YEKA — Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (5346 m.8): Yarışma Usulü, Yerli Katkı ve Teminat

YEKA modeli, yenilenebilir enerjide klasik lisans başvurusundan tamamen farklı bir mantık kurar: yatırımcı bir saha bulup başvurmaz; Bakanlık sahayı belirler, ilan eder ve yarışmayla tahsis eder. Kazanan, en düşük fiyatı teklif edendir. Model, 5346 sayılı Kanun’un 8 inci maddesine dayanır ve 2 Mayıs 2024 tarihli 7501 sayılı Kanun’la önemli bir değişiklik geçirmiştir: yarışmaya ilişkin usul ve esaslar artık doğrudan yarışma şartnamesinde Bakanlıkça belirlenmektedir. Yükümlülüklerin yerine getirilmemesi hâlinde yaptırım nettir — teminat irat kaydedilir.

YEKA Nedir? Modelin Tersine Çevirdiği Mantık

Klasik üretim lisansı sürecinde inisiyatif yatırımcıdadır: sahayı bulur, ölçüm yapar, başvurur, kapasite tahsisi ister. YEKA modelinde bu akış terse döner.

18/5/2005 tarihli ve 5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun’un 8 inci maddesi uyarınca, elektrik enerjisi üretimine yönelik yenilenebilir enerji kaynak alanları ilgili kurum ve kuruluşların görüşü alınarak belirlenir, derecelendirilir, korunur ve kullanıma açılır. Yani sahayı devlet tanımlar; yatırımcı ise ilan edilen saha için yarışır.

Maddenin yönetmeliğe bıraktığı konular, modelin bütün iskeletini gösterir: YEKA’ların belirlenmesi, derecelendirilmesi, korunması ve kullanılması; bu alanları kullanacak tüzel kişilerde aranacak koşullar; TEİAŞ ve/veya ilgili dağıtım şirketi tarafından bağlantı ve sistem kullanımı hakkında görüş verilmesi ve kapasite tahsisi; yapılacak yarışma; YEKA tahsisi; teminat alınması; yükümlülüklerin yerine getirilmemesi hâlinde teminatın irat kaydedilmesi; ve yerli malı kullanım şartlı aksamın özellikleri. Uygulama, Bakanlıkça çıkarılan Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları Yönetmeliği ile yürütülür.

Modelin politika amacı iki yönlüdür: kapasiteyi rekabetçi fiyatla tahsis etmek ve yerli imalat ile teknoloji kazanımını yatırımın koşulu hâline getirmek.

Yarışma Usulü: Tavan Fiyat ve Açık Eksiltme

YEKA tahsisi bir ihale değil, kendine özgü bir yarışmadır; ancak mekaniği ihale hukukuna aşina olan için tanıdıktır.

Tavan fiyat. Kurulacak elektrik enerjisi üretim tesisleri için, 5346 sayılı Kanun’a ekli (I) ve (II) sayılı cetvellere göre hesaplanan fiyatlar toplamını geçmemek üzere, her bir yarışma için tavan fiyat belirlenir. Yani tavan keyfî değildir; kanunla belirlenmiş destek fiyatlarına bağlıdır.

Eksiltme esası. Yarışma, eksiltme esasına dayalıdır: tavan fiyattan aşağıya doğru teklif verilir ve kazanan en düşük fiyatı teklif edendir. Bu, klasik ihalelerdeki “ekonomik açıdan en avantajlı teklif” ölçütünden farklı, doğrudan fiyat odaklı bir yarıştır.

Açık eksiltme aşaması. Yönetmelik iki aşamalı bir yapı kurar: mali teklif zarflarındaki teklifler sıralanır ve belirlenen en düşük azami beş mali teklif sahibi arasında açık eksiltme esasına dayalı yarışma yapılır. Yani ilk turda ilk beşe girmek, ikinci turda ise açık eksiltmede dayanmak gerekir.

2024 değişikliği: usul artık şartnamede

Bu başlık, konuyu güncelleyen gelişmedir. Maddenin ikinci ve üçüncü cümleleri 2/5/2024 tarihli ve 7501 sayılı Kanun’un 7 nci maddesiyle değiştirilmiştir. Yürürlükteki metne göre:

• “Yarışmaya ilişkin usul ve esaslar ilgili yarışma şartnamesinde Bakanlık tarafından belirlenir.”
• “Yarışma sonucunda oluşan fiyat ve/veya bedel, yarışma şartnamesinde belirlenecek süre boyunca YEK Destekleme Mekanizması kapsamında değerlendirilir.”

Değişikliğin iki sonucu vardır. Birincisi, yarışma kurallarının belirlenmesinde ağırlık merkezi kanundan şartnameye kaymıştır; bu, yarışmadan yarışmaya farklılaşan esneklik sağlar ama aynı zamanda her yarışmanın kendi şartnamesinin baştan sona okunmasını zorunlu kılar. İkincisi, önceki metinde yalnızca “en düşük fiyat” ifadesi yer alırken yeni metin “fiyat ve/veya bedel” demektedir; yarışmanın konusu salt birim fiyattan ibaret olmayabilir.

