“Durum Değişti, Velayeti Ben İstiyorum” – Velayetin Değiştirilmesi

Ne yaşandı?

Boşanmadan sonra çocuğun velayeti bir ebeveyne verilmiştir. Zamanla koşullar değişir: çocuğun ihmal edildiği düşünülür, velayet sahibi başka şehre taşınır ya da çocuk farklı bir tercih dile getirir. Diğer ebeveyn velayeti almak ister.

Bu durumda ne yapmalısınız?

• Velayetin kesin olmadığını bilin: Koşullar değişirse velayetin değiştirilmesi davası açılabilir. Dayanak TMK m.183, 349 ve 351 hükümlerinin birlikte uygulanmasıdır; velayet çocuğun yararına bağlı olduğundan kesin hüküm engeli oluşturmaz.
• Ölçütün çocuğun üstün yararı olduğunu unutmayın: Mahkeme ebeveynin isteğine değil; çocuğun bakımı, eğitimi, sağlığı ve yaşam istikrarına bakar.
• Değişiklik sebeplerini ortaya koyun: Velayet sahibinin görevini ihmali/kötüye kullanması, ağır sağlık veya ekonomik sorun, çocuğa zararlı ortam ya da idrak çağındaki çocuğun tercihi gibi.
• Çocuğun dinlenmesini bekleyin: İdrak çağındaki çocuğun görüşü alınır; pedagog/psikolog uzman raporu istenebilir.
• Somut delil sunun: Değişen koşulları rapor, tanık ve belgelerle ispatlayın.

“Velayet bir kez verildi, bitti” doğru değildir; çocuğun yararı değiştiyse velayet de değişebilir. Belirleyici olan duygusal iddialar değil, somut delillerdir.

Kararı Aldınız ama Çocuk Teslim Edilmiyor: Rejim 2021’de Değişti

Velayetin değiştirilmesi davasını kazanmak sürecin sonu değildir. Karşı taraf çocuğu teslim etmezse ne yapılacağı, uzun yıllar icra dairelerinin işiydi; 2021’de bu sistem tamamen değişti ve eski bilgiye göre hareket etmek zaman kaybettirir.

24.11.2021 tarihli ve 7343 sayılı Kanun (RG 30.11.2021, S. 31675) ile İcra ve İflas Kanunu’nun çocuk teslimini düzenleyen 25, 25/a, 25/b ve 341. maddeleri ilga edilmiş; bunların yerine 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na dokuz maddelik yeni bir kısım eklenmiştir.

Yeni düzenlemeye göre çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair aile mahkemeleri tarafından verilen ilam veya tedbir kararları, çocuğun üstün yararı esas alınarak, Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir. Bu müdürlüklerde psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı görevlendirilir. Müdürlük bulunmayan yerlerde görev, Adalet Bakanlığınca belirlenen hukuk mahkemeleri yazı işleri müdürlüğü tarafından yerine getirilir. İşlemler, çocuk dostu biçimde düzenlenmiş çocuk görüşme merkezlerinde yapılır. Usul ve esaslar, 4 Ağustos 2022 tarihli ve 31913 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Yönetmelik’te düzenlenmiştir.

Bu nedenle velayet kararı kesinleştikten sonra icra takibi başlatılmaz; başvuru doğrudan ilgili müdürlüğe yapılır.

Teslim Emrine Uyulmazsa: Disiplin Hapsi ve Şikâyet Yolu

Yeni sistem yaptırımsız değildir. Teslim emrine uyulmaması hâlinde devreye giren yaptırım disiplin hapsidir ve süreler kısa olduğu için gecikmeye tahammülü yoktur.

5395 sayılı Kanun’a göre çocuk teslimine dair ilam veya tedbir kararlarının yerine getirilmesine ilişkin teslim emrine aykırı hareket edenler ile emrin gereğinin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi üç aya kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır. Çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair kararlarda ise yaptırım daha hafiftir: aynı koşullarda üç günden on güne kadar disiplin hapsi uygulanır.

Kural çift yönlüdür. Kişisel ilişki kurulması için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibi, ilam veya tedbir kararında belirtilen sürenin bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse, o da bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç aya kadar disiplin hapsi ile karşılaşır.

Usul bakımından iki nokta kritiktir: şikâyet mercii aile mahkemesidir ve şikâyet üzerine verilen karara karşı, tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir.

Bir aylık şikâyet süresi hak düşürücü niteliktedir; ihlal tarihinden itibaren işlemeye başlar. Görme günlerine ilişkin ihlaller için çocuğu görme günlerinde geri getirmeme yazımıza bakabilirsiniz.

Her Karar Zorla İnfaz Edilmez: Erteleme ve Danışmanlık Tedbiri

Yeni sistemin en belirgin farkı, teslimin mekanik bir icra işlemi olmaktan çıkarılıp çocuğun durumuna göre değerlendirilebilir hâle getirilmesidir. Kanun bunun için iki mekanizma öngörür.

