Yabancı Para (Döviz) Alacağında İcra Takibi Nasıl Yapılır?

Dolar veya Euro alacağınızı doğrudan döviz olarak icraya koyamazsınız. Türk hukukunda yabancı para alacağında icra takibi, alacağın Türk Lirası karşılığının takip talebinde gösterilmesini zorunlu kılar (İİK m.58/3). Bu, kamu düzenine ilişkin bir kuraldır. Ancak alacaklı, fiili ödeme tarihindeki kuru talep ederek kur farkını da koruyabilir. Bu rehberde döviz alacağının doğru tahsil yolunu açıklıyoruz.

Döviz Üzerinden Doğrudan Takip Yapılabilir mi?

Hayır. İcra ve İflas Kanunu m.58/3, alacak yabancı para ise, alacağın Türk Lirası tutarının ve hangi tarihteki kur üzerinden talep edildiğinin takip talebinde gösterilmesini zorunlu kılar. Bu kural kamu düzenine ilişkindir; alacaklı TL karşılığını göstermezse, icra müdürü takip talebini kendiliğinden (re’sen) reddetmek zorundadır. Buna rağmen ödeme emri gönderilirse, süresiz şikâyet yoluna gidilebilir.

Alacaklının Seçimlik Hakkı (TBK m.99)

Türk Borçlar Kanunu m.99’un son fıkrası, yabancı para borcunun ödeme gününde ödenmemesi hâlinde alacaklıya seçimlik hak tanır. Madde metnine göre alacaklı, alacağının aynen veya vade ya da fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden Ülke parası ile ödenmesini isteyebilir.

Yani kanunun tanıdığı üç seçenek şunlardır: (1) aynen, yani borcun kendi para birimiyle ödenmesi; (2) vade günündeki rayiç üzerinden Türk Lirası; (3) fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk Lirası.

Bir yanılgıya dikkat: “takip tarihindeki kur”, Türk Borçlar Kanunu m.99’un saydığı seçimlik hak kalemlerinden biri değildir. Takip tarihi kuru, İcra ve İflas Kanunu’nun takip talebinin nasıl doldurulacağına ilişkin gereğinden doğar; bu iki husus birbirine karıştırılmamalıdır.

Seçim önemlidir çünkü Türk Lirası’nın değer kaybettiği dönemlerde “fiilî ödeme günündeki rayiç” seçeneği alacaklıyı kur farkına karşı korur.

“Aynen Ödeme” Kaydı Varsa

Eğer taraflar sözleşmede “aynen ödeme” (borcun mutlaka o döviz cinsinden ödenmesi) kaydı koymuşsa, borç TL ile değil aynen o yabancı para ile ödenmelidir. Ancak icra takibinde harç ve takip talebi yine TL karşılığı üzerinden işler. Aynen ödeme kaydı yoksa, borçlu borcunu TL olarak da ödeyebilir.

Döviz Alacağında Faiz

Faiz, seçilen yönteme göre değişir. Alacaklı fiilî ödeme günündeki kuru seçtiyse, alacak tahsil tarihine kadar yabancı para alacağı sayılır ve 3095 sayılı Kanun m.4/a uyarınca, devlet bankalarının o yabancı para ile açtığı bir yıl vadeli mevduata ödediği en yüksek faiz oranı uygulanır. Alacaklı takip tarihindeki kuru seçip TL’ye çevirdiyse, bu tarihten sonra TL alacağına yasal/ticari faiz işler.

Kur Farkı Otomatik Tahsil Edilir mi?

Takip talebinde “fiilî ödeme tarihindeki kur” kaydı düşülmüşse, icra müdürlüğü tahsilat anındaki kur farkını kendiliğinden hesaplayarak borçludan tahsil eder; ayrı bir dava açmaya gerek kalmaz. Bu yüzden döviz alacağını takibe koyarken, kur kaydının doğru yazılması alacaklının lehine kritik bir ayrıntıdır.

Tahsilat Nasıl Yapılır?

