Babam Birine Kefil Olmuştu — Bu Borç Bize de Geçer mi?

Kural: kefalet ölümle sona ermez, terekeye girer

Önce olumsuz gerçeği söylemek gerekir: kefilin ölümü kefalet sözleşmesini sona erdirmez. Kefaletten doğan yükümlülük terekeye dâhil bir borçtur ve külli halefiyet ilkesi uyarınca mirasçılara geçer. Asıl borçlunun ölümü de sözleşmeyi etkilemez; kefilin borcu devam eder.

Bunun sonucu, TMK m.641’deki genel kuralın burada da işlemesidir: mirası reddetmeyen mirasçılar kefalet borcundan da müteselsilen ve kişisel malvarlıklarıyla sorumlu olur. Alacaklı, borcun tamamını mirasçılardan herhangi birinden isteyebilir.

Ancak bu, çaresiz olduğunuz anlamına gelmez. Kefalet sözleşmesi, kanun koyucu tarafından hem kurulurken hem sona ererken çok sıkı kurallara bağlanmıştır. Mirasçıların önünde üç güçlü savunma hattı vardır ve bunların her biri tek başına borcu ortadan kaldırabilir:

1. On yıllık hak düşürücü süre dolmuş olabilir,
2. Şekil şartlarına uyulmamış olabilir,
3. Eşin rızası alınmamış olabilir.

Bu üç noktanın hiçbiri “teknik ayrıntı” değildir; Yargıtay uygulamasında bunlar sözleşmenin varlığı için vazgeçilmez sıhhat şartları olarak kabul edilir. Alacaklının talebiyle karşılaşan mirasçının ilk yapması gereken, kefalet belgesinin aslını görmek ve bu üç başlığı tek tek denetlemektir.

Birinci savunma: on yıllık süre

TBK m.598/3: “Bir gerçek kişi tarafından verilmiş olan her türlü kefalet, buna ilişkin sözleşmenin kurulmasından başlayarak on yılın geçmesiyle kendiliğinden ortadan kalkar. Kefalet, on yıldan fazla bir süre için verilmiş olsa bile, uzatılmış veya yeni bir kefalet verilmiş olmadıkça kefil, ancak on yıllık süre doluncaya kadar takip edilebilir.”

Bu bir hak düşürücü süredir ve başlangıcı sözleşmenin kurulduğu tarihtir — borcun muaccel olduğu ya da ölümün gerçekleştiği tarih değil. Süre dolmuşsa kefalet kendiliğinden ortadan kalkar; ayrıca bir işlem gerekmez.

Eski sözleşmeleri de kapsar. Bu hüküm 818 sayılı eski Borçlar Kanunu’nda bulunmuyordu; ancak 6101 sayılı Kanun uyarınca, Türk Borçlar Kanunu’nun yürürlüğe girmesinden önceki fiil ve işlemlerin sona ermesinde yeni hükümler uygulanır. Yargıtay uygulamasında da, eski Borçlar Kanunu döneminde düzenlenmiş kefalet sözleşmelerine TBK m.598/3’ün uygulanacağı kabul edilmiştir. Örnek bir olayda 02.07.2003 tarihli kefalete dayanılarak 11.07.2013’te başlatılan icra takibinde, on yıllık hak düşürücü sürenin dolduğu ve kefaletin ortadan kalktığı sonucuna varılmıştır.

Uzatma çok dar koşullara bağlıdır. Kefalet süresi ancak, en erken kefaletin sona ermesinden bir yıl önce yapılmak kaydıyla, kefalet sözleşmesinin şekline uygun yazılı açıklamayla ve azamî on yıllık yeni bir dönem için uzatılabilir. Kefilin, kefalet sözleşmesinde ya da son yıldan daha önce sürenin uzatılabileceğini kabul etmesi kesin hükümsüzdür. Yani sözleşmeye baştan konulan “süre otomatik uzar” kayıtları geçersizdir.

Mirasçı için ilk kontrol: kefalet sözleşmesinin tarihi nedir? Üzerinden on yıl geçmiş ve usulüne uygun bir uzatma yoksa, borç sona ermiştir.

İkinci ve üçüncü savunma: şekil ve eş rızası

TBK m.583 — şekil şartları. Kefalet sözleşmesi yazılı yapılmadıkça ve kefilin sorumlu olacağı azamî miktar ile kefalet tarihi belirtilmedikçe geçerli olmaz. Dahası kefilin şu üç unsuru kendi el yazısıyla yazması şarttır:

• Sorumlu olduğu azamî miktar,
• Kefalet tarihi,
• Müteselsil kefil ise bu sıfatla yükümlülük altına girdiği beyanı.

