“Miras Bırakan Uzun Süredir Kayıp” – Gaiplik ve Mirasın Açılması

Gaiplik nedir, hangi şartlarda karar verilir? (TMK m.32)

Gaiplik, ölümüne kesin gözle bakılamayan ancak ölmüş olması kuvvetle muhtemel bir kişinin hukuki durumunu çözmek için öngörülmüş bir kurumdur. Karar, kişiliği mahkeme kararıyla sona erdirir.

TMK m.32/1: “Ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamayan bir kimsenin ölümü hakkında kuvvetli olasılık varsa, hakları bu ölüme bağlı olanların başvurusu üzerine mahkeme bu kişinin gaipliğine karar verebilir.”

İki ayrı gaiplik hâli vardır:

• Ölüm tehlikesi içinde kaybolma — kişi, sağ kalma olasılığı çok düşük bir olay içinde kaybolmuştur. Burada tehlikenin kuvvetli olması gerekir; sıradan, basit tehlikeler yeterli değildir.
• Uzun zamandan beri haber alınamama — herhangi bir olay içinde kaybolma şartı aranmaz. Ancak yalnızca haber alınamaması da yetmez; bu durumun kişinin yaşayıp yaşamadığından kuşku duyulmasını gerektirecek bir hâl teşkil etmesi gerekir.

Kim başvurabilir? “Hakları bu ölüme bağlı olanlar” — yani öncelikle mirasçılar. Başvuru, dava açmaya yetkili kişilerce yapılmazsa dava reddedilir. Başvuru sulh hukuk mahkemesine yapılır.

Önemli sınır: Ölümü ispatlanmış bir kişi için gaiplik kararı verilemez. Cesedi bulunamayan ancak ölümüne kesin gözle bakılan durumlar farklı bir kurum olan ölüm karinesi kapsamında değerlendirilir. İkisini karıştırmamak gerekir — yanlış kurumla açılan dava zaman kaybettirir.

Süreler ve usul: bir yıl / beş yıl, iki ilân ve altı ay (TMK m.33-35)

Gaiplik davasının en sık hata yapılan kısmı usuldür. Şartlar sağlansa bile usul eksik yürütüldüğünde karar bozulur.

TMK m.33/1 — bekleme süreleri: “Gaiplik kararının istenebilmesi için, ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl veya son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmiş olması gerekir.”

• Ölüm tehlikesi içinde kaybolma: tehlikeli olayın gerçekleştiği tarihten itibaren en az 1 yıl.
• Uzun süre haber alınamama: son haber tarihinden itibaren en az 5 yıl.

Bu süreler dolmadıkça mahkemeye başvurulamaz. Buna karşılık süreler geçtikten sonra başvuru için herhangi bir üst sınır yoktur; her zaman gaiplik istenebilir.

TMK m.33/2-3 — ilân usulü: Mahkeme, gaipliğine karar verilecek kişi hakkında bilgisi bulunan kimseleri, belirli bir sürede bilgi vermeleri için usulüne göre yapılan ilânla çağırır. Bu süre, ilk ilânın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır.

İki ilân zorunludur. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, TMK m.33/2 ve 3’teki düzenleme nedeniyle bir kimse hakkında gaiplik kararı verilebilmesi için diğer koşulların yanında en az iki kez ilân yapılmasının zorunlu olduğunu, tek ilânla yetinilerek sonuca gidilmesinin hatalı olduğunu belirtmiştir.

TMK m.34 — istemin düşmesi: Gaipliğine karar verilecek kişi ilân süresi dolmadan ortaya çıkar veya kendisinden haber alınırsa ya da öldüğü tarih tespit edilirse, gaiplik istemi düşer.

TMK m.35 — kararın sonucu ve özellikle tarihi: “İlândan sonuç alınamazsa, mahkeme gaipliğe karar verir ve ölüme bağlı haklar, aynen gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır. Gaiplik kararı ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur.”

Bu son cümle çok önemlidir: karar geriye etkilidir. Miras, kararın verildiği tarihte değil, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği ya da son haberin alındığı tarihte açılmış sayılır. Kimlerin mirasçı olduğu da o tarihe göre belirlenir; aradaki yıllarda vefat eden bir yakın bakımından tablo tamamen değişebilir.

Mirasa etkisi: güvence karşılığı teslim (TMK m.584-585)

Gaiplik kararı kesinleştiğinde gaibin mirası açılır. Ancak mirasçılar tereke mallarını koşulsuz teslim alamaz — çünkü ortada ispatlanmış bir ölüm değil, kuvvetli bir olasılık vardır.

