Eşim İflas Etti veya Çok Borçlandı, Bu Borçlar Beni de Bağlar mı?

Kural şahsilik — ama önemli bir istisna var

Türk hukukunda genel kural borçların şahsiliğidir: eşinizin tek başına altına girdiği borç otomatik olarak sizi bağlamaz. Ancak bu kural, ailenin geçimi için yapılan harcamalarda esner ve sayfaların çoğunda bu istisna atlanır.

TMK m.188: “Eşlerden her biri, ortak yaşamın devamı süresince ailenin sürekli ihtiyaçları için evlilik birliğini temsil eder. Ailenin diğer ihtiyaçları için eşlerden biri, birliği ancak aşağıdaki hâllerde temsil edebilir: 1. Diğer eş veya haklı sebeplerle hâkim tarafından yetkili kılınmışsa, 2. Birliğin yararı bakımından gecikmede sakınca bulunur ve diğer eşin hastalığı, başka bir yerde olması veya benzeri sebeplerle rızası alınamazsa.”

TMK m.189: “Birliği temsil yetkisinin kullanıldığı hâllerde, eşler üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumlu olurlar. Eşlerden her biri, birliği temsil yetkisi bulunmaksızın yaptığı işlemlerden kişisel olarak sorumludur. Ancak, temsil yetkisinin üçüncü kişilerce anlaşılamayacak şekilde aşılması hâlinde eşler müteselsilen sorumludurlar.”

Borçlar üç kategoriye ayrılır:

• Şahsi borçlar — evlenmeden önceki borçlar, kumar borçları, kişisel lüks harcamalar, yalnızca kendi ticari faaliyeti için alınan krediler. Sadece borcu yapan eş sorumludur; alacaklılar diğer eşin şahsi malvarlığına veya maaşına haciz koyamaz.
• Ailenin sürekli ihtiyaçları — gıda, giyim, barınma ve kira, temel faturalar, sağlık, çocukların eğitimi. Bu borçlarda eşler müteselsilen sorumludur; alacaklı borcun tamamını dilediği eşten isteyebilir.
• Ailenin diğer ihtiyaçları — sürekli nitelik taşımayan işlemler. Burada kural, temsil yetkisinin birlikte kullanılmasıdır.

“Sürekli ihtiyaç” nasıl belirlenir? Sabit bir liste yoktur; ailenin sosyal düzeyine, ekonomik durumuna ve yerel âdetlere göre belirlenir. Aynı harcama bir ailede sürekli ihtiyaç sayılırken diğerinde sayılmayabilir.

Korunma yolu: temsil yetkisinin kaldırılması

Bu, eşi aşırı borçlanan kişinin elindeki en etkili ve en az bilinen araçtır.

TMK m.190 uyarınca eşlerden biri birliği temsil yetkisini aşar veya bu yetkiyi kullanmada yetersiz kalırsa, diğer eşin istemi üzerine hâkim temsil yetkisini kaldırabilir veya sınırlayabilir.

Ancak duyurulması şarttır. Kaldırma veya sınırlamanın iyiniyetli üçüncü kişilere karşı sonuç doğurması, durumun hâkimin kararıyla ilan edilmesine bağlıdır. İstemde bulunan eş, temsil yetkisinin kaldırıldığını veya sınırlandığını üçüncü kişilere ayrıca kişisel duyuru yoluyla da bildirebilir.

Pratik anlamı: eşiniz aile adına borçlanmayı sürdürüyorsa, mahkeme kararı alıp bunu ilan ettirdiğinizde sonraki işlemlerde müteselsil sorumluluğunuz doğmaz. Karar alınmadan önce doğmuş borçlar için ise koruma sağlamaz — bu nedenle erken hareket etmek gerekir.

Kefalet ve ortak imza ayrı bir konudur. Borç sözleşmesine kefil olduysanız veya birlikte imza attıysanız artık kendi borcunuzdan söz edilir ve temsil tartışması gündeme gelmez. Buna karşılık kefaletin kendi geçerlilik şartları vardır: yazılı şekil, azamî miktar, tarih ve müteselsil kefalet ibaresinin kefilin el yazısıyla yazılmış olması ile evli kişilerde eşin yazılı rızası. Bu şartlardan biri eksikse kefalet geçersizdir.

