Maaşıma Haciz Geldi – İşveren Maaşımın Tamamını Kesebilir mi?

İki hüküm birlikte okunur: sonuç tam dörtte bir

Maaş haczinde iki ayrı kanun devrededir ve ilk bakışta çelişiyor görünürler.

İİK m.83/2: “…Ancak haczolunacak miktar bunların dörtte birinden az olamaz. Birden fazla haciz var ise sıraya konur. Sırada önde olan haczin kesintisi bitmedikçe sonraki haciz için kesintiye geçilemez.” Bu bir alt sınır koyar.

İş Kanunu m.35: “İşçilerin aylık ücretlerinin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya başkasına devir ve temlik olunamaz. Ancak, işçinin bakmak zorunda olduğu aile üyeleri için hâkim tarafından takdir edilecek miktar bu paraya dahil değildir.” Bu ise bir üst sınır koyar.

Sonuç: özel hukuk işçileri bakımından İİK m.83’teki en az dörtte bir kuralı ile İş Kanunu m.35’teki en çok dörtte bir sınırı birlikte uygulanır ve kesinti tam olarak dörtte bir oranında gerçekleşir. Aynı yönde TBK m.410 da ücret alacağının dörtte birinden fazlasının haczedilemeyeceğini, devredilemeyeceğini ve rehnedilemeyeceğini düzenler.

Bu koruma emredicidir. İİK m.83/a uyarınca, haczedilemezlik veya kısmi haciz korumasından önceden feragat edilmesine ilişkin anlaşmalar geçersizdir. İşçi, “maaşımın tamamı haczedilebilir” şeklinde bir taahhüt vermiş olsa dahi bu kayıt sonuç doğurmaz.

Birden fazla haciz oranı artırmaz. Farklı icra dosyalarından haciz yazısı gelmesi kesinti oranını yükseltmez; hacizler zaman önceliğine göre sıraya konur ve sırada önde olanın kesintisi bitmeden sonrakine geçilmez.

Asgari ücret koruması. Yargıtay içtihatlarına göre asgari ücretin tamamı haczedilemez; maaş haczi uygulanırken çalışanın en az bir asgari ücret kadar geliri koruma altındadır.

Sürpriz nokta: her ödeme “ücret” sayılmaz

Bu, işçilerin çoğunun bilmediği ve ciddi kayıp doğurabilen bir ayrımdır.

Dörtte bir sınırı yalnızca “ücret” için geçerlidir. Uygulamada kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti ve sendikal tazminat gibi ödemeler ücret niteliğinde kabul edilmediğinden bu sınırlamaya tabi değildir ve kural olarak tamamı hacze konu edilebilir.

Yani işten ayrılırken alacağınız kıdem tazminatının tamamı icra dosyasına gidebilir. İş akdinin sona ereceği bir dönemde maaş haczi bulunan işçinin bu ihtimali önceden bilmesi gerekir.

Buna karşılık “ücret” geniş yorumlanır. Kanunda dörtte birlik saklı kısmın hangi ücrete ilişkin olduğu belirtilmemiştir; ancak gerek öğretide gerekse Yargıtay kararlarında kastedilenin çıplak ücret değil, geniş anlamda ücret olduğu kabul edilmektedir. Prim, ikramiye ve yakacak yardımı gibi ücret ekleri de hesaba dâhildir. Kanunda açık hüküm bulunmayan hâllerde işçi lehine yorum yapılması ilkesi burada belirleyicidir.

Pratik sonuç: kesintinin yalnızca kök ücret üzerinden hesaplanması işçi aleyhinedir; hesabın geniş anlamda ücret üzerinden yapılması gerekir. Bordronuzu bu gözle kontrol edin.

Tamamen haczedilemeyen gelirler de vardır: Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu’ndan yapılan ödemeler haczedilemez. Emekli aylıklarında ise 5510 sayılı Kanun uyarınca aylığın asgari ücreti aşmayan kısmı haciz dışındadır.

