Velayeti kendisinde olan ebeveyn, mahkemenin belirlediği görüşme gününde çocuğu diğer ebeveyne teslim eder; ancak çocuk kararlaştırılan saatte geri getirilmez. Bazen birkaç saat gecikilir, bazen iletişim tümüyle kesilir ve ebeveyn hem çocuğun güvenliği hem de kararın uygulanması için ne yapacağını bilemez. Bu durumda başvurulacak merci 2021’de değişmiştir; yaptırım 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’ndaki disiplin hapsidir, koşulları varsa TCK m.234 kapsamında suç da oluşur ve sürekli ihlal velayetin değiştirilmesine kadar gidebilir. Bu yazıda yapılacakları kanun maddeleriyle anlatıyoruz.
Aile hukuku konusunda hukuki destek alın
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara
Önce doğru merci: 7343 sayılı Kanun ve 5395 s.K. m.41/A
Bu durumda atılacak ilk adım kararın resmî yoldan yerine getirilmesini istemektir; ancak başvurulacak yer pek çok kaynakta hâlâ yanlış gösterilmektedir. 30.11.2021 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7343 sayılı Kanun ile çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin İcra ve İflas Kanunu’nun 25, 25/a, 25/b ve 341. maddeleri yürürlükten kaldırılmış; konu 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na eklenen “Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulması” başlıklı Dördüncü Kısma taşınmıştır. Eski düzenlemeye dayanan “İİK m.341 uyarınca tazyik hapsi” gibi bilgiler artık geçerli değildir.
5395 sayılı Kanun m.41/A uyarınca çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair aile mahkemelerinin ilam veya tedbir kararları, çocuğun üstün yararı esas alınarak Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir; müdürlüğün bulunmadığı yerlerde bu işlemler Bakanlıkça belirlenen hukuk mahkemeleri yazı işleri müdürlüklerince yürütülür. Kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesi m.41/C’de düzenlenmiştir: hak sahibinin başvurusu üzerine müdürlük kararı teyit eder, yükümlüyle irtibata geçer ve sonuç alınamazsa teslim emri düzenler. Teslim, müdürlükçe belirlenen çocuk dostu mekânlarda uzman veya öğretmen eşliğinde yapılır; uygulama esasları 04.08.2022 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelikle düzenlenmiştir. Sistemin ayrıntıları için çocuk teslimi ve kişisel ilişki yazımıza bakabilirsiniz.
Tablo 1 — Doğru merci: 7343 sayılı Kanun sonrası sistem
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Mülga hükümler | Çocuk teslimi ve kişisel ilişkiye ilişkin İİK m.25, 25/a, 25/b ve 341 yürürlükten kaldırıldı | 7343 s.K. (RG 30.11.2021) |
| Yerine getiren merci | Adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü; bulunmayan yerde Bakanlıkça belirlenen hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğü | 5395 s.K. m.41/A |
| Kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesi | Hak sahibinin başvurusu, yükümlüyle irtibat, teslim emri | 5395 s.K. m.41/C |
| Teslim yeri | Müdürlükçe belirlenen çocuk dostu mekânlar; uzman veya öğretmen eşliği | 5395 s.K. Dördüncü Kısım |
| İcra dairesi | Artık görevli değildir | 7343 s.K. |
| Uygulama esasları | Yönetmelikle düzenlenmiştir | RG 04.08.2022 |
Çocuğu geri getirmemenin yaptırımı: 5395 s.K. m.41/F disiplin hapsi
Bu yazının konusu bakımından kilit hüküm 5395 sayılı Kanun m.41/F’dir ve yükümlülüğün çift yönlü olduğunu gösterir. Birinci fıkra uyarınca çocuk teslimine dair ilam veya tedbir kararlarının yerine getirilmesine ilişkin teslim emrine aykırı hareket edenler ile emrin gereğinin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır. İkinci fıkra uyarınca çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair kararlara ilişkin teslim emrine aykırılık veya engelleme hâlinde yaptırım bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsidir. Kişisel ilişki için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibi, kararda belirtilen sürenin bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine fiil suç teşkil etse dahi üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır (m.41/F/3). Yani “çocuğu görmeye aldım, geri getirmedim” davranışı doğrudan bu hükmün kapsamındadır ve yaptırımı çocuğu göstermemekten daha ağırdır.
Şikâyet süresi bir aydır ve her ihlal için ayrı işler; tekrarlanan ihlallerde her olay süresinde ayrı ayrı şikâyet konusu yapılmalıdır. Şikâyete işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesi bakar. M.41/F/7 uyarınca şikâyetten vazgeçilmesi hâlinde veya birinci ve üçüncü fıkralar bakımından çocuğun velayet hakkı sahibine teslim edilmesi durumunda dava ve bütün sonuçlarıyla beraber ceza düşer; bu hüküm yaptırımın amacının çocuğun teslimini sağlamak olduğunu gösterir. Aile mahkemesinin bu kapsamda verdiği kararlara karşı m.41/F/8 uyarınca m.41/E/3’teki itiraz yolu işler; itiraz süresi 7499 sayılı Kanunla bir haftadan iki haftaya çıkarıldığından 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlarda tebliğden itibaren iki haftadır; itiraz mercii bir hafta içinde karar verir ve bu karar kesindir. Geç getirmeye ilişkin sınır durumlar için çocuğu görüş saatinde geç getirme yazımıza bakabilirsiniz.
