Toplu İşçi Çıkarma: Şartları ve Bildirim Yükümlülüğü (İş Kanunu m. 29)

Toplu işçi çıkarma, işverenin ekonomik, teknolojik, yapısal ve benzeri işletme/işyeri/işin gerekleri sonucu, bir aylık süre içinde belirli sayıda işçinin iş sözleşmesini geçerli nedenle (m. 17) feshetmesidir (İş Kanunu m. 29). Bu durumda işveren özel bir bildirim ve görüşme usulüne uymak zorundadır.

Toplu İşçi Çıkarma Nedir?

Toplu çıkarmadan söz edebilmek için fesihlerin m. 17 kapsamında (geçerli nedene dayalı, bildirimli/süreli fesih) yapılması gerekir. Çıkarmanın nedeni; ekonomik (genel veya sektörel kriz), teknolojik (sermaye yoğun teknolojiye geçiş), yapısal (işin daha az işçiyle yapılır hâle getirilmesi) veya benzeri işletme gerekleri olmalıdır. Bu nedenler dışındaki bir amaçla yapılan çıkarmalar m. 29 anlamında toplu çıkarma değildir.

İşçi Sayısı Eşikleri

Bir işyerindeki çıkarmanın toplu çıkarma sayılması için, o işyerinde en az 20 işçi çalışıyor olmalı ve çıkarılan işçi sayısı şu eşiklere ulaşmalıdır:

• İşyerinde 20 ile 100 işçi varsa, en az 10 işçi,
• 101 ile 300 işçi varsa, en az %10 oranında işçi,
• 301 ve daha fazla işçi varsa, en az 30 işçi.

Sayı tespitinde, işverenin tüm işletmesi değil, çıkarmanın yapıldığı her bir işyeri ayrı ayrı değerlendirilir. Bir aylık süre, ilk fesih tarihini izleyen günden başlayarak bir sonraki ayın aynı günüdür; bu süre içinde aynı veya farklı tarihlerde eşik sayıya ulaşılırsa toplu çıkarma vardır.

Hangi Fesihler Toplu Çıkarmaya Dâhil Değildir?

Sayının hesabında yalnızca m. 17 uyarınca yapılan fesihler dikkate alınır. Şu hâller toplu çıkarma kapsamı dışındadır:

• İşverenin m. 25 uyarınca haklı nedenle derhal feshi ve işçinin şahsından kaynaklanan fesihler,
• İşçinin m. 24 uyarınca haklı nedenle feshi,
• İkale (tarafların anlaşmasıyla sona erme) ve belirli süreli sözleşmenin süresinin dolması,
• Mevsim ve kampanya işlerinin niteliği gereği sona ermesi.

Bildirim Yükümlülüğü

İşveren, toplu işçi çıkarmak istediğinde bunu en az otuz gün önceden yazılı olarak üç mercie bildirir: işyeri sendika temsilcilerine, ilgili Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna (İŞKUR). Bildirimde; çıkarmanın sebepleri, etkilenecek işçi sayısı ve grupları ile işe son verme işlemlerinin hangi zaman diliminde gerçekleşeceği yer almak zorundadır. Bildirimde işçilerin isimleri yer almaz; yalnızca sayı ve gruplar belirtilir. İşyerinin bütünüyle kapatılması hâlinde sendika temsilcilerine bildirim yapılmaz; işveren yalnızca İl Müdürlüğü ile İŞKUR’a bildirir ve işyerinde ilan eder.

Sendika Görüşmesi ve Feshin Hüküm Doğurması

Bildirimden sonra işyeri sendika temsilcileri ile işveren arasında görüşme yapılır; bu görüşmede toplu çıkarmanın önlenmesi, çıkarılacak işçi sayısının azaltılması veya olumsuz etkilerin en aza indirilmesi ele alınır ve sonunda bir toplantı belgesi düzenlenir. Fesih bildirimleri, işverenin toplu çıkarma isteğini İl Müdürlüğüne bildirmesinden otuz gün sonra hüküm doğurur. İşveren, otuz günlük sürenin dolmasıyla işçilerin ihbar önellerini bekleyebilir veya ihbar tazminatını ödeyerek sözleşmeleri derhâl feshedebilir.

Feshin Son Çare Olması ve İşçinin Hakları

Toplu çıkarmada da feshin son çare (ultima ratio) olması ilkesi geçerlidir; işveren fesih gerekçesini objektif ve somut biçimde ortaya koymalı, feshin kaçınılmaz olduğunu ispatlamalıdır. Çıkarılan işçiler, koşulları varsa kıdem ve ihbar tazminatına hak kazanır. İşveren, toplu çıkarmanın kesinleşmesinden itibaren altı ay içinde aynı nitelikte iş için yeniden işçi alırsa, nitelikleri uygun olan eski işçileri tercihen işe çağırmak zorundadır. Ayrıca işveren, iş güvencesi (m. 18-21) hükümlerinin uygulanmasını engellemek amacıyla toplu çıkarma yoluna başvuramaz; güvence kapsamındaki işçi, geçerli neden bulunmadığını iddia ederek işe iade davası açabilir.

Usule (özellikle 30 günlük bildirime) aykırı toplu çıkarma yapan işverene, her işçi için idari para cezası uygulanır.

Sıkça Sorulan Sorular

Toplu işçi çıkarma nedir?

İşverenin ekonomik, teknolojik veya yapısal gerekler sonucu, bir aylık süre içinde m. 17 uyarınca belirli sayıda işçinin iş sözleşmesini feshetmesidir. Özel bildirim ve görüşme usulüne tabidir (İş Kanunu m. 29).

Kaç işçinin çıkarılması toplu çıkarma sayılır?

İşyerinde 20-100 işçi varsa en az 10, 101-300 işçi varsa en az %10, 301 ve üzeri işçi varsa en az 30 işçinin bir ay içinde çıkarılması toplu çıkarmadır. İşyerinde en az 20 işçi bulunmalıdır.

Hangi fesihler toplu çıkarma sayısına dâhil edilmez?

İşverenin m. 25 haklı feshi, işçinin m. 24 haklı feshi, ikale, belirli süreli sözleşmenin süre dolması ile mevsim/kampanya işlerinin bitmesi toplu çıkarma kapsamı dışındadır.

Toplu çıkarma kime bildirilir?

En az 30 gün önceden yazılı olarak işyeri sendika temsilcilerine, ilgili Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne ve İŞKUR’a bildirilir. Bildirimde sebep, sayı, gruplar ve zaman dilimi yer alır; işçi isimleri belirtilmez.

Toplu çıkarmada fesih ne zaman hüküm doğurur?

Fesih bildirimleri, işverenin toplu çıkarma isteğini İl Müdürlüğüne bildirmesinden 30 gün sonra hüküm doğurur. İşveren bu sürenin sonunda ihbar önelini bekler veya ihbar tazminatı ödeyerek derhâl feshedebilir.

İşten çıkarılan işçinin yeniden işe alınma önceliği var mı?

Evet. İşveren, toplu çıkarmanın kesinleşmesinden itibaren 6 ay içinde aynı nitelikte iş için yeniden işçi alırsa, nitelikleri uygun olan eski işçileri tercihen işe çağırmak zorundadır.