Nafaka istisnası — ve içindeki ince ayrım

Nafaka alacakları dörtte birlik sınırın dışındadır ve önceliklidir. Aylık nafaka tutarı ücretin dörtte birini aşıyorsa, nafaka tutarı kadar kesinti yapılır; bu, nafaka alacaklısını korumaya yönelik bir istisnadır.

Ancak burada çok önemli bir ayrım vardır: bu istisna aylık olarak ödenen cari nafakaya ilişkindir. Birikmiş nafaka borçları ise bu ayrıcalıktan yararlanmaz; onlar İcra ve İflas Kanunu’nun genel kuralına tabidir ve ücretin dörtte birinden fazlası haczedilemez.

Yani cari nafaka için maaşın yarısı kesilebilirken, geçmiş dönem nafaka birikintisi için yalnızca dörtte bir kesilebilir. Bu ayrım gözden kaçtığında hukuka aykırı kesinti yapılmış olur.

Bakmakla yükümlü olunan aile üyeleri. İş Kanunu m.35’in son cümlesi uyarınca, işçinin bakmak zorunda olduğu aile üyeleri için hâkim tarafından takdir edilecek miktar haczedilebilir paraya dâhil değildir. Geçim güçlüğü içindeyseniz, icra mahkemesinden bu yönde talepte bulunulabilir.

Sıra kuralı nafakada da işler mi? Nafaka alacağı diğer hacizlere göre önceliklidir; sıradaki diğer dosyalar nafaka kesintisi tamamlanmadan devreye girmez.

İşverenin yükümlülükleri ve itiraz yolu

İşveren burada bir taraf değil, kanunla yükümlendirilmiş bir aracıdır ve yükümlülükleri ağırdır.

• Derhâl uygulama ve bildirim. İİK m.357 uyarınca işveren, icra dairesince yapılan tebliğleri derhâl yapmak ve neticesini geciktirmeksizin icra dairesine bildirmek zorundadır.
• Önceki hacizleri bildirme. Borçlunun maaşında önceden başka dosyaların haczi varsa bunu bir hafta içinde icra dairesine bildirmelidir.
• İşten ayrılışı bildirme. İşçi işten ayrılırsa bu durum da icra dairesine bildirilir.
• Yaptırım ağırdır. Geçerli sebep olmaksızın bu emirleri yerine getirmeyenler hakkında Cumhuriyet Savcılığınca doğrudan soruşturma başlatılır. Kesinti yapmayan işveren kesinti tutarından şahsen sorumlu olur; ayrıca yüzde yirmi tazminat ve disiplin sorumluluğu gündeme gelir.

Eksik kesinti de sorumluluk doğurur. İşverenin kanuni oranı aşması mümkün olmadığı gibi, oranın altında kesinti yapması da hukuki sorumluluğuna yol açar. Bu nedenle işveren ne “yardım olsun diye” az keser ne de fazlasını kesebilir.

Fazla kesinti yapılıyorsa ne yapmalısınız?

1. Bordronuzu ve icra dosyasını inceleyin. Hangi dosyadan, hangi tutar, hangi oran üzerinden kesiliyor?
2. Hesabı kontrol edin — kesinti geniş anlamda ücret üzerinden mi yapılmış, dörtte biri aşıyor mu, birden fazla dosya aynı anda mı kesiyor?
3. İcra mahkemesine şikâyet yoluna başvurun. Yasal sınırı aşan kesinti hukuka aykırıdır ve şikâyet yoluyla durdurulabilir; fazla kesilen tutarın iadesi istenebilir.
4. Bakmakla yükümlü olduğunuz kişiler varsa İş Kanunu m.35 kapsamındaki indirim için talepte bulunun.
5. Asgari ücret sınırının altına düşülüyorsa bunu ayrıca ileri sürün.

Toplanacak belgeler: ücret bordroları (kesinti öncesi ve sonrası), banka hesap dökümü, icra dosyası bilgileri ve haciz müzekkeresi, iş sözleşmesi, bakmakla yükümlü olunan kişilere ilişkin nüfus kaydı, varsa nafaka ilamı.