Tablo 2 — Disiplin hapsi: 5395 s.K. m.41/F
| Hâl | Yaptırım | Fıkra |
|---|---|---|
| Çocuk teslimine dair teslim emrine aykırılık veya engelleme | Bir ay içinde şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi üç aya kadar disiplin hapsi | m.41/F/1 |
| Kişisel ilişkiye dair teslim emrine aykırılık veya engelleme | Bir ay içinde şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsi | m.41/F/2 |
| Hak sahibinin çocuğu süre bitiminde belirlenen yere getirmemesi | Bir ay içinde şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi üç aya kadar disiplin hapsi | m.41/F/3 |
| Şikâyetten vazgeçme veya çocuğun teslimi | Birinci ve üçüncü fıkralar bakımından dava ve bütün sonuçlarıyla ceza düşer | m.41/F/7 |
| Aile mahkemesi kararına itiraz | m.41/E/3 uyarınca | m.41/F/8 |
| Görevli mahkeme | İşlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesi | 5395 s.K. Dördüncü Kısım |
Müdürlük sürecinde süreler ve sınırlar: 5395 s.K. m.41/C, 41/E, 41/F-6 ve 41/H
Disiplin hapsi istemeden önce müdürlük sürecinin kendi kurallarını bilmek, hem sizin hem karşı tarafın hak kaybını önler. Kişisel ilişki kararlarında hak sahibi, müdürlük dosyasında geleceğini teslim zamanından en az kırk sekiz saat önce bildirmelidir; bildirmezse yükümlü çocuğu getirmekle yükümlü olmaz (m.41/C-7). Hak sahibi haklı bir mazeret olmaksızın art arda iki kez veya bir yılda üç kez gelmezse dosya işlemden kaldırılır ve teslim emri hükümsüz hâle gelir (m.41/C-12). Yerleşim yeri değişikliğinde dosya re’sen ilgili müdürlüğe gönderilir ve işlemlere kaldığı yerden devam edilir (m.41/C-10). Taraflar hakkında 6284 sayılı Kanun kapsamında gizlilik veya başka bir tedbir kararı varsa işlemler bu karar gözetilerek yürütülür (m.41/C-11).
Yükümlü bir yıl boyunca karara uyar ve bundan sonra da uyacağını taahhüt ederse müdürlük uzman kanaatini de alarak dosyayı işlemden kaldırabilir; taahhüde aykırılık hâlinde hak sahibinin talebiyle yükümlüye doğrudan teslim emri tebliğ edilir (m.41/C-13). Müdürlük işlemlerine karşı öğrenme veya tebliğden itibaren bir hafta içinde müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine şikâyet yoluna gidilir (m.41/E-1); şikâyet üzerine verilen karara karşı itiraz süresi, 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlarda tebliğden itibaren iki haftadır ve itiraz mercii bir hafta içinde kesin olarak karar verir (m.41/E-3). Disiplin hapsi kararları kesinleştikten sonra Cumhuriyet başsavcılığınca infaz edilir ve kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilemez (m.41/F-6). Dördüncü Kısım kapsamındaki işlemler tüm harçlardan istisnadır; avukatlık ücreti dışındaki giderler Bakanlık bütçesinden karşılanır (m.41/H).
Tablo — Müdürlük sürecinde süreler, sınırlar ve masraf
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Hak sahibinin bildirimi | Teslim zamanından en az 48 saat önce müdürlüğe bildirilir; bildirilmezse yükümlü çocuğu getirmekle yükümlü olmaz | 5395 s.K. m.41/C-7 |
| Hak sahibi gelmezse | Haklı mazeret olmaksızın art arda iki kez veya bir yılda üç kez: dosya işlemden kaldırılır, teslim emri hükümsüz olur | m.41/C-12 |
| Yerleşim yeri değişikliği | Dosya re’sen ilgili müdürlüğe gönderilir; işlemlere kaldığı yerden devam edilir | m.41/C-10 |
| 6284 tedbiri varsa | İşlemler gizlilik veya diğer tedbir kararı gözetilerek yürütülür | m.41/C-11 |
| Yükümlünün uyumu | Bir yıl uyum ve taahhüt; uzman kanaatiyle dosya kaldırılabilir; aykırılıkta doğrudan teslim emri | m.41/C-13 |
| Müdürlük işlemine şikâyet | Öğrenme veya tebliğden itibaren bir hafta; müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesi | m.41/E-1 |
| Şikâyet kararına itiraz | Tebliğden itibaren iki hafta (1.6.2024 ve sonrası kararlar); merci bir hafta içinde kesin karar verir | m.41/E-3; 7499 s.K. |
| Disiplin hapsinin infazı | Kesinleşince Cumhuriyet başsavcılığınca; kesinleşmeden itibaren iki yıl geçerse yerine getirilemez | m.41/F-6 |
| Harç ve gider | Tüm harçlardan istisna; avukatlık ücreti dışındaki giderler Bakanlık bütçesinden | m.41/H |
Velayet ilamına dayanarak çocuğun teslimi: 5395 s.K. m.41/B
Çocuğu görüşmeye alıp geri getirmeyen ebeveyne karşı velayet sahibinin elindeki en hızlı araç, velayet kararının çocuk teslimine ilişkin kısmının yerine getirilmesini istemektir. 5395 sayılı Kanun’un Dördüncü Kısmında çocuk teslimi kararları ile kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesi ayrı ayrı düzenlenmiştir. Çocuk teslimine dair ilam veya tedbir kararı yükümlüsü tarafından rızasıyla yerine getirilmezse müdürlük yükümlüyle irtibata geçer, belirlenen gün ve saatte çocuğun teslim yerine getirilmesini bildirir, getirilmezse teslim emri tebliğ edilir ve emre rağmen getirilmeyen çocuk müdürlük tarafından alınarak hak sahibine teslim edilir; bu hâlde kolluktan yardım istenebilir ve kolluk birimleri zor kullanma dahil talepleri derhal yerine getirir.