Borçlu gönüllü öderse ve takip “aynen ödeme”ye dayanıyorsa döviz olarak ödeme mümkün olabilir. Ancak zorunlu icra (haciz) yoluyla yapılan tahsilatlar icra dairesi kasasına TL olarak girer ve alacaklıya o günkü kur üzerinden TL ödenir. Yabancı uyruklu alacaklılar için, mütekabiliyet (karşılıklılık) ilkesi çerçevesinde teminat yatırma zorunluluğu gündeme gelebilir.

Seçimlik Hak Kimde? İkinci ve Üçüncü Fıkra Farkı

Türk Borçlar Kanunu m.99’un yapısı çoğu zaman gözden kaçar: seçim hakkı, borç muaccel olduktan sonra el değiştirir.

İkinci fıkrada hak borçludadır. Ülke parası dışında başka bir para birimiyle ödeme yapılması kararlaştırılmışsa, sözleşmede aynen ödeme veya bu anlama gelen bir ifade bulunmadıkça borç, ödeme günündeki rayiç üzerinden Ülke parasıyla da ödenebilir. Yani borçlu dilerse dövizle, dilerse o günkü kur üzerinden Türk Lirası ile öder.

Üçüncü fıkrada hak alacaklıya geçer. Borcun ödeme gününde ödenmemesi — yani temerrüt — üzerine seçimlik hak alacaklıya geçer ve alacaklı, alacağının aynen veya vade ya da fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden ödenmesini isteyebilir.

Kırılma noktası temerrüttür. Borç zamanında ödendiği sürece tercih borçlunundur; ödenmediği anda tercih alacaklıya geçer.

Ve “aynen ödeme” kaydı bu mekanizmayı baştan kapatır: sözleşmede aynen ödeme kaydı varsa, borçlunun ikinci fıkradaki Türk Lirası ile ödeme seçeneği bulunmaz.

Seçim Bir Kez Yapılır: Yenilik Doğurucu Hak

Bu, döviz alacağı takibinde geri dönüşü olmayan en kritik karardır.

Kural: bu seçimlik hak yenilik doğurucu bir haktır ve kullanmakla sona erer.

Sonucu ağırdır: alacaklı, dava açarken veya takip başlatırken kullandığı seçimlik hakkını ıslah yoluyla değiştiremez.

Yargıtay uygulamasından bir örnek: seçim hakkını dava dilekçesiyle Türk Lirası’ndan yana kullanan davacının, sonradan bu tercihinden dönerek borcun yabancı para üzerinden tahsilini talep edemeyeceği; bu hâlde seçim hakkının kullanıldığı tarih esas alınarak hesaplanacak Türk Lirası karşılığı üzerinden hüküm kurulması gerektiği belirtilmiştir.

Pratik sonuç: takip talebini doldurmadan önce hangi seçeneğin kullanılacağına karar verilmelidir. Kur beklentisi yanlış çıktı diye sonradan dönmek mümkün değildir.

Bu nedenle takip talebindeki ifade titizlikle yazılmalıdır: “fiilî ödeme tarihindeki kur üzerinden tahsili talep edilir” kaydının açıkça yer alması gerekir. Talebin içeriği ve itiraz süreçleri için ödeme emri geldi, ne yapmalı? 7 günde 3 seçeneğiniz sayfamıza bakabilirsiniz.

3095 m.4/a Faizinin Sınırı

Döviz alacağına uygulanacak yüksek faiz oranı, her hâlde otomatik olarak işlemez; seçime bağlıdır.

Uygulandığı hâl: alacaklı fiilî ödeme tarihindeki kur üzerinden ödeme istemişse, takip konusu alacak tahsil tarihine kadar yabancı para alacağı olarak değerlendirilir. Bu durumda alacaklı, vade tarihinden fiilî ödeme tarihine kadar, Devlet bankalarının o para birimiyle açılmış bir yıl vadeli mevduat hesabına ödediği en yüksek faiz oranına göre faiz isteyebilir.

