Eşim Boşanırsan Çocuğu Görmezsin Diye Tehdit Ediyor

Ne yaşandı?

Bir kişi boşanmak istemektedir; ancak eşi sürekli olarak “Boşanırsan çocuğu bir daha göremezsin” diyerek onu korkutmaktadır. Kişi, bu tehdidin gerçek olup olmadığını bilemediği için boşanma kararını erteler, kendini çaresiz hisseder.

Ebeveyn, boşanma hâlinde çocuğuyla ilişkisinin gerçekten biteceği endişesiyle yol arar.

Bu durumda ne yapmalısınız?

• Tehdidin hukuki bir dayanağı olmadığını bilin: Boşanmak, bir ebeveynin çocuğuyla ilişkisini otomatik olarak bitirmez. Velayet kendisine verilmese bile diğer ebeveynin çocukla kişisel ilişki kurma hakkı kanunla güvence altındadır.
• Velayetin ölçüsünü hatırlayın: Velayet, tehditle değil, çocuğun üstün yararına göre belirlenir; kim daha çok bağırırsa o kazanmaz.
• Tehditleri kayıt altına alın: Size yöneltilen bu tür baskı ve tehdit ifadeleri, karşı tarafın tutumunu göstermesi açısından önemli olabilir.
• Kişisel ilişki talebinizi net koyun: Dava dilekçenizde çocukla görüşme düzenine ilişkin taleplerinizi açıkça belirtin.
• Avukatla güç dengesini kurun: Bilgi en büyük güvencedir; haklarınızı bilen bir avukatla hareket etmek, bu tür tehditlerin etkisini ortadan kaldırır.

Çocuğunuzu kaybetme korkusuyla mutsuz bir evliliğe katlanmak zorunda değilsiniz. Hukuk, velayeti olmayan ebeveynin de çocuğuyla bağ kurmasını korur. Bu tehditlerin çoğu hukuki değil, duygusal baskıdır; doğru bilgiyle aşılır.

Benzer bir durumla mı karşı karşıyasınız? Durumunuzu gizlilik içinde değerlendirip size özel bir yol haritası çıkarmamız için bizimle iletişime geçin.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Kişisel İlişki Bir Haktır — TMK m.323

“Çocuğu göremezsin” tehdidinin dayanaksız olmasının birinci sebebi, kişisel ilişkinin bir lütuf değil kanunî hak olmasıdır.

TMK m.323’e göre ana ve babadan her biri, velâyeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir.

Hükmün ifadesi dikkat gerektirir: hak, velâyeti bulunmayan ya da çocuk kendisine bırakılmayan ebeveyne tanınmıştır. Yani velâyeti kaybetmek, çocukla ilişkiyi kaybetmek anlamına gelmez; tam tersine bu madde tam da o durum için yazılmıştır.

Hakkın niteliği de belirleyicidir: çocukla kişisel ilişki kurma hakkı kişiye bağlı bir haktır. Bu nedenle başkasına devredilemez ve bu haktan feragat edilemez. Taraflar arasında yapılan “görüşmeyeceğim” biçimindeki bir anlaşma, bu hakkı ortadan kaldırmaz.

Hak yalnız ebeveyne ait de değildir: kişisel ilişki aynı zamanda çocuğun hakkıdır. Anayasa m.90 uyarınca iç hukukun parçası olan Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 9. maddesinin üçüncü fıkrasında da çocuğun, yanında bulunmadığı ana ve babasıyla veya her biriyle kişisel ilişki kurma hakkına sahip olduğu kabul edilmiştir. Bu nedenle kişisel ilişki, ancak çocuğun üstün yararı gerektirdiğinde kısıtlanabilir veya kaldırılabilir.

Zedelememe Yükümlülüğü ve 2021 Değişikliği — TMK m.324

İkinci dayanak, velâyeti elinde bulunduran tarafa yükümlülük getiren maddedir. TMK m.324 üç fıkradan oluşur ve üçüncü fıkra 2021’de eklenmiştir.

Birinci fıkra: ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür. Görüldüğü gibi yükümlülük karşılıklıdır ve “zedelemekten kaçınma” ifadesi, açık engellemenin ötesinde dolaylı davranışları da kapsar.