Kanunun önemli bir hükmüne göre çocuk hak sahibine teslim edildikten sonra yükümlü haklı bir sebep olmaksızın çocuğu tekrar alırsa, ayrıca yeni bir hükme, yükümlüyle yeniden irtibata veya teslim emri tebliğine gerek olmaksızın çocuk yeniden hak sahibine teslim edilir. Görüşme günlerinde tekrar tekrar geri getirmeme davranışı bu nedenle her seferinde sürecin baştan başlamasını gerektirmez. Başvuruda kesinleşme şerhli velayet kararı, çocuğun nerede bulunduğuna ilişkin bilgi ve olayın zamanını gösteren kayıtlar sunulmalıdır; çocuğun bulunduğu yer bilinmiyorsa kolluk aracılığıyla tespiti istenmelidir.
Bakanlık görüşü: iade etmeyen hak sahibi ve müdürlük dışında yapılan teslim
Uygulamaya yön veren önemli bir kaynak, Adalet Bakanlığı Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Dairesi Başkanlığının müdürlüklere yönelik görüş yazılarıdır. 24.10.2022 tarihli ve E-27239794-045.02-162/2098 sayılı görüşe göre kişisel ilişki süresinin sonunda çocuğu iade etmeyen hak sahibi hakkında müdürlük suç duyurusunda bulunur ve yükümlüyü bilgilendirir; disiplin hapsi süreci, aynı fiil nedeniyle ceza soruşturması yürütülmesine engel değildir. Bu, m.41/F’deki “fiil suç teşkil etse dahi” ifadesiyle de uyumludur: disiplin hapsi ile ceza yargılaması birbirinin yerine geçmez. Teslimden sonra yükümlü haklı bir sebep olmaksızın çocuğu yeniden alırsa müdürlük, yeni bir karar veya teslim emri aramaksızın çocuğu bulunduğu yerden alıp hak sahibine teslim eder (m.41/B-6); çocuğun üstün yararının gerektirdiği hâllerde müdürlük, yükümlüyle irtibata geçmeye veya teslim emri tebliğine gerek olmaksızın çocuğu doğrudan alabilir (m.41/B-7).
Aynı görüşün en pratik sonucu şudur: çocuk müdürlük aracılığı olmadan taraflarca kendi aralarında teslim edilmişse müdürlüğün görevi bulunmaz; koşulları varsa Cumhuriyet başsavcılığı soruşturma yürütür. Görüşme dönüşlerinde sorun yaşanıyorsa teslimlerin müdürlük üzerinden ve tutanakla yapılması, sonraki disiplin hapsi şikâyeti ve velayet davası için güçlü bir dayanak oluşturur. Kendi aranızda yaptığınız teslimlerde ise teslim saatini ve iade edilmeyen anı mesaj, arama kaydı ve tanıkla belgelemek daha da önem kazanır.
Tablo — Bakanlık görüşü ve m.41/B’nin sonuçları
| Durum | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Kişisel ilişki sonunda çocuğu iade etmeyen hak sahibi | Müdürlük suç duyurusunda bulunur ve yükümlüyü bilgilendirir; disiplin hapsi süreci ceza soruşturmasına engel değildir | Bakanlık görüşü 24.10.2022; 5395 s.K. m.41/F/3 |
| Teslimden sonra çocuğu yeniden alan yükümlü | Yeni karar veya teslim emri aranmadan çocuk yeniden hak sahibine teslim edilir | m.41/B-6 |
| Çocuğun üstün yararı acil müdahale gerektiriyorsa | Müdürlük, irtibat veya teslim emri tebliğine gerek olmaksızın çocuğu doğrudan alıp teslim edebilir | m.41/B-7 |
| Teslim taraflar arasında müdürlük dışında yapılmışsa | Müdürlüğün görevi yoktur; koşulları varsa Cumhuriyet başsavcılığı soruşturur | Bakanlık görüşü 24.10.2022 |
Gecikme mi alıkoyma mı? Makul sebep ve boşanma davası sürerken durum
Her gecikme yaptırım gerektirmez. Trafik, hastalık veya ulaşım aksaklığı gibi hak sahibinden kaynaklanmayan makul sebeplerle kısa süreli gecikme ile çocuğun bilerek ve süreklilik gösterecek biçimde alıkonulması aynı değerlendirilmez. Makul bir sebep varsa bunun teslim saatinden önce veya en kısa sürede karşı tarafa ve müdürlüğe bildirilmesi, sonradan yapılacak şikâyette belirleyici olur. Buna karşılık iletişimin kesilmesi, çocuğun başka bir şehre götürülmesi, “çocuk artık benimle kalacak” gibi açık beyanlar alıkoyma kastını gösterir. Bu nedenle görüşme dönüşlerinde teslim saatinin, gecikme bildiriminin ve karşı tarafın beyanlarının yazılı olarak saklanması önemlidir.
