İştirak Nafakası ve Reşit Olan Çocuğun Eğitimi

Kanun Metni: TMK m.327-331 ve m.364-365

Çocuğun bakımı, eğitimi ve korunması için gerekli giderler ana ve baba tarafından karşılanır (TMK m.327/1). Ana ve babanın bakım borcu çocuğun ergin olmasına kadar devam eder; çocuk ergin olduğu hâlde eğitimi devam ediyorsa ana ve baba, durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde olmak üzere, eğitimi sona erinceye kadar çocuğa bakmakla yükümlüdür (TMK m.328). Küçüğe fiilen bakan ana veya baba diğerine karşı çocuk adına nafaka davası açabilir; ayırt etme gücüne sahip küçük de nafaka davası açabilir (TMK m.329/1, 3). Nafaka miktarı çocuğun ihtiyaçları ile ana ve babanın hayat koşulları ve ödeme güçleri dikkate alınarak belirlenir ve çocuğun gelirleri de göz önünde bulundurulur (TMK m.330/1).

Erginlikten sonraki dönemde ise yardım nafakası hükümleri devreye girer. Herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür; eş ile ana ve babanın bakım borçlarına ilişkin hükümler saklıdır (TMK m.364). Nafaka davası mirasçılıktaki sıra göz önünde tutularak açılır ve davacının geçinmesi için gerekli, karşı tarafın mali gücüne uygun bir yardım isteminden ibarettir; yetkili mahkeme taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m.365). Yargıtay uygulamasında eğitimi devam eden ergin çocuğun talebi, TMK m.328/2’deki bakım borcunun devamı ile TMK m.364’teki yardım nafakası hükümleri birlikte değerlendirilerek karara bağlanır.

İştirak Nafakası Ne Zaman Sona Erer?

İştirak nafakası kural olarak çocuğun ergin olmasıyla sona erer. Ancak istisna vardır: çocuk ergin olduğu hâlde eğitimi devam ediyorsa, ana ve baba eğitimi sona erinceye kadar bakım yükümlülüğünü sürdürür.

Bu, otomatik değildir: ergin olan çocuk kendi adına yardım nafakası davası açmalıdır. İştirak nafakası kendiliğinden devam etmez ve velayet sahibi ebeveyn çocuk adına takip yapamaz.

Kritik Geçiş: Ergin Olduğunda Ne Yapılmalı?

Bu geçiş uygulamada en çok hak kaybına yol açan noktadır: çocuk on sekiz yaşını doldurduğunda icra takibi kesilir ve yeni bir dava açılması gerekir. Bu nedenle doğum gününden önce hazırlık yapılmalıdır.

Yardım Nafakası Şartları

• Nafaka isteyenin yardım nafakası olmaksızın yoksulluğa düşecek olması
• Nafaka yükümlüsünün ödeme gücünün bulunması
• Eğitim durumunda: eğitimin ciddi ve düzenli sürdürülmesi

Eğitimin ciddi biçimde sürdürülmesi aranır: sürekli sınıf tekrarı, kaydın donması veya fiilen okula gitmeme hâllerinde talep reddedilebilir. Bu nedenle öğrenci belgesi, transkript ve devam durumu belgelenmelidir.

Hangi Eğitim Kapsamda?

Örgün eğitim (lise, üniversite) kural olarak kapsamdadır. Yüksek lisans ve doktora bakımından değerlendirme farklılaşır: eğitimin makul süreyi aşmaması ve çocuğun çalışarak kendini geçindirme imkânının bulunmaması gözetilir.

Açık öğretim ve uzaktan eğitim bakımından da çalışma imkânının bulunup bulunmadığı tartışılır.

Eğitimin Makul Süresi: Hangi Aşamaya Kadar?

Kanun ana ve babanın yükümlülüğünü “eğitimi sona erinceye kadar” sürdürürken bunu durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüyle sınırlar (TMK m.328/2). Bu ölçünün belirlenmesinde öğrenim programının normal süresi temel alınır. Yükseköğretim Kanunu, önlisans ve lisans programları için azami öğrenim sürelerini ayrıca düzenler (2547 s.K. m.44); ancak azami sürenin sonuna kadar öğrenimini uzatan öğrencinin bu süre boyunca nafaka isteyebileceği sonucu kendiliğinden çıkmaz. Programı normal süresinde tamamlama çabası gösteren, derslerine devam eden ve başarı durumu kabul edilebilir olan öğrenci bakımından talep kabul görürken, sürekli sınıf tekrarı, kaydın dondurulması veya fiilen okula gitmeme hâllerinde talep reddedilebilir.