İkinci fıkra sınırı gösterir: kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girer veya ana ve baba bu haklarını birinci fıkrada öngörülen yükümlülüklerine aykırı olarak kullanırlar veya çocuk ile ciddî olarak ilgilenmezler ya da diğer önemli sebepler varsa, kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kendilerinden alınabilir.

Bu fıkra iki yönlü okunmalıdır. Kişisel ilişki hakkı ancak burada sayılan sebeplerle sınırlanabilir; karşı tarafın iradesiyle değil. Buna karşılık hakkın kendisi de kötüye kullanılırsa geri alınabilir.

Üçüncü fıkra (Ek: 24/11/2021-7343/38 md.): velâyet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velâyet değiştirilebilir. Bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir.

Bu son fıkra, tehdidin doğrudan cevabıdır: kişisel ilişki kararına uymayan ebeveyn velâyeti kaybetme riskiyle karşı karşıyadır ve bu risk kararın kendisinde ona bildirilir. Ancak madde başka bir kuralı daha hatırlatır: çocuk ile kişisel ilişkiye yönelik bir düzenleme yapılıncaya kadar, velâyet hakkına sahip veya çocuk kendisine bırakılmış kişinin rızası dışında kişisel ilişki kurulamaz (TMK m.326/3). Bu nedenle bir an önce düzenleme kararı alınmalı, boşanma davasıyla birlikte geçici kişisel ilişki talebi mutlaka ileri sürülmelidir (TMK m.169).

Kararın Uygulanması: Çocuk Koruma Kanunu m.41/A–41/İ

Tehdit çoğu zaman bir varsayıma dayanır: karar alınsa bile uygulanamayacağı. 7343 sayılı Kanun’la (RG 30.11.2021) bu alan İcra ve İflas Kanunu’ndan çıkarılıp Çocuk Koruma Kanunu’na taşınmış ve ayrı bir uygulama sistemi kurulmuştur. Aynı Kanun TMK m.324’e üçüncü fıkrayı (7343 s.K. m.38), Çocuk Koruma Kanunu’na da çocuk teslimine ilişkin m.41/B’yi (7343 s.K. m.40) eklemiştir.

Kim uygular? Çocuk teslimi ve kişisel ilişkiye dair ilam ve tedbir kararları, çocuğun yerleşim yerindeki adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğünce yerine getirilir (ÇKK m.41/A). Teslim ve görüşme, müdürlükçe belirlenen teslim mekânlarında yapılır (m.41/D).

Uyulmazsa ne olur? Kanun, kararların yerine getirilmesine muhalefeti ayrı bir maddede düzenlemiştir (m.41/F). Teslim emrine aykırı davranan veya kararın yerine getirilmesini engelleyen kişi, şikâyet üzerine çocuk teslimine ilişkin kararlarda üç aya kadar, kişisel ilişki kurulmasına ilişkin kararlarda üç günden on güne kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır. Müdürlük işlemlerine karşı, öğrenme veya tebliğden itibaren bir hafta içinde aile mahkemesine şikâyet yolu açıktır (m.41/E; Yönetmelik m.26, m.33).

Velâyet sonucu. Disiplin hapsi kişisel bir yaptırımdır; çocuk bakımından asıl sonuç TMK m.324/3’tedir. Kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmeyen ebeveynden, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velâyet alınabilir ve bu ihtimal kişisel ilişki kararında taraflara ihtar edilir. Yani “çocuğu göstermem” diyen taraf, söylediğini yaparsa hem disiplin hapsi hem de velâyeti kaybetme riskiyle karşılaşır.

Görüş saatlerine uyulmaması hâlinde neler yapılabileceği için görüş saati yaptırımları yazımıza, tehdit şiddete dönüşürse uzaklaştırma kararı rehberimize bakabilirsiniz.

Yalnız Ebeveyn Değil: TMK m.325

Kişisel ilişki hakkı belirli koşullarda üçüncü kişilere de tanınabilir. Bu, “çocuğu ailemden de koparırım” biçimindeki tehditlere cevap verir.

TMK m.325’in birinci fıkrasına göre olağanüstü hâller mevcutsa, çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde çocuk ile kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlarına da tanınabilir.