Boşanma davası sürerken ve henüz kesinleşmiş velayet kararı yokken durum farklıdır. TMK m.169 uyarınca hâkim dava süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri alır; geçici velayet ve kişisel ilişki düzeni kurulmuşsa bu tedbir kararları da 5395 sayılı Kanun kapsamında müdürlükçe yerine getirilir ve m.41/F yaptırımına tabidir. Geçici bir düzen hiç kurulmamışsa, ebeveynlerin her ikisinin de velayet hakkı devam ettiğinden öncelikle mahkemeden geçici önlem istenmelidir. Kişisel ilişki engellenen tarafın hakları için kişisel ilişki engelleniyor yazımıza bakabilirsiniz.
Ceza boyutu: TCK m.234 her durumda uygulanmaz
Çocuğun geri getirilmemesi gecikmeden farklı ve daha ağır bir olaydır; ancak TCK m.234’ün uygulanması failin sıfatına bağlıdır. TCK m.234/1 uyarınca velayet yetkisi elinden alınmış olan ana veya babanın ya da üçüncü derece dahil kan hısmının, on altı yaşını bitirmemiş bir çocuğu veli, vasi veya bakım ve gözetimi altında bulunan kimsenin yanından cebir veya tehdit kullanmaksızın kaçırması veya alıkoyması hâlinde üç aydan bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Boşanma kesinleşmiş ve velayet size verilmişse, kişisel ilişki sonrası çocuğu iade etmeyen diğer ebeveyn bu kapsamda değerlendirilebilir; Yargıtay velayetin elinden alınmasına ilişkin kararın kesinleşmiş olmasını arar. Devam eden davada geçici velayet kararı verilmişse geçici velayeti kendisinde olmayan ebeveynin alıkoyması da bu kapsamda değerlendirilebilir. Buna karşılık velayet kararı yokken ebeveynin çocuğu yanında tutması veya velayet sahibinin çocuğu diğerine teslim etmemesi TCK m.234 kapsamında suç oluşturmaz.
Üçüncü derece dahil kan hısımları (kardeş, amca, hala, dayı, teyze, büyükanne ve büyükbaba) da fail olabilir; kuzen gibi daha uzak hısımlar veya yabancılar bakımından TCK m.109’daki kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu gündeme gelir. Yargıtay 14. Ceza Dairesi uygulamasında evlilik dışı doğan çocuğu usulüne göre tanımadan alıkoyan biyolojik baba bakımından “elinden alınmış” bir velayet yetkisinden söz edilemeyeceği için fail sıfatının oluşmadığı kabul edilmiştir. TCK m.234/2 uyarınca fiil cebir veya tehditle işlenmiş ya da çocuk on iki yaşını bitirmemişse ceza bir kat artırılır; iki hâl birlikte gerçekleşse de Yargıtay tek artırım yapılmasını arar. Suç çocuk bırakılıncaya kadar süren kesintisiz nitelik gösterebilir ve çocuğun rızası suçu ortadan kaldırmaz; birinci ve ikinci fıkradaki suçlar şikâyete bağlı değildir. Ayrıntılı analiz için TCK m.234 çocuğun kaçırılması ve alıkonulması yazımıza bakabilirsiniz.
Tablo 3 — TCK m.234 ne zaman uygulanır?
| Durum | TCK m.234 | Açıklama |
|---|---|---|
| Boşanma kesinleşmiş, velayet size verilmiş; diğer ebeveyn çocuğu iade etmiyor | Uygulanabilir | Velayet yetkisi elinden alınmış ana veya baba fail olabilir |
| Dava sürerken geçici velayet kararı var | Değerlendirilebilir | Geçici velayeti olmayan ebeveynin alıkoyması |
| Velayet kararı yok, dava sürüyor | Uygulanmaz | Aile hukuku mekanizmaları işler |
| Velayet sahibi çocuğu teslim etmiyor | Uygulanmaz | m.41/F disiplin hapsi ve TMK m.324/3 |
| Velayeti hiç kazanmamış kişi (tanımayan biyolojik baba) | Uygulanmaz; fail sıfatı yok | Y. 14. CD uygulaması; TCK m.109 değerlendirilebilir |
| Cebir, tehdit veya 12 yaş altı çocuk | Ceza bir kat artırılır; iki hâl birlikte olsa da tek artırım | TCK m.234/2 |
| Evden kaçan çocuğu haber vermeden tutma | Şikâyet üzerine 3 ay-1 yıl | TCK m.234/3 |
Durumunuzu gizlilik içinde değerlendirelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara
Danışmanlık tedbiri ve velayetin değiştirilmesi: TMK m.182/2, 324/3 ve 5395 s.K. m.41/C/8
7343 sayılı Kanun yalnız yaptırımı değil, velayet hukukunu da değiştirmiştir. TMK m.182’ye eklenen ikinci fıkra uyarınca mahkeme kararında kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder. TMK m.324’e eklenen üçüncü fıkra uyarınca velayet kendisine bırakılan ana veya baba kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir ve bu husus kişisel ilişki kararında taraflara ihtar edilir. Velayeti olmayan ebeveynin çocuğu sürekli olarak geri getirmemesi ise kişisel ilişkinin TMK m.324 uyarınca sınırlandırılması, refakatli veya yatısız düzenlenmesi ya da kaldırılması talebinin somut dayanağı olur.
