Çocuk Kaç Yaşında Velayet Konusunda Dinlenir? İdrak Çağı Nedir?

Dinlenilme hakkının kaynağı

Çocuğun görüşünün alınması, hâkimin nezaketine bırakılmış bir uygulama değil; kaynağını uluslararası sözleşmelerden alan bir usul yükümlülüğüdür.

Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m.12

Görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğun, kendisini ilgilendiren her konuda görüşlerini serbestçe ifade etme hakkı güvence altına alınmıştır. Bu görüşlere, çocuğun yaşı ve olgunluk derecesine uygun olarak gereken ağırlık verilir. Madde ayrıca çocuğun, kendisini etkileyen adli ve idari süreçlerde dinlenilme fırsatına sahip olmasını öngörür.

Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi

Çocuğu ilgilendiren adli süreçlerde çocuğun bilgilendirilmesi ve görüşünün alınmasına ilişkin usul güvenceleri getirir.

Anayasa m.90/5

Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi hâlinde andlaşma hükümleri esas alınır. Çocuğun dinlenilmesinin, kanunda açık bir madde bulunmasa dahi zorunlu sayılmasının hukuki dayanağı budur.

Dinlenmemenin sonucu

İdrak çağına gelmiş çocuğun görüşü alınmadan verilen velayet kararları Yargıtay tarafından bozulabilmektedir. Bu nedenle mahkemeler beyanı almaya özen gösterir; taraf olarak da talebi dilekçede açıkça ileri sürmek gerekir.

İdrak çağı: neden kesin bir yaş yok?

Kanunda idrak çağı için sabit bir yaş belirlenmemiştir. Bunun sebebi, ölçütün takvim yaşı değil gelişim düzeyi olmasıdır.

Aranan üç yetenek

• Olayları ve kendi durumunu kavrayabilmek.
• Bir görüş oluşturabilmek — yalnızca “istiyorum / istemiyorum” değil, sebebini kurabilmek.
• Bu görüşü makul biçimde ifade edebilmek.

Uygulamadaki eğilim

Yargıtay uygulamasında genellikle sekiz yaş ve üzerindeki çocukların idrak çağında olduğu kabul edilir. Ancak bu bir kanun kuralı değil, dosyaların toplamından çıkan bir eğilimdir. Gelişim düzeyi ileri olan daha küçük bir çocuk dinlenebileceği gibi, gelişimsel bir güçlüğü bulunan büyük bir çocuk bakımından farklı bir yöntem izlenebilir.

Ağırlık yaşla birlikte artar

Beyanın karara etkisi, çocuğun yaşı ve olgunluk derecesiyle orantılı olarak artar. Sözleşme metninin kendisi de bunu öngörür: görüşe “yaş ve olgunluk derecesine uygun olarak gereken ağırlık” verilir. Ergenlik dönemindeki bir çocuğun istikrarlı, gerekçeli ve dış etkiden bağımsız göründüğü anlaşılan beyanı, uygulamada belirleyiciye yakın ağırlık taşıyabilir; küçük bir çocuğun değişken beyanı ise sınırlı ağırlık taşır.

Görüşme nasıl yapılır?

Ortam

Çocuk, adli görüşme odası gibi çocuk dostu bir ortamda dinlenir. Amaç, çocuğun duruşma salonunun ve tarafların baskısından uzak tutulmasıdır. Çocuğun ebeveynlerin huzurunda dinlenmesi, beyanın serbestliğini zedelediğinden uygun görülmez.

Kim bulunur?

Görüşmede çoğunlukla bir pedagog, psikolog veya sosyal çalışmacı hazır bulunur. Bu, yalnızca çocuğun rahat etmesi için değil; beyanın hangi koşullarda oluştuğunun değerlendirilebilmesi için de gereklidir. Uzman, çocuğun telkin altında olup olmadığını, kullandığı ifadelerin yaşına uygun olup olmadığını ve sadakat çatışması belirtilerini gözlemler.

Neye dikkat edilir?