Uygulanmadığı hâl: Yargıtay uygulamasında, işlemiş yabancı para faizi Türk Lirası’na çevrilerek Türk Lirası olarak talep edildiğinde 3095 sayılı Kanun’un 4/a maddesinin uygulanamayacağı belirtilmiştir.

Mantığı şudur: alacak Türk Lirası’na çevrildiği anda artık yabancı para alacağı olmaktan çıkar; dolayısıyla yabancı para alacaklarına özgü faiz rejimi de uygulanmaz.

Alacaklı için sonuç: yüksek döviz mevduat faizinden yararlanmak isteniyorsa, alacağın tahsile kadar yabancı para alacağı olarak kalması gerekir. Bu da fiilî ödeme kuru seçeneğinin tercih edilmesini gerektirir.

Takip Talebini Doldururken: Adım Adım

Döviz alacağında hataların çoğu takip talebinin doldurulduğu anda yapılır ve sonradan düzeltilemez.

1. Alacağın kaynağını ve para birimini belirleyin. Sözleşme, fatura veya senette borcun hangi para birimiyle kararlaştırıldığını tespit edin.

2. Aynen ödeme kaydı var mı, kontrol edin. Bu kayıt, hem borçlunun ödeme seçeneğini hem sizin talebinizin çerçevesini belirler.

3. Seçimlik hakkınızı bilinçli kullanın. Aynen mi, vade günü rayici mi, fiilî ödeme günü rayici mi? Bu karar geri alınamaz; kur beklentinizi ve faiz rejimini birlikte değerlendirin.

4. Türk Lirası karşılığını ve kur tarihini yazın. Takip talebinde alacağın Türk Lirası tutarı ve hangi tarihteki kur üzerinden talep edildiği açıkça gösterilmelidir; aksi hâlde icra müdürü talebi kendiliğinden reddeder.

5. Fiilî ödeme kuru istiyorsanız kaydı açıkça düşün. “Fiilî ödeme tarihindeki kur üzerinden tahsili talep edilir” ifadesinin talepte yer alması gerekir; bu kayıt olmadan kur farkının kendiliğinden hesaplanması beklenemez.

6. Faiz türünü seçiminizle tutarlı isteyin. Fiilî ödeme kuru seçildiyse yabancı para faizi; Türk Lirası’na çevrildiyse Türk Lirası faizi talep edilmelidir.

Sık Karıştırılan Üç Kavram

Döviz alacağı takibinde üç ayrı tarih ve üç ayrı işlev birbirine karışır; ayrımı netleştirmek gerekir.

Vade günü: borcun muaccel olduğu, yani ödenmesi gereken gündür. Temerrüdün ve faizin başlangıcı buradan hesaplanır. Aynı zamanda seçimlik haktaki ikinci seçeneğin kur tarihidir.

Takip tarihi: takip talebinin verildiği gündür. Bu tarih, takip talebinde gösterilecek Türk Lirası karşılığının hesabında kullanılabilir; ancak Türk Borçlar Kanunu m.99’un tanıdığı seçimlik hak kalemlerinden biri değildir.

Fiilî ödeme günü: borcun gerçekten tahsil edildiği gündür. Bu seçenek tercih edilirse alacak tahsile kadar yabancı para alacağı olarak kalır ve kur farkı bu tarihe göre hesaplanır.

Karışıklığın pratik sonucu: talepte “takip tarihindeki kur” yazıp ayrıca fiilî ödeme kuru talep edildiğini varsaymak, kur farkının tahsil edilememesine yol açabilir. Talep metni, seçilen seçenekle birebir örtüşmelidir.

Borçlu Bakımından: İtiraz ve Savunma Noktaları

Döviz alacağı takibinde borçlunun elindeki itiraz noktaları, TL takiplerinden farklıdır.

1. Takip talebinin usulü. Alacağın Türk Lirası karşılığı ve hangi tarihteki kur üzerinden talep edildiği gösterilmemişse takip usulsüzdür. Bu kural kamu düzenine ilişkin olduğundan süresiz şikâyet yoluna gidilebilir.