Sorunlu dosyalarda yaptırımdan önce bir ara çözüm de vardır: 5395 sayılı Kanun m.41/C/8 uyarınca kişisel ilişki işlemlerinin çocuğun üstün yararını koruyacak şekilde yerine getirilebilmesi için müdürlüğün önerisi üzerine aile mahkemesince çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasına karar verilebilir; yükümlünün teslim emrine aykırı ilk hareketinde müdürlük yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasını aile mahkemesinden talep eder. Kalıcı çözüm gerekiyorsa TMK m.183 uyarınca yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim re’sen veya istem üzerine gerekli önlemleri alır; müdürlük tutanakları ve disiplin hapsi kararları bu davada en güçlü delildir. Velayet değişikliği için velayetin değiştirilmesi yazımıza bakabilirsiniz.
Tablo 4 — Danışmanlık tedbiri ve velayet
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kararda ihtar | Mahkeme kişisel ilişki gerekleri yerine getirilmezse velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder | TMK m.182/2 |
| Velayet sahibinin ihlali | Kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmeyen velayet sahibinin velayeti çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla değiştirilebilir | TMK m.324/3 |
| Danışmanlık tedbiri | Müdürlüğün önerisiyle aile mahkemesince çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında; yükümlünün ilk aykırılığında müdürlük talep eder | 5395 s.K. m.41/C/8 |
| Yeni olgular | Hâkim re’sen veya istem üzerine gerekli önlemleri alır | TMK m.183 |
| Kişisel ilişkinin sınırlanması | Çocuğun huzuru tehlikeye girerse reddedilebilir veya kaldırılabilir | TMK m.324 |
Velayet değişikliği davasında çocuğun dinlenmesi ve uzman raporu
Çocuğun görüşme dönüşünde geri getirilmemesi tekrar ediyorsa, velayet sahibi kişisel ilişkinin sınırlandırılmasını; çocuğu geri getirmeyen ebeveyn ise çoğu zaman velayetin kendisine verilmesini ister. Bu davalarda karar yalnız ihlal kayıtlarına göre değil, çocuğun üstün yararına göre verilir. Mahkeme sosyal inceleme raporu ve pedagog ya da psikolog görüşü alır; Türkiye’nin taraf olduğu BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m.12 uyarınca görüşlerini oluşturabilecek yaştaki çocuğun kendisini etkileyen konularda dinlenmesi gerekir. Çocuğun “babamın yanında kalmak istiyorum” veya “annemin yanına dönmek istemiyorum” demesi tek başına belirleyici değildir; bu beyanın yönlendirme sonucu olup olmadığı uzman incelemesiyle değerlendirilir.
Çocuğu görüşme sonrası alıkoyarak fiilî durum yaratmak, uzman raporlarında diğer ebeveynle ilişkiyi destekleme kapasitesinin zayıflığı olarak değerlendirilebilir ve TMK m.182/2 ile m.324/3’teki ihtarların sonuçlarını doğurabilir. Uzman raporlarının değerlendirilmesi için uzman raporunun bağlayıcılığı, çocuğun diğer ebeveynden soğutulması için ebeveyne yabancılaştırma yazılarımıza bakabilirsiniz.
Adım adım ne yapmalı, neyi yapmamalı?
Çocuğun güvenliğinden endişe ediyorsanız hukuki süreçleri beklemeden 112’yi arayın ve Cumhuriyet başsavcılığına başvurun; yurt dışına çıkarma şüphesi varsa aynı gün harekete geçin. Ardından ihlali eksiksiz belgeleyin: teslim tarihi ve saati, kararlaştırılan iade zamanı, çocuğun getirilmediği an, arama ve mesaj kayıtları, varsa tanıklar ve kolluk tutanağı. Kararın onaylı örneği ve kesinleşme şerhiyle adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne başvurun; müdürlük yükümlüyle iletişime geçer, sonuç alınamazsa işlemleri tutanağa bağlar. İhlalden itibaren bir ay içinde aile mahkemesine disiplin hapsi için şikâyette bulunun; fail sıfatı koşulu varsa TCK m.234 kapsamında paralel olarak suç duyurusu yapın.