Hüküm iki şartı birlikte arar. Birincisi olağanüstü hâllerin varlığı; bu, üçüncü kişilerin talebini istisnaî kılar. İkincisi çocuğun menfaatine uygun düşmesi; talep ancak bu ölçüde kabul edilir.

Maddede “özellikle hısımlarına” denilmesi, büyükanne ve büyükbaba gibi yakın akrabaların ilk akla gelen grup olduğunu gösterir; ancak ifade tahdidî değildir — çocuğa fiilen bakmış kişiler de bu kapsamda değerlendirilebilir.

Dava açabilecekler bakımından tablo şöyledir: velâyeti kendisine bırakılmayan ebeveyn (m.323), evlilik dışı doğan çocuğun babası (tanıma veya babalık hükmü sonrası), velâyet hakkı kaldırılan ebeveyn (m.348 çerçevesinde) ve olağanüstü hâllerde üçüncü kişiler (m.325).

Hakkın Kapsamı ve Karşılıklı Yükümlülükler — TMK m.322

Kişisel ilişki hakkının ne olmadığını bilmek de önemlidir; aksi hâlde talep gerçekçi olmayan bir kapsamla kurulur.

Kişisel ilişki kurma hakkı velâyet hakkı gibi kapsayıcı değildir; çocuğun yaşamına müdahale etme yetkisi vermez. Bu hak, belirli gün ve saatlerde görüşme, birlikte vakit geçirme ve çocuğun yaşamından haberdar olma imkânı tanır. Amaç, ebeveyn ile çocuk arasındaki duygusal bağın sürmesi ve çocuğun ailesine yabancılaşmamasıdır.

İlişkinin kapsamı sabit değildir: çocuğun yapısına, sağlık durumuna, yaşına ve okul hayatına göre belirlenir. Emzirme çağındaki bir bebek ile öğrenim gören bir çocuk için aynı takvim uygulanmaz.

Bu çerçeveyi tamamlayan hüküm TMK m.322’dir: ana, baba ve çocuk, ailenin huzur ve bütünlüğünün gerektirdiği şekilde birbirlerine yardım etmek, saygı ve anlayış göstermek ve aile onurunu gözetmekle yükümlüdürler.

Madde, boşanmayla sona ermeyen bir karşılıklı ödev ilişkisi kurar. Kişisel ilişkiye ilişkin tartışmalar bu çerçevede değerlendirildiğinde, tarafların birbirine karşı tutumu da dosyada ağırlık taşır.

Velâyet Neye Göre Belirlenir? TMK m.182 ve m.336

Tehdidin dayanaksız olmasının üçüncü sebebi, velâyetin tarafların iradesine değil kanunî ölçütlere göre belirlenmesidir.

Usul — TMK m.182/1: mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten ve çocuk vesayet altında ise vasinin ve vesayet makamının düşüncesini aldıktan sonra, ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler. Görüldüğü gibi düzenleme hâkim tarafından yapılır; tarafların dayatmasıyla değil.

Ölçüt — TMK m.182/3: velâyetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocuk ile kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde, çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur. Aynı fıkra malî yükümlülüğü de ekler: bu eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır.

Bu son cümle, kişisel ilişki ile nafakanın birbirine bağlı olmadığını da gösterir: nafaka ödenmemesi görüşmeyi engellemez, görüşmenin engellenmesi de nafaka yükümünü sona erdirmez.

Velâyetin kime ait olduğu — TMK m.336: evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velâyeti birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim, velâyeti eşlerden birine verebilir. Velâyet, ana ve babadan birinin ölümü hâlinde sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir.

Dava sürerken ise TMK m.169 devrededir: hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır. Bu nedenle geçici velâyet ve kişisel ilişki talepleri dava dilekçesinde açıkça yer almalıdır.

Görüşme takviminin nasıl kurulduğu için kişisel ilişki standart takvimi yazımıza, engellenme hâlinde görüş engelleniyorsa haklarınız yazımıza, üçüncü kişiler bakımından büyükanne ve büyükbabanın görüşme hakkı yazımıza bakabilirsiniz.

