi rehberimize bakabilirsiniz.

Dilekçede Çocuğun Görüşüyle İlgili Hangi Talepler Yer Almalı?

Velayet talebinin güçlü kurulması, çocuğun görüşünün doğru usulle alınmasına bağlıdır. Dava veya cevap dilekçesinde aşağıdaki taleplerin açıkça yazılması, ilk derece aşamasında eksik inceleme yapılmasını önler ve kanun yolunda dayanak oluşturur.

1. İdrak çağındaki çocuğun dinlenmesi. Çocuğun yaşı ve okul durumu belirtilerek ÇHS m.12 ve Avrupa Sözleşmesi m.6 uyarınca görüşünün alınması istenir.
2. Uzman eşliğinde dinleme. Görüşmenin aile mahkemesi uzmanı aracılığıyla, ebeveynlerin bulunmadığı tarafsız bir ortamda yapılması talep edilir (4787 s.K. m.5).
3. Sosyal inceleme raporu. Her iki ebeveynin ev ortamında incelenmesi, okul ve sağlık bilgilerinin rapora yansıtılması istenir.
4. Kardeşlerin birlikte değerlendirilmesi. Birden fazla çocuk varsa her birinin ayrı ayrı ve kardeş ilişkisi gözetilerek dinlenmesi istenir.
5. Temsil kayyımı. Çocuk ile velayet sahibi arasında somut bir menfaat çatışması varsa TMK m.426/2 uyarınca kayyım atanması talep edilir.
6. Kapalı duruşma. Çocuğa ilişkin hassas bilgilerin konuşulacağı durumlarda TMK m.184/6 uyarınca duruşmanın kapalı yapılması istenebilir.
7. Geçici tedbir. Dava sürerken çocuğun düzeni bozuluyorsa geçici velayet ve kişisel ilişki tedbiri istenir.

Dava sürerken çocuğun kimin yanında kalacağı konusunda geçici (tedbiren) velayet, kardeşlerin ayrılması sorunu için birden fazla çocukta velayetin bölünmesi ve velayetin sonradan değiştirilmesi için velayetin değiştirilmesi dava dilekçesi örneği yazılarımıza bakabilirsiniz.

Örnek Durumlar

Bu örnekler genel bilgilendirme amaçlıdır. Her dosyada sonuç; çocuğun yaşı, olgunluğu, uzman raporu, okul ve sağlık verileri ile ebeveynlerin bakım kapasitesinin birlikte değerlendirilmesine bağlıdır. Yabancılaştırma şüphesi olan dosyalar için ebeveyne yabancılaştırma ve velayet yazımıza, ortak velayet seçeneği için ortak (müşterek) velayet rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaç yaşındaki çocuk velayet davasında dinlenir?

Kanunda yaş sınırı yoktur; ölçüt idrak çağıdır. Yargıtay uygulamasında 8 yaş civarı ve üzerindeki çocuklar idrak çağında kabul edilir ve dinlenir. Yaş büyüdükçe görüşe verilen ağırlık artar; ancak hiçbir yaşta görüş tek başına bağlayıcı değildir.

Çocuğun görüşü velayet kararını kesinleştirir mi?

Hayır. Çocuğun görüşü önemli bir etken olmakla birlikte tek belirleyici unsur değildir. Hâkim çocuğun üstün yararını esas alarak; uzman raporu, ebeveyn kapasitesi ve diğer faktörleri de gözetir.

Uzman incelemesi zorunlu mu?

Kanun her davada açıkça zorunlu tutmaz; ancak Yargıtay, velayet uyuşmazlığında 4787 s.K. m.5 uyarınca uzman raporu alınmadan ve idrak çağındaki çocuğa nerede yaşamak istediği sorulmadan karar verilmesini eksik inceleme sayarak bozmaktadır (2. HD 01.06.2020, E.2020/1715, K.2020/2415). Bu nedenle çekişmeli velayet davalarında uzman raporu fiilen aranır.

