Sosyal İnceleme Raporu (SİR) Nedir? Velayet Davasında Önemi

Velayet davalarında mahkemenin en çok başvurduğu delillerden biri sosyal inceleme raporudur. Uzmanlar tarafından hazırlanan bu rapor, çocuğun ve ebeveynlerin yaşam koşullarını ortaya koyarak hâkime yol gösterir. Bu yazıda sosyal inceleme raporunun ne olduğunu ve karara etkisini açıklıyoruz.

Sosyal İnceleme Raporu Nedir?

Sosyal inceleme raporu (SİR), velayetin ve çocukla kişisel ilişkinin belirlenmesi amacıyla mahkemenin görevlendirdiği uzmanlar tarafından hazırlanan rapordur. Rapor; psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan oluşan uzmanlar tarafından düzenlenir. Her iki ebeveynle ve çocukla görüşülerek, yaşadıkları ortam yerinde incelenerek hazırlanır.

Raporda Neler Değerlendirilir?

Raporda ebeveynlerin psikolojik, fiziksel ve ekonomik durumu; çalıştıkları işler, gelir düzeyleri, yaşam koşulları ve çocukla ilişkileri ele alınır. Çocuğun yaşamını sürdüreceği evin özellikleri, çocuğun psikolojisi ve gelişimi de incelenir. Çocuk idrak çağındaysa, kiminle yaşamak istediği de uzman aracılığıyla rapora yansıtılır.

Rapor Hâkim İçin Bağlayıcı mı?

Sosyal inceleme raporu hâkim için yol gösterici niteliktedir, ancak kesin olarak bağlayıcı değildir. Hâkim, raporu diğer delillerle birlikte değerlendirir ve nihai kararını kendi takdir yetkisiyle verir. Bununla birlikte mahkemeler rapora büyük önem verir.

Yetersiz Rapor ve İtiraz

Yargıtay, yalnızca ebeveynlerle görüşülüp çocukla görüşülmeden veya yaşanılan ortam incelenmeden hazırlanan raporları yetersiz bulmaktadır. Böyle durumlarda taraflar rapora itiraz edip yeni bir rapor alınmasını talep edebilir. Çelişkili raporlar söz konusuysa ek rapor düzenlenmesi gündeme gelir.

Rapor Nasıl Hazırlanır? Adım Adım Süreç ve Süre

Sosyal inceleme raporu, mahkemenin ara kararıyla uzman görevlendirilmesinin ardından belirli aşamalardan geçer:

• Taraflarla ayrı ayrı görüşme: Uzman, anne ve baba ile ayrı ayrı görüşerek beyanlarını alır, kişilik özelliklerini ve ebeveynlik becerilerini değerlendirir.
• Çocukla birebir görüşme: Çocuğun yaşına ve olgunluk düzeyine uygun pedagojik yöntemlerle, kiminle yaşamak istediği ve duygusal bağı gözlemlenir.
• Ev ziyareti: Gerekli görüldüğünde tarafların ikametine (ve gerektiğinde çocuğun okuluna) gidilerek yaşam koşulları yerinde incelenir.
• Raporun düzenlenmesi ve tebliği: Tüm veriler değerlendirilerek gerekçeli kanaat içeren rapor hazırlanır, önce mahkemeye sunulur, ardından taraflara tebliğ edilir.

Raporun hazırlanma süresi, dosyanın yoğunluğuna ve inceleme kapsamına göre genellikle 2 ila 6 hafta arasında değişir.

Hangi Davalarda Alınır?

Sosyal inceleme raporu, çocuğun durumunun değerlendirilmesi gereken çeşitli aile hukuku davalarında gündeme gelir. Başlıcaları şunlardır:

• Boşanma davasında taraflar arasında velayet konusunda anlaşmazlık bulunması,
• Velayetin değiştirilmesi veya kaldırılması davaları,
• Çocukla kişisel ilişki (şahsi münasebet) kurulması, düzenlenmesi veya kaldırılması,
• Çocuk hakkında koruma tedbiri alınması gereken durumlar,
• Taraflardan birinin diğerine yönelttiği (ilgisizlik, kötü yaşam koşulları gibi) iddiaların araştırılması.

Anlaşmalı boşanmalarda taraflar velayet konusunda da uzlaştığından, kural olarak sosyal inceleme raporuna gerek kalmaz.

Yargıtay’a Göre SİR Almadan Velayet Kararı Verilemez

Velayet, kamu düzenini ilgilendirdiğinden aile mahkemesi re’sen (kendiliğinden) araştırma ilkesiyle hareket eder ve gerekli gördüğünde tarafların talebini beklemeden rapor aldırır. Yargıtay’ın istikrarlı içtihatlarına göre, çekişmeli velayet uyuşmazlıklarında sosyal inceleme raporu alınmadan ve idrak çağındaki çocuğun görüşü sorulmadan velayet kararı verilmesi bozma sebebidir. Bu nedenle mahkeme; tarafların güncel yaşam koşullarını, barınma ve gelir durumunu, sosyal ve psikolojik durumlarını içeren ayrıntılı bir uzman raporu almadan hüküm kuramaz. Rapor, hâkim için en önemli bilimsel delil olmakla birlikte mutlak surette bağlayıcı değildir; hâkim, aksi yöndeki somut ve haklı gerekçeleri kararında göstererek rapordan ayrılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Sosyal inceleme raporunu kim hazırlar?

Mahkemenin görevlendirdiği psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan oluşan uzmanlar hazırlar. Her iki ebeveyn ve çocukla görüşülerek, yaşanılan ortam incelenerek düzenlenir.

Sosyal inceleme raporu hâkimi bağlar mı?

Hayır. Rapor yol gösterici niteliktedir ama bağlayıcı değildir. Hâkim raporu diğer delillerle birlikte değerlendirip kendi takdiriyle karar verir.

Rapora itiraz edilebilir mi?

Evet. Rapor eksik veya çelişkiliyse (örneğin çocukla görüşülmeden hazırlanmışsa) taraflar itiraz ederek yeni rapor alınmasını talep edebilir.

Raporda çocuğun görüşü yer alır mı?

Çocuk idrak çağındaysa evet. Uzman çocukla görüşerek kiminle yaşamak istediğini ve durumunu rapora yansıtır.