• Çocuğun kendi kelimeleriyle mi yoksa ezberlenmiş ifadelerle mi konuştuğu.
• Bir ebeveyn hakkında yaşına uygun olmayan hukuki veya mali ayrıntılar bilmesi — tipik bir yönlendirme göstergesidir.
• Beyanın farklı görüşmelerde tutarlı olup olmadığı.
• Çocuğun her iki ebeveyne yönelik duygularını serbestçe ifade edebilip edemediği.

Beyan gizli tutulur mu?

Çocuğun beyanı tutanağa geçirilir ve dosyaya girer. Çocuğu koruma amacıyla, beyanın taraflara aktarılma biçiminde ölçülülük gözetilir. Çocuğa “senin dediğin olacak” gibi bir sorumluluk yüklenmemesi, hem uzmanın hem ebeveynlerin gözetmesi gereken bir husustur.

Beyan tek başına belirleyici mi?

Hayır. Çocuğun beyanı önemli ve çoğu zaman güçlü bir veridir; ancak velayetin tek ölçütü çocuğun üstün yararıdır ve hâkim tüm delilleri bir bütün olarak değerlendirir.

Beyanın ağırlığını azaltan durumlar

• Telkin belirtileri. Yönlendirilmiş görünen beyan, dosyada aleyhe bile değerlendirilebilir.
• Kısa vadeli tercih. Daha az kural koyan veya daha çok imkân sunan tarafın tercih edilmesi, uzun vadeli yararla örtüşmeyebilir.
• Kardeş bütünlüğü. Mahkemeler kural olarak kardeşleri ayırmamaya özen gösterir; bir çocuğun tercihi bu ilkeyle dengelenebilir.
• Beyanın değişkenliği. Farklı görüşmelerde farklı yönde ifadeler, ağırlığı düşürür.

Beyanı güçlendiren durumlar

İstikrarlı olması, somut ve yaşa uygun gerekçelere dayanması, dosyadaki diğer delillerle (okul kayıtları, sağlık takibi, fiili bakım geçmişi) örtüşmesi ve çocuğun her iki ebeveyne yönelik duygularını dengeli biçimde ifade edebilmesi.

Kişisel ilişki bakımından da geçerli

Çocuğun görüşü yalnızca velayette değil, kişisel ilişki düzeninin belirlenmesinde de alınır. 7343 sayılı Kanun’la getirilen düzenlemede, çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair kararların yerine getirilmesinde çocuğun rızası da gözetilir; çocuk teslimi zorla yerine getirilebilirken kişisel ilişkide zorlama öngörülmemiştir.

Taraf olarak ne yapmalısınız?

• Talebi dilekçede açıkça ileri sürün. Çocuğun idrak çağında olduğunu, yaşını ve dinlenilmesini istediğinizi yazın. Talep dosyada yoksa, sonradan bu yönde bozma istemek zorlaşır.
• Çocuğu hazırlamayın. Ne söyleyeceğini öğretmek, uzman görüşmelerinde tespit edilir ve aleyhinize sonuç doğurur. Çocuğa “senin dediğin olacak” demek de ona taşıyamayacağı bir sorumluluk yükler.
• Beyanı destekleyen bağımsız delil sunun. Çocuk bir olguyu anlatıyorsa (okula kimin götürdüğü, doktor kontrollerini kimin takip ettiği), bunu belgeyle desteklemek beyanın ağırlığını artırır.
• Görüşme koşullarına itiraz hakkınızı kullanın. Çocuk uygun olmayan bir ortamda ya da karşı tarafın huzurunda dinlenmişse, bu hususu tutanağa geçirtin ve yeniden dinlenilmesini talep edin.

Erginlikle birlikte tablo değişir

Çocuk ergin olduğunda velayet kendiliğinden sona erer; artık kimin yanında yaşayacağına kendisi karar verir ve velayet davası açmakta hukuki yarar kalmaz. Bu nedenle ergenliğe yaklaşan çocuklarda, açılacak davanın makul sürede sonuçlanıp sonuçlanmayacağı da hesaba katılmalıdır.