TMK m.584: “Hakkında gaiplik kararı verilmiş bir kimsenin mirasçıları veya mirasında hak sahibi olan kişiler, tereke malları kendilerine teslim edilmeden önce bu malları ileride ortaya çıkabilecek üstün hak sahiplerine veya gaibin kendisine geri vereceklerine ilişkin güvence göstermek zorundadırlar.”

Güvencenin süresi — dikkatle okuyun, başlangıçları farklıdır:

• Ölüm tehlikesi içinde kaybolma durumunda beş yıl; bu süre tereke mallarının tesliminden başlayarak hesaplanır.
• Uzun zamandan beri haber alınamama durumunda on beş yıl; bu süre son haber tarihinden başlayarak hesaplanır.
• Her hâlde en çok gaibin yüz yaşına varmasına kadar geçecek süre için gösterilir.

TMK m.585 — gaip ortaya çıkarsa: “Gaip ortaya çıkarsa veya üstün hak sahibi olduklarını ileri sürenler bu sıfatlarını ispat ederlerse, tereke mallarını teslim almış olanlar, aldıkları malları zilyetlik kuralları uyarınca geri vermekle yükümlüdürler. İyi niyetli olanların üstün hak sahiplerine geri verme yükümlülükleri, miras sebebiyle istihkak davasına ilişkin zamanaşımı süresine tâbidir.”

Bu nedenle gaiplik kararına dayanılarak alınan malların elden çıkarılması risklidir. Geri verme yükümlülüğü doğduğunda sattığınız bir taşınmazı iade edemezsiniz; sorumluluğunuz kişisel hâle gelir.

Kayıp kişi mirasçıysa: gaibe düşen miras ve Hazine (TMK m.586-588)

Şimdiye kadar gaibin miras bırakan olduğu durumu ele aldık. Bir de tersi vardır: miras açılmıştır, ancak mirasçılardan biri kayıptır.

TMK m.586 — gaibe düşen miras: Ortada bulunmayan ve mirasın açıldığı anda sağ olup olmadığı ispat edilemeyen mirasçının miras payı resmen yönetilir. Mirasın açıldığı anda ortada bulunmayanın sağ olmaması hâlinde onun miras payı kendilerine kalacak olanlar, gaipliğe ilişkin sürelere ve usule uyarak o kimsenin gaipliğine karar verilmesini ve miras payının kendilerine teslimini isteyebilirler. Miras payının teslimi, gaipliğine karar verilen kimsenin mirasının mirasçılara teslimine ilişkin kurallara tâbidir — yani güvence şartı burada da geçerlidir.

TMK m.587 — gaibin hem miras bırakan hem mirasçı olması: Gaibin mirasçıları tereke mallarını teslim aldıktan sonra gaibe bir miras düşerse, ona düşen miras payı gaiplik sebebiyle kendilerine kalacak olanlar, ayrıca bir gaiplik kararı almak zorunda kalmaksızın bu miras payının teslimini isteyebilirler.

TMK m.588 — Hazinenin istemi ve mirasın Devlete geçmesi: Sağ olup olmadığı bilinmeyen bir kimsenin malvarlığı veya ona düşen miras payı on yıl resmen yönetilirse ya da malvarlığı böyle yönetilenin yüz yaşını dolduracağı süre geçerse, Hazinenin istemi üzerine o kimsenin gaipliğine karar verilir. Gaiplik kararı verilebilmesi için gerekli ilân süresinde hiçbir hak sahibi ortaya çıkmazsa, aksine hüküm bulunmadıkça gaibin mirası Devlete geçer. Devlet de gaibe veya üstün hak sahiplerine karşı, aynen gaibin mirasını teslim alanlar gibi geri vermekle yükümlüdür.

Yol haritası:

• Hangi hâlde olduğunuzu belirleyin: ölüm tehlikesi mi (1 yıl), haber alınamama mı (5 yıl)? Başlangıç tarihini belgeleyin.
• Son haber tarihini ispatlayacak delilleri toplayın — bu tarih hem dava şartını hem kararın hüküm doğuracağı tarihi hem de on beş yıllık güvence süresini belirler.
• Sulh hukuk mahkemesine başvurun; ilân sürecinin iki ilân ve en az altı ay kuralına uygun yürüdüğünü takip edin.
• Teslim aşamasında güvence yükümlülüğünü ve süresini hesaplatın; teslim alınan malları elden çıkarmadan önce hukuki görüş alın.