Mal rejimi tek başına koruma sağlamaz. Edinilmiş mallara katılma rejimi, eşin alacaklılarına karşı bir kalkan değildir; katılma alacağı ancak mal rejiminin sona ermesiyle (boşanma veya ölüm) doğar. Evlilik devam ederken alacaklılar bu alacağı dikkate almaz.

Eve haciz gelirse: kimin malı sayılır?

Uygulamadaki asıl endişe budur ve cevabı ispat kurallarında saklıdır.

Mülkiyet karinesi. İcra ve İflas Kanunu uyarınca bir taşınırı elinde bulunduran onun maliki sayılır; borçlu ile üçüncü kişilerin malı birlikte ellerinde bulundurmaları hâlinde de mal borçlu elinde kabul edilir. Ancak birlikte oturulan yerlerdeki mallardan nitelikleri itibarıyla kadın, erkek veya çocuklara ait oldukları açıkça anlaşılanlar ile örf ve âdet, sanat, meslek veya meşgale icabı olanlar onlara ait sayılır.

Pratik karşılığı: eşe ait kişisel eşyalar, mesleğin gerektirdiği aletler ve çocuklara ait eşyalar bu karine sayesinde korunur. Buna karşılık ortak kullanılan ev eşyasında karine borçlu lehine işler ve aksini ispat gerekir.

İstihkak davası. Haczedilen mal üzerinde hak iddia eden üçüncü kişi — burada borçlu olmayan eş — istihkak iddiasında bulunabilir. İddia haciz sırasında tutanağa geçirilmeli, geçirilemediyse öğrenmeden itibaren kanuni süresi içinde icra dairesine bildirilmelidir. Sürenin kaçırılması hakkın kaybına yol açar.

Mal rejimindeki ispat karinesi de gözetilir. TMK m.222 uyarınca belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden kimse iddiasını ispatla yükümlüdür; eşlerden hangisine ait olduğu ispat edilemeyen mallar onların paylı mülkiyetinde sayılır.

Haczedilemeyen mallar ayrıca korunur. Borçlunun ve ailesinin yaşamı için gerekli temel ev eşyaları ile hâline münasip evi haciz dışındadır. Bu koruma borçlunun kendisi için olduğu kadar birlikte yaşadığı ailesi için de işler.

Muvazaa riski ve yapılacaklar

Mal kaçırma girişimi ters teper. Borç yükü altındaki eşin malvarlığını diğer eşe devretmesi, alacaklılar tarafından muvazaa veya tasarrufun iptali iddiasıyla dava konusu edilebilir. İcra ve İflas Kanunu, borçlunun alacaklılarından mal kaçırma amacıyla yaptığı tasarrufların iptalini öngörür.

Bugün özellikle dikkatli olunmalıdır: tasarrufun iptalinde şüpheli dönem 7571 sayılı Kanun’la yeniden düzenlenmiştir; bu nedenle borçlanma döneminde yapılan devirlerin tarihleri ayrıca değerlendirilmelidir.

Yapılacaklar:

1. Borcun niteliğini belirleyin. Şahsi borç mu, ailenin sürekli ihtiyacı için mi doğdu? Cevap sorumluluğunuzu doğrudan belirler.
2. İmzanızın olup olmadığını kontrol edin. Kefil misiniz, müşterek borçlu musunuz? Sözleşmenin aslını isteyin ve kefaletin geçerlilik şartlarını denetleyin.
3. Kendi malvarlığınızı belgeleyin. Kişisel gelirinizle aldığınız eşyaların fatura ve ödeme kayıtlarını, kendi adınıza kayıtlı taşınır ve taşınmazların belgelerini bir arada tutun.
4. Haciz sırasında istihkak iddianızı tutanağa geçirtin. Sonradan ileri sürmek çok daha zordur.
5. Temsil yetkisinin kaldırılmasını değerlendirin ve kararın ilan edilmesini sağlayın.
6. Aceleci mal devirlerinden kaçının — iptal davasına konu olabilir ve konumunuzu zayıflatır.

Toplanacak belgeler: evlilik cüzdanı ve nüfus kaydı, kredi ve borç sözleşmelerinin örnekleri, kendi gelirinizi gösteren bordro ve banka kayıtları, eşyalara ilişkin fatura ve garanti belgeleri, tapu ve araç kayıtları, icra dosyası bilgileri ve haciz tutanağı.