2. Aynen ödeme kaydının varlığı. Sözleşmede aynen ödeme kaydı bulunup bulunmadığı, hem borçlunun Türk Lirası ile ödeme imkânını hem de alacaklının seçeneklerini etkiler.

3. Kur tarihinin doğruluğu. Talep edilen kurun, seçilen tarihe ait gerçek rayiç olup olmadığı denetlenmelidir.

4. Faiz rejiminin tutarlılığı. Alacaklı Türk Lirası’na çevirmiş olmasına rağmen yabancı para faizi talep ediyorsa, bu tutarsızlık itiraz konusu yapılabilir.

Borca itirazın türleri ve süreleri için ödeme emrine itiraz: borca, imzaya ve yetkiye (İİK 62) sayfamıza bakabilirsiniz.

İtiraz Edilirse: Alacaklının Yolu

Döviz alacağında itirazın aşılması, TL alacaklarındaki yollarla aynıdır; ancak seçimlik hakkın bağlayıcılığı burada da işler.

İtirazın iptali davası: genel mahkemede açılır ve tam yargılama imkânı verir. İcra inkâr tazminatına hükmedilebilmesi için alacağın likit olması aranır; döviz alacağının tutarı sözleşmeyle belirlenmişse bu şart tartışılabilir hâle gelir: itirazın iptali davası (İİK 67).

İtirazın kaldırılması: icra mahkemesinde ve belgeye dayalı sınırlı incelemeyle yürür: itirazın kaldırılması: kesin ve geçici kaldırma (İİK 68).

İtiraz geçici olarak kaldırılırsa borçlunun elinde borçtan kurtulma davası bulunur: borçtan kurtulma davası (İİK 69).

Ve bir hatırlatma: takip talebinde kullanılan seçimlik hak, sonraki aşamalarda da bağlayıcıdır. Dava aşamasında farklı bir kur tarihine geçilmesi mümkün değildir.

Sıkça Sorulan Sorular

TBK m.99 kaç seçenek tanıyor?

Üç: alacaklı, alacağının aynen (kendi para birimiyle) veya vade günündeki rayiç ya da fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden Ülke parası ile ödenmesini isteyebilir. “Takip tarihindeki kur” bu maddede sayılan seçeneklerden değildir.

Seçim hakkı kimde?

Borç zamanında ödendiği sürece tercih borçludadır: sözleşmede aynen ödeme kaydı yoksa borç, ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk Lirası ile de ödenebilir. Borcun ödeme gününde ödenmemesi üzerine, yani temerrütle birlikte seçimlik hak alacaklıya geçer.

Seçtiğim kur tarihini sonradan değiştirebilir miyim?

Hayır. Bu seçimlik hak yenilik doğurucu bir haktır ve kullanmakla sona erer; alacaklı dava açarken veya takip başlatırken kullandığı seçimlik hakkını ıslah yoluyla değiştiremez.

Seçimimden döndüğümde mahkeme ne yapar?

Yargıtay uygulamasında, seçim hakkını Türk Lirası’ndan yana kullanan davacının sonradan bu tercihinden dönerek yabancı para üzerinden tahsil talep edemeyeceği; hükmün, seçim hakkının kullanıldığı tarih esas alınarak hesaplanacak Türk Lirası karşılığı üzerinden kurulması gerektiği belirtilmiştir.

Döviz faizi her durumda uygulanır mı?

Hayır. Fiilî ödeme tarihindeki kur istenmişse alacak tahsil tarihine kadar yabancı para alacağı sayılır ve 3095 sayılı Kanun m.4/a faizi uygulanır. Buna karşılık işlemiş yabancı para faizi Türk Lirası’na çevrilerek talep edildiğinde bu madde uygulanmaz.

Aynen ödeme kaydı neyi değiştirir?

Sözleşmede aynen ödeme veya bu anlama gelen bir ifade bulunması hâlinde borçlunun Türk Lirası ile ödeme seçeneği bulunmaz; borç kendi para birimiyle ödenir. Buna karşılık takip talebi ve harç yine Türk Lirası karşılığı üzerinden işler.