“Mirası Reddetmeden Borçtan Korunmak İstiyorum” – Resmî Defter Tutma

Resmî defter adım adım nasıl işler?

Resmî defter tutma, terekenin aktif ve pasifinin mahkeme denetiminde resmen tespit edilmesidir. Amaç, mirasçıyı “kabul mü etsem, ret mi etsem” ikileminde karanlıkta bırakmamaktır. Süreç şu sırayla yürür:

1. İstem (TMK m.619). Mirası reddetmeye hakkı olan her mirasçı terekenin resmî defterinin tutulmasını isteyebilir. İstem, mirasın reddine ilişkin usule uyularak bir ay içinde sulh hâkiminden istenir. Önemli bir kolaylık: mirasçılardan birinin defter tutma istemi diğerleri hakkında da etkili olur; her mirasçının ayrı ayrı başvurması gerekmez.

2. Karar ve yazım (TMK m.620, 622). Sulh hâkimi defter tutulmasına gecikmeksizin karar verir. Resmî kayıtlardan veya mirasbırakanın belgelerinden varlığı anlaşılan alacak ve borçlar doğrudan doğruya deftere geçirilir ve ilgililere bildirilir.

3. İlan yoluyla çağrı (TMK m.621). Sulh mahkemesi, mirasbırakanın alacaklıları ile borçlularını alacaklarını ve borçlarını bildirmeleri için bir ay arayla iki defa yapılacak ilanla çağırır. Çağrı, kefalet sebebiyle alacaklı ve borçlu olanları da kapsar. Bildirim süresi, ikinci ilandan başlayarak en az bir aydır. İlanda, bildirimde bulunmamanın sonuçlarına dikkat çekilir.

4. Sona erme ve inceleme (TMK m.623). İlanda belirtilen sürenin dolmasıyla defter tutma sona erer. Defter, bu tarihten başlayarak tanınacak en az bir aylık süre içinde ilgililerce incelenebilir.

Defter tutma giderleri terekeden ödenir; tereke karşılayamıyorsa giderler defter tutulmasını istemiş olan mirasçılardan alınır.

Defter tutulurken tereke fiilen dondurulur (TMK m.624-625)

Bu, resmî defterin en az bilinen ama pratikte en değerli sonucudur. Defter tutma süreci mirasçıya yalnızca bilgi sağlamaz; aynı zamanda ona nefes alacak bir koruma dönemi verir.

Yönetim sınırlanır (m.624). Defter tutma süresince terekede ancak zorunlu yönetim işleri yapılabilir. Mirasbırakanın işlerinin yürütülmesi sulh mahkemesince kendisine bırakılan mirasçıdan, diğer mirasçılar güvence göstermesini isteyebilir.

İcra ve dava durur (m.625). Resmî defter tutulması devam ettiği sürece mirasbırakanın borçları için icra takibi yapılamaz. Bu süre içinde zamanaşımı işlemez. Acele hâller dışında derdest davalara devam edilemeyeceği gibi yeni dava da açılamaz.

Uygulamada bunun karşılığı şudur: defter tutulurken hakkınızda mirasbırakanın borcu için takip başlatılırsa, bu durumu icra hukuk mahkemesinde şikâyet konusu yapabilirsiniz. Yargı uygulamasında bu husus, İİK m.16/2 uyarınca süresiz şikâyete tabi kabul edilmektedir. Takip, defter tutma sona erip mirasçılara beyanda bulunmaları için tanınan bir aylık süre dolana kadar ertelenir.

Dört seçenek ve en tehlikeli tuzak: sessiz kalmak

Defteri inceleme süresi bittikten sonra her mirasçı, mahkemece bir ay içinde beyanda bulunmaya çağrılır (TMK m.626). Bu bir aylık süre, mahkemenin çağrısının mirasçıya tebliği ile başlar. Koşullar gerektiriyorsa sulh mahkemesi tereke mallarına yeniden değer biçilmesi veya uyuşmazlıkların çözümü gibi sebeplerle ek süre verebilir.

TMK m.627 uyarınca mirasçının önünde dört seçenek vardır:

• Mirası reddetmek — tereke ile hiçbir bağ kurulmaz.
• Resmî tasfiye istemek — tereke tasfiye memuru eliyle nakde çevrilir.
• Deftere göre kabul etmek — sorumluluk deftere yazılanla sınırlanır.
• Kayıtsız şartsız kabul etmek — tam sorumlulukla mirasçı olunur.

Buradaki kritik nokta şudur: genel miras hukukunda sessiz kalmak kabul sayılır. Resmî defterde ise kanun farklı bir karine öngörmüştür — süresi içinde herhangi bir beyanda bulunmayan mirasçı, mirası tutulan deftere göre kabul etmiş sayılır (TMK m.627/2). Yani sessizlik burada kayıtsız şartsız kabul değil, sınırlı sorumlulukla kabul anlamına gelir. Bu, mirasçı lehine bir düzenlemedir; ancak yine de beyanın açıkça yapılması, ileride çıkacak tartışmaları önler.

Deftere göre kabulün sonucu (m.628/1): Resmî deftere göre kabul edilen miras, mirasçıya yalnızca deftere yazılmış borçlarla geçer. Kural olarak mirasçı, deftere yazılmayan borçlardan sorumlu olmaz (m.629). Kefalet borçları bakımından ise m.630’da özel bir düzenleme yer alır; kefaletten doğan borçlar ayrıca değerlendirilir.

Resmî defter mi, ret mi, resmî tasfiye mi?

Üç yol da mirasçıyı borçtan korumayı hedefler ama sonuçları farklıdır. Doğru seçim, terekenin durumuna ve mirasçının beklentisine bağlıdır.

Mirasın reddi (TMK m.605-606). Miras üç ay içinde reddedilebilir; süre yasal mirasçılar için mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten işler. Ret hâlinde mirasçı terekeyle ilişiğini tümüyle keser; borçtan da kurtulur, maldan da. Terekede değerli mal olabileceğini düşünüyorsanız ret erken bir karardır. Ayrıca mirasbırakanın ödemeden aczi ölüm anında açıkça belli veya resmen tespit edilmişse miras kendiliğinden reddedilmiş sayılır (m.605/2 — hükmen ret).

Resmî defter (m.619 vd.). Terekenin ne olduğu belirsizse en akılcı yoldur. Önce görürsünüz, sonra karar verirsiniz. Deftere göre kabul ederseniz malı alır, sorumluluğu deftere yazılanla sınırlarsınız.

Resmî tasfiye (m.632). Her mirasçı, mirası ret veya deftere göre kabul etmek yerine terekenin resmî tasfiyesini isteyebilir. Tasfiye memuru terekeyi paraya çevirir, borçları öder ve artan olursa mirasçılara dağıtır. En önemli sonucu m.632’de açıkça yazılıdır: resmî tasfiye hâlinde mirasçılar terekenin borçlarından sorumlu olmazlar. Terekenin borca batık olup olmadığı belirsiz ve mal varlığı da karmaşıksa bu yol tercih edilebilir.

Pratik özet: Tereke açıkça borca batıksa ret; belirsizse resmî defter; karmaşık ve alacaklı çoksa resmî tasfiye. Hangi yolu seçerseniz seçin, belirleyici olan süredir — süre kaçırıldığında seçenekler birer birer kapanır.