Yüksek lisans ve doktora gibi lisansüstü eğitimde değerlendirme daha sıkıdır; çocuğun meslek edinmiş olup olmadığı, çalışarak kendini geçindirme imkânı ve lisansüstü eğitimin mesleki gereklilik taşıyıp taşımadığı dikkate alınır. Talebin dayandığı belgelerin, öğrenci belgesi ve transkriptle birlikte programın normal süresini gösteren belgeyi de içermesi bu nedenle önemlidir; hazırlık sınıfı veya yatay geçiş gibi süreyi uzatan durumların gerekçesi de açıklanmalıdır. Dava dilekçesinde talep edilen nafaka miktarının somut gider kalemleriyle gösterilmesi de gerekir; belirsiz alacak davasına ilişkin HMK m.107, 7589 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır.

Görevli Mahkeme ve Yetki

Yardım nafakası davası aile mahkemesinde görülür. Yetkili mahkeme, taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m.365/son). Bu kural, başka bir şehirde öğrenim gören ergin çocuğun davayı kendi yerleşim yerinde açabilmesine imkân tanır; ancak öğrencinin yerleşim yeri kaydının öğrenim gördüğü şehirde bulunması gerekir, aksi hâlde nüfusta kayıtlı yerleşim yeri esas alınır.

Miktar ve Artış

Miktar, çocuğun eğitim ve yaşam giderleri ile yükümlünün ödeme gücü gözetilerek belirlenir. Barınma, ulaşım, kitap ve kurs giderleri hesaba katılır. Artış kuralının hükme geçirilmesi talep edilmelidir; aksi hâlde her yıl artırım davası gerekir.

Yardım Nafakasında Kimden, Ne Kadar İstenir?

İştirak nafakası yalnızca velayeti kendisine verilmeyen ebeveynden istenirken (TMK m.182/3), yardım nafakasında yükümlüler çevresi Kanunla belirlenir. Nafaka davası mirasçılıktaki sıra göz önünde tutularak açılır (TMK m.365/1); bu nedenle ergin çocuk öncelikle ana ve babasına karşı dava açar. Her iki ebeveynin de mali gücü varsa, nafakanın yalnızca birinden istenmesi hakkaniyete aykırı düşebilir ve hâkim bu durumda yükümlülerin nafaka borcunu azaltabilir veya kaldırabilir (TMK m.365/3). Uygulamada davayı yalnızca birlikte yaşamadığı ebeveyne karşı açan çocuğun, yanında kaldığı ebeveynin de ayni katkı sağladığını, örneğin barınma ve yemek giderlerini karşıladığını ortaya koyması, talep edilen miktarın gerekçelendirilmesi bakımından önemlidir.

Nafakanın miktarı, davacının geçinmesi için gerekli ve karşı tarafın mali gücüne uygun olacak şekilde belirlenir (TMK m.365/2). Eğitimi devam eden ergin çocuk bakımından bu hesapta öğrenim harçları, barınma, ulaşım, beslenme, kitap ve kırtasiye giderleri ile çocuğun burs, yurt desteği veya kısmi çalışma geliri birlikte değerlendirilir. Ana ve babanın yükümlülüğü ise durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüyle sınırlıdır (TMK m.328/2); yükümlünün yeni ailesine karşı bakım borçları, sağlık durumu ve gelirindeki değişiklikler bu ölçünün belirlenmesinde dikkate alınır. Hâkim istem hâlinde irat biçiminde ödenmesine karar verilen nafakanın gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini de karara bağlayabilir (TMK m.365/5).