Yargıtay Kararlarında Engelleme, Velâyet ve Çocuğun Görüşü

Tehdidin hukuki karşılığını en açık biçimde Yargıtay kararları gösterir. Aşağıdaki kararlar iki soruya cevap verir: engelleyen ebeveyn ne kaybeder ve çocuğun sesi nasıl duyulur?

Engelleme velâyeti kaybettirir. Boşanmayla velâyet anneye verilmiş, baba annenin kişisel ilişkiyi tekrar tekrar engellediğini ileri sürerek velâyetin değiştirilmesini istemiştir. İlk derece mahkemesi davayı reddetmiş, Daire bu kararı bozmuştur (Y2HD 09.04.2012, E.2011/15511, K.2012/8921). Mahkemenin direnmesi üzerine Hukuk Genel Kurulu, annenin süreklilik gösteren engellemesinin ve çocuğu teslim etmemesi nedeniyle uygulanan yaptırımların velâyet hakkının kötüye kullanıldığını gösterdiğini belirterek velâyetin babaya verilmesi gerektiğine karar vermiştir: “velayetin düzenlenmesinde asıl olan, küçüğün yararını korumak ve geleceğini güvence altına almaktır” (HGK 01.04.2015, E.2013/2-1926, K.2015/1139).

Kişisel ilişki çocuğun da hakkıdır. Hukuk Genel Kurulu, velâyet ve kişisel ilişki düzenlemelerinde temel ölçünün çocuğun üstün yararı olduğunu, kişisel ilişkinin yalnız ebeveynin değil çocuğun da hakkı olduğunu ve idrak çağındaki çocukların kendilerini ilgilendiren konularda görüşünün alınması gerektiğini vurgulamıştır. Velâyetin düzenlenmesi kamu düzenine ilişkin olduğundan usulü kazanılmış hak ilkesinin istisnasını oluşturur (HGK 06.06.2018, E.2017/2069, K.2018/1179).

Çocuğun görüşü alınmadan karar verilemez. On üç yaşındaki çocuğun velâyetinin değiştirildiği dosyada Daire, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m.12 ile Avrupa Çocuk Haklarının Kullanılmasına Dair Sözleşme m.3 ve m.6’ya dayanarak idrak çağındaki çocuğun dinlenmesi ve görüşüne gereken önemin verilmesi gerektiğini; gerekirse 4787 sayılı Kanun m.5 uyarınca uzman raporu alınmasını belirterek kararı bozmuştur (Y2HD 12.01.2017, E.2016/24437, K.2017/300).

Pedagog aracılığıyla alınan görüş yeterlidir. Hukuk Genel Kurulu, ayırt etme gücüne sahip çocuğun görüşü uzman pedagog aracılığıyla alınmışsa, mahkemenin çocuğu ayrıca duruşmada dinlemesinin gerekmediğine karar vermiştir; esas olan, çocuğa uygun ortam ve koşullarda görüşünü ifade etme imkânı tanınmasıdır (HGK 21.02.2019, E.2018/2-1072, K.2019/185; aynı yönde HGK 19.04.2022, E.2019/2-96, K.2022/571).

“Çocuğu Göremezsin” Tehdidi: Mevzuat Haritası

Aşağıdaki tablo, bu tehditle karşılaşan ebeveynin başvuracağı hükümleri tek yerde toplar.

Dava sürerken geçici velâyet için geçici velâyet yazımıza, nafakanın ödenmemesi hâlinde tazyik hapsi yazımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

“Boşanırsan çocuğu göremezsin” tehdidi gerçek mi?

Hukuki dayanağı yoktur. TMK 182’ye göre velayeti hâkim düzenler ve bu düzenleme kamu düzenine ilişkindir; tarafların anlaşması bile hâkimi bağlamaz. Karşı tarafın “vermem” demesinin hukuki bir değeri yoktur.

Velayeti alamazsam çocuğumu göremez miyim?

Görürsünüz. TMK 323’e göre ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Hâkim boşanma kararında bu düzeni ayrıca kurar.

Velayet neye göre belirlenir?

Tek ölçüt çocuğun üstün yararıdır. Fiili bakım geçmişi, süreklilik ve istikrar, bakım kapasitesi, diğer ebeveynle ilişkiyi destekleme tutumu ve idrak çağındaki çocuğun görüşü değerlendirilir; çocuğun görüşü alınmadan karar verilmesi bozma sebebidir (Y2HD 12.01.2017, E.2016/24437, K.2017/300). Ekonomik durum tek başına belirleyici değildir.