Kendi başınıza çocuğu geri almaya kalkmayın: okul çıkışında veya evden çocuğu alma girişimi lehinize olan tabloyu tersine çevirebilir ve Yargıtay uygulamasında velayeti elinden alınmış ebeveynin çocuğu okul çıkışında alarak yanında tutması TCK m.234 kapsamında değerlendirilmiştir. Çocuğu telefonla sorgulamak veya taraf tutmaya zorlamak uzman incelemesinde tespit edilir ve aleyhe yorumlanır. Çocuk geri getirilmediği için nafakayı kesmek hukuken dayanaksızdır; iştirak nafakası çocuğun hakkına dayanır ve ödenmezse İİK m.344 kapsamında tazyik hapsi riski doğar. Çocuk yurt dışına götürülüp geri getirilmemişse 1980 Lahey Sözleşmesi ve 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun uyarınca on altı yaşından küçük çocuğun mutad meskenine iadesi için merkezi makam olan Adalet Bakanlığına başvurulur. Kişisel ilişki kararının teslim yeri, saati ve iade saati bakımından belirsiz yazılmış olması sonraki ihlallerin başlıca kaynağıdır; bunun için kişisel ilişki standart takvimi sayfamıza bakabilirsiniz. Süreciniz için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Tablo 5 — Adım adım ne yapmalı, ne yapmamalı?
| Adım veya risk | Yapılacak | Dayanak |
|---|---|---|
| 1. Güvenlik riski | 112 ve Cumhuriyet başsavcılığı; yurt dışına çıkarma şüphesinde aynı gün tedbir talebi | TCK m.234 · 5717 s.K. |
| 2. Belgeleme | Teslim ve iade saati, iletişim kayıtları, tanıklar, kolluk tutanağı | HMK m.119 |
| 3. Müdürlüğe başvuru | Kararın onaylı örneği ve kesinleşme şerhiyle | 5395 s.K. m.41/A |
| 4. Şikâyet | İhlalden itibaren bir ay içinde aile mahkemesine | 5395 s.K. m.41/F |
| 5. Suç duyurusu | Fail sıfatı koşulu varsa | TCK m.234 |
| Yapılmamalı: kendi başına çocuğu alma | Lehinize tabloyu tersine çevirebilir | TCK m.234 |
| Yapılmamalı: nafakayı kesme | İştirak nafakası kişisel ilişkiden bağımsızdır | İİK m.344 |
Çocuğu süresinde geri getirmeyen hak sahibi hakkında disiplin hapsi şikâyet dilekçesi örneği
Aşağıdaki metin, velayet sahibi ebeveynin, kişisel ilişki için teslim ettiği çocuğu süre bitiminde geri getirmeyen diğer ebeveyn hakkında 5395 sayılı Kanun m.41/F uyarınca yapacağı şikâyet için genel bir şablondur. Şikâyet ihlalden itibaren bir ay içinde yapılmalıdır.
[ … ] NÖBETÇİ AİLE MAHKEMESİ SAYIN HÂKİMLİĞİNE
ŞİKÂYETÇİ (VELAYET SAHİBİ): [Ad Soyad] (T.C. Kimlik No: [ … ]), [Adres]
VEKİLİ: Av. [Ad Soyad], [Adres]
ŞİKÂYET OLUNAN (HAK SAHİBİ): [Ad Soyad] (T.C. Kimlik No: [ … ]), [Adres]
KONU: Kişisel ilişki süresi sonunda çocuğu belirlenen yere getirmeyen şikâyet olunan hakkında 5395 sayılı Kanun m.41/F uyarınca disiplin hapsi verilmesi istemidir.
AÇIKLAMALAR:
1. Velayet müvekkile verilmiş, şikâyet olunanla kişisel ilişki kurulmuştur (TMK m.182, m.323)
[ … ] Aile Mahkemesinin [ … ] E., [ … ] K. sayılı ve …/…/20… tarihinde kesinleşen kararıyla müşterek çocuğun velayeti müvekkile verilmiş, şikâyet olunan ile çocuk arasında her ayın birinci ve üçüncü hafta sonu cumartesi saat 10.00’dan pazar saat 18.00’e kadar kişisel ilişki kurulmuş ve TMK m.182/2 uyarınca kararda gerekli ihtar yapılmıştır (Ek-1).
2. Çocuk kişisel ilişki süresi bitiminde belirlenen yere getirilmemiştir (5395 s.K. m.41/F)
Kişisel ilişki …/…/20… tarihinde [ … ] Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğünce belirlenen teslim yerinde başlamış, çocuk şikâyet olunana teslim edilmiştir (Ek-2). Şikâyet olunan …/…/20… pazar günü saat 18.00’de çocuğu teslim yerine getirmesi gerekirken getirmemiş, müvekkilin ve müdürlük görevlilerinin aramalarına yanıt vermemiş, çocuk ancak …/…/20… tarihinde kolluk yardımıyla alınabilmiştir (Ek-3). Şikâyet olunanın çocuğun annesinin yanına dönmek istemediğini ileri süreceği anlaşılmaktadır; ancak kişisel ilişki süresinin uzatılması ya da velayet düzeninin değiştirilmesi ancak mahkeme kararıyla mümkün olup hak sahibinin süre bitiminde çocuğu belirlenen yere getirme yükümlülüğü kanunda açıkça düzenlenmiştir.
3. Şikâyet süresinde yapılmıştır (5395 s.K. m.41/F)
İhlal …/…/20… tarihinde gerçekleşmiş olup şikâyet bir aylık süre içinde, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine yapılmaktadır.
HUKUKİ SEBEPLER: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.182, 323, 324; 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.41/A, 41/C, 41/F.
DELİLLER: Kişisel ilişki kararı, müdürlük tutanakları, kolluk tutanağı, arama ve mesaj kayıtları, tanık beyanları ve her türlü yasal delil.