Tahsil

• Nafaka ilamı ilamlı icra takibine konur
• Maaş haczinde dörtte bir sınırı nafaka alacakları bakımından uygulanmaz; İş Kanunu ücretin dörtte birinden fazlasının haczini yasaklarken nafaka borcu alacaklılarının haklarını saklı tutar (4857 s.K. m.35)
• Emekli aylıkları, nafaka borçları için haczedilebilir (5510 s.K. m.93)
• Nafaka alacakları sıra cetvelinde öncelikli alacaklar arasında yer alır (İİK m.206)
• Nafaka kararına uymayan borçlu hakkında alacaklının şikâyeti üzerine tazyik hapsine karar verilir (İİK m.344)

Nafaka Ödenmezse: Tazyik Hapsi ve Haciz Sınırları

Yardım nafakası kararı da iştirak nafakası gibi ilamlı icra yoluyla takip edilir ve aynı ayrıcalıklardan yararlanır. Nafaka kararına uymayan borçlu hakkında alacaklının şikâyeti üzerine icra mahkemesince üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir; borçlu nafaka borcunu öderse tahliye edilir (İİK m.344). Tazyik hapsi bir ceza değil, ödemeye zorlama aracıdır; bu nedenle ödenmeyen her yeni nafaka dönemi için yeniden şikâyet yoluna başvurulabilir. Şikâyetin, nafakanın ödenmesi gereken tarihten itibaren makul bir süre içinde yapılması ve takip dosyasındaki ödeme emrinin tebliğ edilmiş olması, sürecin gecikmeden işlemesi bakımından önemlidir.

Haciz aşamasında nafaka alacaklısı genel alacaklılardan daha güçlü konumdadır. Maaşlar ve her türlü ücretler borçlu ve ailesinin geçinmesi için gerekli miktar düşüldükten sonra haczedilebilir ve haczedilecek miktar dörtte birden az olamaz (İİK m.83); İş Kanunu işçi ücretinin dörtte birinden fazlasının haczini yasaklarken nafaka borcu alacaklılarının haklarını saklı tutar (4857 s.K. m.35). Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından bağlanan aylıklar da nafaka borçları için haczedilebilir (5510 s.K. m.93). Birden fazla alacaklının bulunduğu sıra cetvelinde nafaka alacakları öncelikli alacaklar arasındadır (İİK m.206). Tahsil aşamasında hangi dönemlerin ödenmediğinin aylık dökümle gösterilmesi, şikâyetin kapsamını netleştirir. Nafaka ödenmemesinin sonuçları için Nafaka Ödememe ve Tazyik Hapsi rehberimize bakabilirsiniz.

Dava Açılırken Hazırlanacak Belgeler

1. Öğrenci belgesi ve kayıt durumu
2. Transkript veya devam durumunu gösteren belge
3. Eğitim giderlerine ilişkin belgeler: harç, barınma, ulaşım, kitap
4. Kendi gelir durumunuza ilişkin belge veya gelir olmadığına dair beyan
5. Nafaka yükümlüsünün gelir durumuna ilişkin sorgu talepleri
6. Önceki nafaka kararının örneği

Çalışan Öğrenci Durumu

Kısmi zamanlı çalışma, yardım nafakası talebini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Değerlendirmede elde edilen gelirin eğitim ve yaşam giderlerini karşılayıp karşılamadığı gözetilir. Tam zamanlı ve düzenli gelir getiren bir işte çalışma hâlinde ise talep reddedilebilir.

Nafaka Yükümlüsünün Savunması

Yükümlü, eğitimin ciddi biçimde sürdürülmedigini, çocuğun kendini geçindirme imkânı bulunduğunu veya kendi ödeme gücünün yetersiz olduğunu ileri sürebilir. Bu iddiaların belgeyle desteklenmesi gerekir.

Geriye Dönük Talep

Yardım nafakası kural olarak dava tarihinden itibaren hükmedilir; geçmiş dönem için talep edilmesi güçtür. Bu nedenle ergin olma tarihinden sonra geçen her ay kayıptır ve davanın gecikmeden açılması gerekir.

Kardeşler Arasında Durum

Birden fazla çocuk varsa her biri için ayrı değerlendirme yapılır: ergin olan çocuk kendi adına yardım nafakası davası açar, küçük olan bakımından iştirak nafakası devam eder. Bu geçiş takvimi baştan planlanmalıdır.