Bu tehditler davada işime yarar mı?

Yarayabilir. “Çocuğu göstermem” tarzı beyanlar, karşı tarafın diğer ebeveynle ilişkiyi zedeleme eğilimini gösterir (TMK m.324/1). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, babanın kişisel ilişkisini sürekli engelleyen annenin velâyet hakkını kötüye kullandığını kabul ederek velâyetin babaya verilmesi gerektiğine karar vermiştir (HGK 01.04.2015, E.2013/2-1926, K.2015/1139).

Tehditleri nasıl kayıt altına almalıyım?

Mesajlar, sesli mesajlar ve e-postalar saklanmalı; yazılı iletişim tercih edilmelidir. Ancak izinsiz ses veya görüntü kaydı gibi hukuka aykırı yolla elde edilen deliller hükme esas alınmaz ve cezai sorumluluk doğurabilir.

Dava süresince çocuğumu görebilir miyim?

Görebilirsiniz. TMK 169’a göre hâkim, boşanma davası açılınca davanın devamı süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır. Dava dilekçenizde geçici kişisel ilişki düzenlenmesini ayrıca talep edin.

Boşandıktan sonra gerçekten engellerse ne olur?

Kararın yerine getirilmesi için çocuğun yerleşim yerindeki adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne başvurulur (ÇKK m.41/A). Teslim emrine ilk aykırılıkta müdürlük, aile mahkemesinden danışmanlık tedbiri ister (Yönetmelik m.40). Kişisel ilişki kararına aykırı davranan, şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır (ÇKK m.41/F). Aykırılık sürerse TMK m.324/3 uyarınca velâyet değiştirilebilir; bu risk kişisel ilişki kararında taraflara ihtar edilir.

Bugün velayeti alamazsam bir daha şansım olmaz mı?

Olur. Velayete ilişkin kararlar kesin hüküm oluşturmaz. TMK 183’e göre yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim re’sen veya taraflardan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.

Çocuğum mahkemede dinlenecek mi?

İdrak çağındaysa görüşü alınır; görüşü alınmadan verilen velâyet kararı Yargıtay’ca bozulmuştur (Y2HD 12.01.2017, E.2016/24437, K.2017/300). Görüş uzman pedagog aracılığıyla alınmışsa çocuğun ayrıca duruşmada dinlenmesi gerekmez (HGK 21.02.2019, E.2018/2-1072, K.2019/185). Görüş bağlayıcı değildir; yaş ve olgunlukla orantılı ağırlık taşır.

Kişisel ilişki kararına uyulmazsa hangi yaptırım var?

Teslim emrine aykırı davranan veya kararın yerine getirilmesini engelleyen kişi, şikâyet üzerine kişisel ilişki kararlarında üç günden on güne kadar, çocuk teslimi kararlarında üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır (ÇKK m.41/F). Ayrıca TMK m.324/3 uyarınca velâyet değiştirilebilir.

Eşim çocuğu yurt dışına götürürse ne yapabilirim?

Çocuk, 1980 tarihli Lahey Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Sözleşme’ye taraf bir ülkeye haksız olarak götürülmüşse iadesi istenebilir. Türkiye’de merkezi makam Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğüdür; usul 5717 sayılı Kanun’da düzenlenmiştir.

Nafaka ödemezse çocuğu göstermeyebilir miyim?

Hayır. Kişisel ilişki ile nafaka birbirine bağlı değildir: velâyeti kendisine verilmeyen eş çocuğun giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m.182/3), diğer eş de kişisel ilişkiyi zedelememekle yükümlüdür (TMK m.324/1). Ödenmeyen nafaka için ayrıca İİK m.344 kapsamında şikâyet yolu vardır.

Büyükanne ve büyükbaba da çocuğu görebilir mi?

Olağanüstü hâller mevcutsa ve çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde, kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı hısımlara, özellikle büyükanne ve büyükbabaya da tanınabilir (TMK m.325). Ana ve babaya ilişkin sınırlamalar onlar hakkında da uygulanır.