SONUÇ VE İSTEM: Açıklanan nedenlerle; şikâyet olunanın duruşmaya davetine ve 5395 sayılı Kanun m.41/F uyarınca disiplin hapsiyle cezalandırılmasına, ayrıca m.41/C/8 kapsamında danışmanlık tedbiri uygulanması hususunun değerlendirilmesine karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederiz. …/…/20…
Şikâyetçi Vekili
Av. [Ad Soyad]
[İmza]
Karşı tarafın engellemesi: Velayet sahibinin kişisel ilişkiyi engellemesi hâlinde manevi tazminat ve hak sahibinin kendi yükümlülükleri için Kişisel İlişkiye Uymayan Ebeveynden Manevi Tazminat yazımıza bakın.
Sıkça Sorulan Sorular
Çocuk geri getirilmiyorsa nereye başvururum?
İcra dairesine değil. 7343 sayılı Kanun ile İİK m.25, 25/a, 25/b ve 341 kaldırılmış; 5395 sayılı Kanun m.41/A uyarınca başvuru adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne yapılır. Güvenlik riski varsa 112 ve Cumhuriyet başsavcılığı aranmalıdır.
Çocuğu geri getirmeyen ebeveyne ne yaptırım uygulanır?
5395 sayılı Kanun m.41/F uyarınca kişisel ilişki için çocuk teslim edilen hak sahibi süre bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine fiil suç teşkil etse dahi üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır.
Şikâyet süresi ne kadar?
Her ihlal için ihlalden itibaren bir aydır; tekrarlanan ihlallerde her olay ayrı ve süresinde şikâyet konusu yapılmalıdır.
Çocuk teslim edilirse ceza düşer mi?
5395 sayılı Kanun m.41/F/7 uyarınca şikâyetten vazgeçilmesi hâlinde veya birinci ve üçüncü fıkralar bakımından çocuğun velayet hakkı sahibine teslim edilmesi durumunda dava ve bütün sonuçlarıyla ceza düşer.
Bu bir suç mu?
Duruma göre. TCK m.234/1 faili velayet yetkisi elinden alınmış ana veya baba ya da üçüncü derece dahil kan hısmı olarak tanımlar; boşanma kesinleşmiş ve velayet size verilmişse çocuğu iade etmeyen diğer ebeveyn bu kapsamda değerlendirilebilir.
Boşanma davam sürüyor, suç duyurusu yapabilir miyim?
Velayete ilişkin karar yoksa TCK m.234 uygulanmaz; mahkemece geçici velayet kararı verilmişse durum değişir. Her durumda geçici önlem kararının müdürlükçe yerine getirilmesi istenebilir.
Velayet bende, çocuğu teslim etmezsem suç olur mu?
TCK m.234 kapsamında olmaz; ancak 5395 sayılı Kanun m.41/F uyarınca disiplin hapsi ve TMK m.324/3 uyarınca velayetin değiştirilmesi gündeme gelir.
Çocuk her görüşmeden sonra yine geri getirilmiyorsa her seferinde yeniden mi başvururum?
Hayır. 5395 sayılı Kanun uyarınca çocuk hak sahibine teslim edildikten sonra yükümlü haklı sebep olmaksızın çocuğu tekrar alırsa, yeni bir hükme veya teslim emri tebliğine gerek olmaksızın çocuk yeniden teslim edilir; her ihlal ayrıca bir ay içinde şikâyet konusu yapılabilir.
Birkaç saat geç getirmek de yaptırım gerektirir mi?
Hak sahibinden kaynaklanmayan makul sebeplerle kısa gecikme ile bilerek alıkoyma aynı değerlendirilmez. Gecikme bildirimi ve olayın koşulları belirleyicidir; tekrarlanan gecikmeler m.41/F kapsamında şikâyete ve TMK m.324 kapsamında kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesine konu olabilir.
Danışmanlık tedbiri nedir?
5395 sayılı Kanun m.41/C/8 uyarınca müdürlüğün önerisiyle aile mahkemesince çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında uygulanan tedbirdir; yükümlünün teslim emrine aykırı ilk hareketinde müdürlük bu tedbiri talep eder.
Çocuğu kendim geri alabilir miyim?
Almayın. Yargıtay uygulamasında velayeti elinden alınmış ebeveynin çocuğu okul çıkışında alarak yanında tutması TCK m.234 kapsamında değerlendirilmiştir; kendi başına müdahale lehinize tabloyu bozar.
Çocuk geri gelmedi diye nafakayı kesebilir miyim?
Hayır. İştirak nafakası çocuğun hakkıdır ve kişisel ilişkiden bağımsızdır; ödenmezse İİK m.344 kapsamında tazyik hapsi riski doğar.
Velayet değişikliği davasında çocuğun isteği belirleyici mi?
Tek başına değildir. BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m.12 uyarınca idrak çağındaki çocuk dinlenir; ancak beyanın yönlendirme sonucu olup olmadığı uzman incelemesiyle değerlendirilir ve karar çocuğun üstün yararına göre verilir.
Çocuğun nerede olduğunu bilmiyorsam ne yapmalıyım?
Derhal kolluğa ve Cumhuriyet başsavcılığına başvurup çocuğun bulunduğu yerin tespitini isteyin; müdürlük başvurusunda da bu talebi belirtin. Yurt dışına çıkarma şüphesi varsa aynı gün harekete geçilmelidir.