Çocuğu yönlendirmek davayı etkiler mi?

Evet, olumsuz etkiler. Telkin veya yabancılaştırma uygulayan ebeveyn uzman tarafından tespit edilirse bu durum velayet kararında aleyhine değerlendirilir. Yabancılaştırma velayetin değiştirilmesine bile yol açabilir.

Ebeveyn yabancılaştırması nedir?

Bir ebeveynin çocuğu diğer ebeveyne karşı olumsuz biçimde etkileyerek aralarındaki ilişkiyi tahrip etmeye çalışmasıdır. Mahkemeler bunu çocuğun üstün yararına aykırı olarak değerlendirip velayeti değiştirebilir.

Çocuk her iki ebeveyni de istiyorsa ne olur?

Mahkeme her iki ebeveynin kapasitesini, çocuğun üstün yararını ve diğer faktörleri değerlendirir. Ortak velayet de gündeme gelebilir; ancak ebeveynler arasındaki iletişim ve işbirliği buna imkân tanımalıdır.

Uzman raporu lehimde değilse ne yapabilirim?

Rapor tebliğinden itibaren iki hafta içinde itiraz ederek eksiklerin tamamlanmasını, açıklama yapılmasını veya yeni uzman atanmasını isteyebilirsiniz (HMK m.281/1). Uzmanın tarafsızlığından şüphe varsa hâkimin reddi sebeplerine dayanarak uzmanın reddini de isteyebilirsiniz (4787 s.K. m.5).

İdrak çağındaki çocuğun görüşünün alınmaması bozma sebebi midir?

Evet. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, idrak çağındaki çocuğun görüşü alınmadan verilen velayet kararını ÇHS m.12 ile Avrupa Sözleşmesi m.3 ve m.6’ya aykırı bularak bozmaktadır (YHGK 27.06.2018, E.2017/2-3117, K.2018/1278).

Pedagog çocuğu dinlediyse hâkimin ayrıca dinlemesi gerekir mi?

Hayır. Hukuk Genel Kurulu, görüş bu alanda eğitimli bir pedagog tarafından alınmışsa çocuğun duruşmada yeniden dinlenmesinin gerekmediğini kabul etmiştir (YHGK 21.02.2019, E.2018/2-1072, K.2019/185). Çocuğun tekrar tekrar konuşturulmasından kaçınılır.

Anlaşmalı boşanmada çocuğun görüşü alınır mı?

Protokol hâkimi bağlamaz. Hâkim TMK m.166/3 uyarınca çocukların menfaatini gözeterek velayet düzenlemesini denetler ve gerekli gördüğü değişikliği yapabilir. Çocuğun açık bir itirazı veya düzenlemeye ilişkin ciddi bir şüphe varsa uzman incelemesine başvurulabilir.

Uzman raporuna itiraz süresi ne kadardır?

Rapor tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.281/1). Süre içinde eksiklerin tamamlanması, belirsiz noktalar hakkında açıklama veya yeni uzman atanması istenebilir; mahkeme gerekirse bir defaya mahsus en çok iki haftalık ek süre verebilir.

Çocuğa velayet davasında ayrı temsilci (kayyım) atanır mı?

Velayet sahibi ile çocuk arasında menfaat çatışması varsa TMK m.426/2 uyarınca kayyım atanır. Çatışma yoksa kayyım atanması zorunlu değildir (YHGK 06.06.2018, E.2017/2-2069, K.2018/1179).

Yurt dışına götürülen çocuk iadeye itiraz ederse ne olur?

Lahey Sözleşmesi m.13/2 uyarınca çocuk iadeye itiraz ediyor ve görüşünün dikkate alınmasını gerektiren yaş ve olgunluğa ulaşmışsa mahkeme iadeyi reddedebilir. Bu bir takdir yetkisidir; itirazın çocuğun kendi iradesine dayandığı uzman incelemesiyle araştırılır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.