Tereke Alacaklılarının Hakları ve Mirasçılara Başvuru

Alacaklının ilk hamlesi: alacağı deftere yazdırmak

Borçlusu vefat eden alacaklının en büyük riski, terekenin mirasçılar arasında pay edilip dağılması ve alacağın takipsiz kalmasıdır. Kanun bu riske karşı alacaklıya bir dizi araç verir; ilki ve en kolayı defter sürecine katılmaktır.

Mirasçılardan biri terekenin resmî defterinin tutulmasını istemişse, TMK m.621 uyarınca alacaklılar ve borçlular belirlenen süre içinde alacaklarını ve borçlarını bildirmeye ilânla çağrılır. Bu çağrıyı kaçırmak pahalıya mal olur.

TMK m.629 — yazdırmayanın âkibeti: Yapılan ilâna rağmen alacağını yazdırmayan alacaklı, mirasçıyı ne şahsen ne de terekeye izafeten takip edebilir. Yalnızca kendi kusuru olmaksızın alacağını kaydettiremeyenler bakımından mirasçı, mirastan sağladığı zenginleşme ölçüsünde sorumlu kalır.

TMK m.622 bir güvence sağlar: Resmî kayıtlardan veya miras bırakanın belgelerinden varlığı anlaşılan alacaklar deftere doğrudan doğruya geçirilir ve ilgililere bildirilir. Yani noter senedi, banka sözleşmesi gibi belgeli alacaklar bildirim beklenmeksizin kaydedilir. Buna karşılık belgesiz alacaklarda inisiyatif tamamen alacaklıdadır.

Defter sürecinin diğer yüzü: TMK m.625 uyarınca resmî defter tutulması devam ettiği sürece miras bırakanın borçları için icra takibi yapılamaz, yürüyen takip durur ve zamanaşımı işlemez. Alacaklı bakımından bu bir bekleme dönemidir — ancak zamanaşımının işlememesi hak kaybını önler.

Resmî tasfiye isteme hakkı: alacaklının en güçlü aracı (TMK m.633)

Alacaklı, mirasçıların kararını beklemek zorunda değildir. Belirli koşullarda terekenin resmen tasfiyesini kendisi isteyebilir.

TMK m.633’ün üç koşulu:

• Alacaklı, miras bırakandan alacağını elde edemeyeceğinden inandırıcı sebeplerle kuşku duymalıdır,
• Alacağını istemiş olmasına rağmen ödenmemiş ya da kendisine güvence verilmemiş olmalıdır,
• İstem, miras bırakanın ölümünden ya da vasiyetnamenin açılmasından başlayarak üç ay içinde yapılmalıdır.

Üç aylık süre alacaklı için kritiktir. Bu süre geçtikten sonra tasfiye isteme hakkı kullanılamaz; elde kalan yol, mirasçılara karşı genel hükümlerle takip ya da davadır. Bu nedenle borçlunun ölümünü öğrenen alacaklının ilk işi, önce yazılı talep göndermek (koşul gerçekleşsin diye) ve gerekirse süre içinde tasfiye istemi sunmaktır.

Başvuru şekli: İstem, miras bırakanın yerleşim yerindeki sulh hâkimine yazılı veya sözlü beyanla yapılır; sözlü beyan tutanağa geçirilerek imzalatılır.

Neden güçlü bir araç? Tasfiyede tereke mahkeme gözetiminde yönetilir, alacaklar toplanır, mallar gerekirse paraya çevrilir ve borçlar ödenir. Tereke borçları karşılamaya yetmiyorsa TMK m.636 uyarınca tasfiye iflâs hükümlerine göre yapılır; alacaklar sıra cetveline göre karşılanır. Yani alacaklı, mirasçıların süreci oyalama ihtimalini devre dışı bırakır.

Tasfiyenin işleyişi için: Mirasın Resmî Tasfiyesi (TMK 632 vd.).

Mirasçılar mirası reddederse alacaklı ne yapar? (TMK m.617-618)

Uygulamada alacaklının en sık karşılaştığı manzara şudur: borçlu ölür, mirasçıların hepsi mirası reddeder, ortada muhatap kalmaz. Kanun bu tabloya iki ayrı cevap verir.