Çocuk yurt dışına götürüldüyse ne yapılır?
1980 Lahey Sözleşmesi ve 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun uyarınca on altı yaşından küçük çocuğun mutad meskenine iadesi için Adalet Bakanlığına başvurulur.
Çocuğu müdürlük olmadan kendim teslim ettim, geri getirilmedi; müdürlük işlem yapar mı?
Adalet Bakanlığının 24.10.2022 tarihli görüşüne göre çocuk müdürlük aracılığı olmadan taraflarca kendi aralarında teslim edilmişse müdürlüğün görevi bulunmaz; koşulları varsa Cumhuriyet başsavcılığı soruşturma yürütür. Velayet kararınız varsa çocuğun teslimi için müdürlüğe velayet ilamıyla başvurabilirsiniz (5395 s.K. m.41/B). Sorunlu dosyalarda teslimlerin müdürlük üzerinden yapılması önerilir.
Disiplin hapsi ile ceza soruşturması birlikte yürür mü?
Evet. 5395 sayılı Kanun m.41/F disiplin hapsini fiil suç teşkil etse dahi uygulanacak bir yaptırım olarak düzenler. Bakanlığın 24.10.2022 tarihli görüşüne göre çocuğu iade etmeyen hak sahibi hakkında müdürlük suç duyurusunda bulunur ve disiplin hapsi süreci ceza soruşturmasına engel değildir.
Disiplin hapsi kararı ne zaman infaz edilir?
5395 sayılı Kanun m.41/F-6 uyarınca disiplin hapsi kararları kesinleştikten sonra Cumhuriyet başsavcılığınca infaz edilir; kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilemez.
Müdürlüğün işlemine itiraz edebilir miyim?
Müdürlük işlemlerine karşı öğrenme veya tebliğden itibaren bir hafta içinde müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine şikâyet yoluna gidilir (5395 s.K. m.41/E-1). Şikâyet üzerine verilen karara karşı, 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlarda tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir; itiraz mercii bir hafta içinde kesin olarak karar verir (m.41/E-3).
Bu süreçte harç veya masraf öder miyim?
Hayır. Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kurulmasına ilişkin işlemler 492 sayılı Harçlar Kanunu ile diğer kanunlar uyarınca alınması gereken tüm harçlardan istisnadır; avukatlık ücreti dışındaki giderler Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (5395 s.K. m.41/H).
Diğer ebeveyn görüşme günlerine gelmezse ne olur?
Hak sahibi geleceğini teslim zamanından en az 48 saat önce müdürlüğe bildirmelidir; bildirmezse yükümlü çocuğu getirmekle yükümlü olmaz (5395 s.K. m.41/C-7). Haklı bir mazeret olmaksızın art arda iki kez veya bir yılda üç kez gelinmezse dosya işlemden kaldırılır ve teslim emri hükümsüz hâle gelir (m.41/C-12).
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
⚖️ Mevzuat ve Resmî Kaynaklar
- 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu — mevzuat.gov.tr
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — mevzuat.gov.tr
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu — mevzuat.gov.tr
- 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun — mevzuat.gov.tr
- Yargıtay Karar Arama — karararama.yargitay.gov.tr
- Adalet Bakanlığı — Çocuk Teslimi Rehberi (5395 s.K. m.41/A vd. ve Yönetmelik) — magdur.adalet.gov.tr
- Adalet Bakanlığı Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Dairesi Başkanlığı — görüşler (24.10.2022, E-27239794-045.02-162/2098) — magdur.adalet.gov.tr
Bu sayfada anılan kanun maddelerinin güncel metnine ve içtihatlara yukarıdaki resmî kaynaklardan ulaşabilirsiniz. Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce güncel hâlin teyit edilmesi önerilir.
İlgili Rehberler
- Çocuğumu Alıp Gidebilir miyim? Hukuki Sınırlar (TMK 336-337, TCK 234)
- 📘 Aile ve Boşanma Hukuku Rehberi
- Boşanmış Ebeveynin Çocuğu Görüş Saatinde Geç Getirmesi: Yaptırım
- Velayeti Olan Eş Çocuğu Diğer Ebeveynden Soğutursa Ne Olur?
- Eşim Müşterek Çocuğu Bana Karşı Kışkırtıyor (Yabancılaştırma)
- Eşim Boşanırsan Çocuğu Görmezsin Diye Tehdit Ediyor
- Boşanma Davası Sürerken Çocuğum Bende Kalsın İstiyorum
- Çocukla Kişisel İlişki Dilekçesi Örneği (2026) — ADM Başvurusu
- Eşim Çocuğu İznimi Almadan Yurt Dışına Götürdü, Ne Yapabilirim?
- Çocuğun Yurt Dışına Kaçırılması: 1980 Lahey Sözleşmesi Ne Sağlar?
- Boşanma Sonrası Çocukla Kişisel İlişki (TMK m.323)
- Eski Eş Çocuğu Göstermiyorsa Ne Yapılır? Başvuru Yolu ve Süre
Bu içerik Aile ve Boşanma Hukuku alanındadır.
Aile ve Boşanma Hukuku Rehberi · Bu alandaki tüm rehberler · Tüm hukuk dalları