Birincisi ertelemedir. İlamın yerine getirilmesinin, çocuğun fiziksel ve duygusal yönden gelişimini ağır bir tehlike altında bırakacağının uzman tarafından tespit edilmesi durumunda, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü tarafından, talep üzerine veya re’sen, söz konusu tehlike ortadan kalkıncaya kadar teslim işlemleri ertelenir. Bu, kararın ortadan kalkması değil, infazın geçici olarak durmasıdır.

İkincisi danışmanlık tedbiridir. Çocuğun üstün yararının gerektirmesi hâlinde, kişisel ilişki kararları yerine getirilirken müdürlüğün talebi üzerine aile mahkemesince danışmanlık tedbiri uygulanabilir. Yükümlünün bir defa dahi emre aykırı hareket etmesi hâlinde müdürlüğün danışmanlık tedbiri talep etmesi zorunludur.

Velayetin değiştirilmesi davası açısından bunun anlamı şudur: karşı tarafın teslim emrine tekrarlanan aykırılıkları, yalnız disiplin hapsi doğurmakla kalmaz; dosyada belgelenmiş bir uyum sorunu kaydı oluşturur ve bu kayıt, velayetin değiştirilmesi talebinde “çocuğun yararının diğer tarafta daha iyi korunacağı” iddiasını destekleyen somut bir olgu hâline gelir.

Velayetin kaldırılmasıyla arasındaki eşik farkı için velayetin kaldırılması ve değiştirilmesi rehberimize, uzman raporunun dosyadaki ağırlığı için uzman raporunun bağlayıcılığı yazımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Velayet kararı kesinleşti, bir daha değiştirilemez mi?

Değiştirilebilir. Velayet çocuğun yararına bağlı olduğundan kesin hüküm engeli oluşturmaz. Koşullar yeniden değiştiğinde TMK m.183 uyarınca her zaman yeni bir velayetin değiştirilmesi davası açılabilir.

Hangi durumlar velayetin değiştirilmesi sebebi sayılır?

Velayet görevinin ihmali veya kötüye kullanılması, çocuğa yönelik fiziksel, duygusal veya cinsel istismar, velayet görevinin fiilen başkasına devredilmesi, ağır ve kalıcı sağlık sorunu, çocuğa zararlı ortam, kişisel ilişkinin sürekli engellenmesi ve idrak çağındaki çocuğun tercihi başlıca olgulardır.

Eski eşim yeniden evlendi, velayeti alabilir miyim?

Yeniden evlenme tek başına yeterli değildir. TMK m.349 uyarınca velayet sahibinin yeniden evlenmesi velayetin değiştirilmesini kendiliğinden gerektirmez; yeni evliliğin çocuğun bakım ve gelişimini olumsuz etkilediğinin somut olarak ortaya konması gerekir.

Çocuğum kaç yaşında dinlenir, tercihi belirleyici mi?

Uygulamada idrak çağı için genellikle sekiz yaş ve üzeri ölçütü esas alınır. Çocuğun görüşü alınır ve önemli bir veri sayılır; ancak tek başına bağlayıcı değildir. Hâkim, beyanın çocuğun özgür iradesini yansıtıp yansıtmadığını da değerlendirir.

Uzman raporu alınmadan karar verilebilir mi?

Yargıtay uygulamasında pedagog, psikolog veya sosyal çalışmacı tarafından hazırlanan sosyal inceleme raporu alınmadan kurulan hükümler bozma sebebi sayılmaktadır. Rapor; ev koşulları, çocuğun ebeveynlerle bağı, okul durumu ve psikolojik gelişimi üzerinden hazırlanır.

Küçük yaştaki çocuğun velayeti mutlaka annede mi kalır?

Hayır, bu bir varsayımdır. 0-6 yaş aralığındaki çocukların anne bakımına daha fazla ihtiyaç duyduğu kabul edilir; ancak ilgisizlik, şiddet, bağımlılık veya çocuğun gelişimine zarar veren bir yaşam düzeni varsa bu varsayım ortadan kalkar.

Velayet değişirse nafaka ne olur?

Çocuğun bakımını fiilen üstlenen yeni veli lehine iştirak nafakasına hükmedilebilir ve önceki nafaka yükümlülüğü yeniden düzenlenir. Yargıtay kararlarında, velayetin değiştirilmesi kararının kesinleşmeyle geçerlilik kazanacağı ve nafakanın başlangıç tarihinin buna göre belirleneceği vurgulanmaktadır.

Velayetin değiştirilmesi ile kaldırılması aynı şey mi?

Hayır. Velayetin kaldırılması TMK m.348 kapsamında ayrı bir davadır ve ağır ihmal, kötüye kullanma veya velayet görevini yerine getirememe hâllerinde açılır. Her iki ebeveynden de velayet kaldırılırsa çocuğa vasi atanır; velayet üçüncü kişilere verilemez.

Bu sayfadaki anlatım, Türkiye’de sıkça yaşanan durumlardan yola çıkılarak hazırlanmış temsilî bir senaryodur; gerçek kişilere ait kimlik bilgisi içermez. Bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her olay kendine özgüdür.