TMK m.617 — reddin iptali davası: Malvarlığı borcuna yetmeyen mirasçı, alacaklılarına zarar vermek amacıyla mirası reddeder ve alacaklısına yeterli bir güvence vermezse, alacaklısı reddin iptali hakkında dava açabilir. Buradaki alacaklı, mirasçının kendi alacaklısıdır — miras bırakanın değil.

TMK m.618 — reddeden mirasçının beş yıllık sorumluluğu: Ödemeden âciz bir miras bırakanın mirasını reddeden mirasçılar, miras bırakanın ölümünden önceki beş yıl içinde ondan almış oldukları ve mirasın paylaşılmasında geri vermekle yükümlü olacakları değer ölçüsünde miras bırakanın alacaklılarına karşı sorumludur.

Bu hüküm alacaklı için çok değerlidir. Borçlu, ölümünden önceki yıllarda mallarını çocuklarına devretmiş ve mirasçılar da boş terekeyi reddetmişse, ret tek başına kalkan olmaz: son beş yılda alınan ve denkleştirmeye tabi kazandırmalar ölçüsünde sorumluluk devam eder.

Mirastan feragat hâli — TMK m.530: Borçlu murisin terekesi borçları karşılayamıyor ve borçlar mirasçılar tarafından da ödenmiyorsa, feragat eden ve mirasçıları, ölümden önceki beş yıl içinde miras bırakandan almış oldukları karşılıktan, mirasın açılması anındaki zenginleşmeleri tutarında sorumludur.

Tüm mirasçılar reddederse ne olur? Sulh hâkimi, en yakın yasal mirasçıların tamamının mirası reddettiklerini belirlerse, herhangi bir başvuruya gerek olmadan kendiliğinden resmî tasfiye yoluna gider. Yani tereke boşa düşmez; alacaklılar tasfiye içinde sıraya girer.

Mirasçılara başvuru: kime, ne kadar, ne zamana kadar?

Mirasçılar mirası kabul etmiş (ya da süresinde reddetmemiş) ise alacaklının eli oldukça güçlüdür.

TMK m.641/1 — müteselsil sorumluluk: Mirasçılar tereke borçlarından müteselsilen sorumludur. Alacaklı, borcun tamamını mirasçılardan herhangi birinden isteyebilir; hepsine birden dava açma zorunluluğu yoktur. Bu, tahsil kabiliyeti en yüksek mirasçıyı hedeflemeyi mümkün kılar.

TMK m.681 — paylaşmadan sonra: Paylaşma alacaklıyı zayıflatmaz. Mirasçılar, bölünmesine veya nakline alacaklı tarafından açık ya da örtülü rıza gösterilmemiş tereke borçlarından paylaşmadan sonra da bütün malvarlıklarıyla müteselsilen sorumludur. Teselsül, paylaşma tarihinin veya daha sonra yerine getirilecek borçlarda muacceliyet tarihinin üzerinden beş yıl geçmekle sona erer.

Alacaklı açısından iki uyarı:

• Rıza göstermeyin. Mirasçıların “bu borç artık şu kardeşte” şeklindeki paylaşmasına açık veya örtülü rıza göstermek, o borç bakımından müteselsil sorumluluğu sona erdirir. Tek bir mirasçıdan tahsilat kabul etmek veya yeni ödeme plânı imzalamak, sonradan “örtülü rıza” olarak değerlendirilebilir.
• Beş yılı takvimleyin. Süre paylaşma tarihinden işler; vadesi sonra gelen borçlarda ise muacceliyet tarihinden. Bu süre geçince sona eren teselsüldür, sorumluluğun tamamı değil — ancak artık her mirasçıdan borcun tamamını isteme imkânı kalmaz.

Kamu alacaklısıysanız kurallar farklıdır: Vergi ve SGK gibi amme alacakları ayrı bir rejime tabidir; bakınız Kamu Alacakları (Vergi/SGK) Karşısında Mirasçıların Sorumluluğu. Mirasçıların sorumluluğunun ayrıntısı için: Mirasçıların Tereke Borçlarından Sorumluluğu (TMK 641).