Erginlikte İştirak Nafakasının Sona Ermesi ve Birikmiş Alacaklar

İştirak nafakası çocuğun ergin olmasıyla kendiliğinden sona erdiğinden, erginlik tarihinden sonraki aylar için iştirak nafakası ilamına dayanılarak icra takibi yapılamaz. Buna karşılık erginlik tarihinden önceki döneme ait ödenmemiş iştirak nafakası alacakları sona ermez; bu alacakların tahsili için takip sürdürülebilir. Borçlu ebeveynin erginlikten sonraki dönem için takip yapıldığını ileri sürmesi hâlinde icra mahkemesine başvurabileceği gibi, alacaklı taraf da takip talebini erginlik tarihiyle sınırlamalıdır. Durumun değişmesi hâlinde hâkim istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır (TMK m.331); ancak erginlik bakımından ayrıca kaldırma davası açılmasına gerek yoktur.

Yardım nafakasının dava tarihinden itibaren işlemesi nedeniyle, iştirak nafakasının sona erdiği tarih ile yardım nafakası davasının açıldığı tarih arasında kalan süre için geriye dönük talepte bulunmak güçtür. Bu boşluğun oluşmaması için davanın çocuk ergin olur olmaz açılması ve dilekçede dava süresince tedbir nafakası istenmesi yerinde olur. Tedbir talebinin kabulü hâlinde çocuk, yargılama boyunca da destekten yoksun kalmaz. Çocuğun 18 yaşına gelmesinin nafakaya etkisi için İştirak Nafakası Çocuk 18 Yaşına Gelince Biter mi? rehberimize bakabilirsiniz.

Eğitim Bitince: Nafakanın Kaldırılması ve Yükümlünün Hakları

Yardım nafakası iştirak nafakasından farklı olarak belirli bir yaşla kendiliğinden sona ermez; kararın dayanağı olan eğitim hâli ortadan kalktığında yükümlünün kaldırma davası açması gerekir. Durumun değişmesi hâlinde hâkim istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır (TMK m.331). Çocuğun mezun olması, öğrenimi bırakması, kaydının silinmesi, düzenli gelir getiren bir işte tam zamanlı çalışmaya başlaması veya evlenmesi kaldırma talebinin tipik dayanaklarıdır. Kaldırma kararı kural olarak dava tarihinden itibaren sonuç doğurduğundan, yükümlünün bu değişikliği öğrendiği anda dava açması, sonradan ödenen nafakanın geri istenmesi tartışmasını da önler.

Dava sürerken çocuğun korunması da ayrıca düşünülmelidir. Boşanma davası dışında açılan yardım nafakası davasında TMK m.169’daki geçici önlemler uygulanmaz; bununla birlikte gecikme sebebiyle ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâlinde ihtiyati tedbir istenebilir (HMK m.389/1). Öğrenim harcının son ödeme tarihinin yaklaşması veya barınma sözleşmesinin sona ermek üzere olması gibi olgular, tedbir talebinin somut gerekçesi olarak dilekçede gösterilmelidir.

Dava dilekçesine öğrenci belgesi, transkript, yurt veya kira sözleşmesi, harç dekontları ve ulaşım giderlerini gösteren belgelerin eklenmesi; yükümlünün SGK, vergi, tapu ve araç kayıtlarının da celbinin istenmesi, nafaka miktarının somut verilere dayanmasını sağlar. Çocuğun burs, yurt desteği veya kısmi çalışma geliri varsa bunun da baştan açıklanması, yükümlünün savunmasında öne süreceği iddiaların etkisini azaltır.

Çocuğunuzun ergin olmasıyla birlikte yardım nafakası davasını zamanında ve doğru taraflara karşı açmak, eğitim giderlerini belgeleyerek miktarı gerekçelendirmek veya ödenmeyen nafaka için tazyik hapsi yoluna başvurmak üzere Hukukçular Evi Ankara’yı 0554 648 37 15 numaralı telefondan arayabilirsiniz.

Yükümlünün Ödeme Gücünün Tespiti

Dava dilekçesinde yükümlünün gelir durumunun araştırılması talep edilmelidir: SGK kayıtları, vergi beyanları, tapu ve araç sorguları, banka hesap hareketleri. Bu sorgular talep edilmediğinde mahkeme kendiliğinden yapmayabilir ve nafaka beyan edilen gelir üzerinden belirlenir.