Bunlar şekilcilik değil, geçerlilik şartıdır ve mahkemece re’sen gözetilir. Yargı kararlarında; azamî miktar, tarih veya müteselsil kefalet iradesi kefilin el yazısıyla yazılmamışsa hâkimin o sözleşmeye dayanarak hüküm kuramayacağı kabul edilmektedir. Matbu bir kredi sözleşmesinin altında yalnızca imza bulunması yeterli değildir.

TBK m.584 — eşin rızası. Eşlerden biri ancak diğerinin yazılı rızasıyla kefil olabilir. Bu rızanın sözleşmenin kurulmasından önce veya en geç kurulması anında verilmiş olması şarttır.

• Sonradan verilen icazet geçersizdir; tarafların daha sonra boşanmış olması da sonucu değiştirmez.
• Rıza adi yazılı şekilde verilebilir; asıl sözleşmede ya da ayrı bir belgede olabilir.
• İstisna: ticari işletme sahibi, ortağı veya yöneticisi olan kişilerin işletme ya da şirketle ilgili verecekleri kefaletlerde eşin rızası aranmaz.
• Kefalet imzası sırasında mahkeme kararıyla verilmiş bir ayrılık ya da kanundan doğan ayrı yaşama hakkı varsa bu kural uygulanmaz.

Bir Yargıtay örneği: kredi sözleşmesinde kefalet tarihi ve müteselsil kefil olma durumu kefilin el yazısıyla yazılmamış, ayrıca eş rızası da alınmamış olduğu için kefalet geçersiz sayılmış ve dava reddedilmiştir.

Dikkat — kabul beyanı riski. Aynı kararda değinilen önemli bir nokta vardır: şekil eksikliği bulunsa dahi, borçlunun hem ödeme emrine itirazında hem cevap dilekçesinde kefaletin varlığını kabul edip savunmasını başka bir nedene dayandırması sonucu etkileyebilmektedir. Bu nedenle mirasçıların, ödeme emrine itiraz ederken kefaletin geçersizliğini açıkça ileri sürmesi gerekir.

Fer’îlik, miras yolları ve yapılacaklar

Kefalet fer’î bir borçtur. Hangi sebeple olursa olsun asıl borç sona erince kefil de borcundan kurtulur. Bu nedenle asıl borçlunun ödeme yapıp yapmadığı, borcun zamanaşımına uğrayıp uğramadığı ve alacaklıyla asıl borçlu arasında bir ibra bulunup bulunmadığı ayrıca araştırılmalıdır.

Kefaletin türü sonucu değiştirir. Adi kefalette kefil, alacaklının önce asıl borçluyu takip etmesini isteyebilir (tartışma def’i). Müteselsil kefalette ise alacaklı doğrudan kefile — dolayısıyla mirasçılara — yönelebilir. Bu nedenle sözleşmede “müteselsil kefil” ibaresinin kefilin el yazısıyla yer alıp almadığı iki kez önemlidir: hem geçerlilik hem takip sırası bakımından.

Miras hukuku yolları aynen açıktır. Kefalet borcu terekeye dâhil olduğundan; süresi içinde mirasın reddi, ölüm tarihinde acz varsa hükmen ret, belirsizlik hâlinde resmî defter tutma ve karmaşık terekelerde resmî tasfiye yolları değerlendirilmelidir. Özellikle gizli kalmış kefaletler bakımından resmî defter tutma güçlü bir korumadır: deftere kaydedilmeyen borçtan sorumluluk doğmaz.

Toplanacak belgeler ve yapılacaklar:

• Kefalet sözleşmesinin aslını isteyin. Fotokopi üzerinden el yazısı denetimi yapılamaz.
• Sözleşme tarihini kontrol edin — on yıllık sürenin dolup dolmadığı buradan çıkar.
• El yazısı unsurlarını denetleyin — azamî miktar, tarih, müteselsil kefalet ibaresi.
• Eş rızası belgesini ve tarihini arayın — sonradan verilmişse geçersizdir.
• Asıl borcun durumunu araştırın — ödeme, ibra, zamanaşımı.
• Ödeme emrine itirazda geçersizliği açıkça yazın; kefaleti kabul eder biçimde savunma yapmaktan kaçının.
• Miras bırakanın bilinmeyen kefaletleri için bankalar ve icra dosyası sorguları yapın; ret süresi içinde tabloyu görmek esastır.