Pratik uyarı: 2024 öncesi yarışmaları anlatan kaynaklardaki usul tarifleri, sonraki yarışmalar için doğrudan geçerli kabul edilemez. Dayanak her zaman ilgili yarışmanın şartnamesidir.

Yerli Katkı Şartı

YEKA modelinin ayırt edici unsuru, yerli imalat koşuludur. 5346 sayılı Kanun’un 8 inci maddesi, yerli malı kullanım şartlı aksamın özelliklerinin yönetmelikle düzenleneceğini açıkça öngörür. Yarışma şartnamelerinde bu koşul, kullanılacak aksamın belirli oranda yurt içinde imal edilmesi ve çoğu zaman üretim tesisi kurulması yükümlülüğü biçiminde somutlaşır.

Bu koşulun kanuni arka planı, Kanun’un 6/B maddesindeki yerli katkı ilavesi rejimidir. Maddeye göre lisans sahibi tüzel kişilerin, 31/12/2015 tarihinden önce işletmeye giren üretim tesislerinde kullanılan mekanik ve/veya elektro-mekanik aksamın yurt içinde imal edilmiş olması hâlinde, bu tesislerde üretilerek iletim veya dağıtım sistemine verilen elektrik enerjisi için (I) sayılı Cetveldeki fiyatlara, üretim tesisinin işletmeye giriş tarihinden itibaren beş yıl süreyle (II) sayılı Cetveldeki fiyatlar ilave edilir. 31/12/2015 tarihinden sonra işletmeye girecek YEK Belgeli tesisler için yerli katkı ilavesine ilişkin usul ve esaslar ayrıca belirlenir.

Yerli katkı yükümlülüğünün ihlali, YEKA sözleşmesi bakımından doğrudan teminatın irat kaydedilmesi sonucunu doğurabilecek nitelikte bir aykırılıktır. Bu nedenle tedarik zinciri sözleşmelerinin, yerli katkı taahhüdünü alt yüklenicilere aktaran ve rücu imkânı sağlayan kayıtlar içermesi gerekir.

Destek Fiyatı ve YEKDEM İlişkisi

Yarışma sonucunda oluşan fiyat, şartnamede belirlenecek süre boyunca YEK Destekleme Mekanizması (YEKDEM) kapsamında değerlendirilir. YEKA’nın cazibesi de riski de buradadır: yatırımcı, uzun vadeli ve öngörülebilir bir alım garantisi elde eder; ancak fiyatı yarışmada kendisi düşürdüğü için marjı baştan sabitlemiş olur.

Genel YEKDEM rejiminde ise ayrı bir takvim işler. Kanun’un ilgili maddesi (Değişik: 25/11/2020-7257/13) uyarınca, Kanun’un yürürlüğe girdiği 18/5/2005 tarihinden 31/12/2020 tarihine kadar işletmeye girmiş veya girecek olan YEKDEM’e tabi üretim lisansı sahipleri için (I) sayılı Cetveldeki fiyatlar on yıl süreyle uygulanır. 31/12/2020 tarihinden sonra işletmeye girecek YEK Belgeli üretim tesisleri için uygulanacak fiyat ve süreler ise, Cetveldeki fiyatları geçmemek üzere Cumhurbaşkanı tarafından belirlenir.

Bu ikili yapı, aynı teknolojiye sahip iki tesisin yalnızca işletmeye giriş tarihi nedeniyle tamamen farklı gelir rejimine tabi olması sonucunu doğurur. Fizibilite ve finansman sözleşmelerinde bu tarihin gecikmesi, doğrudan gelir riskidir. Lisans süreçlerinin bütünü için: Elektrik Piyasasında Lisans Türleri.

YEKA Sahasının Korunması: İdareye Getirilen Sınır

Yönetmelik, YEKA ilan edilen alanlar bakımından yalnızca yatırımcıya değil, idareye de yükümlülük getirir. Bu, uygulamada az bilinen ama uyuşmazlıkta güçlü bir dayanaktır.

• Yenilenebilir enerji kaynağının karakteristik değerlerini değiştirebilecek her türlü proje ve planın hazırlık safhasında ilgili Genel Müdürlüğün görüşünün alınması zorunludur. Örneğin bir YEKA sahasının rüzgâr veya güneş potansiyelini etkileyecek imar planı veya yapılaşma projesi, bu görüş alınmadan ilerletilemez.
• YEKA’da, ulusal güvenlik ile ilgili hâller dışında, bu kaynaktan yararlanmayı engelleyici nitelikte işlem tesis edilemez. Bu hüküm, saha üzerinde sonradan tesis edilen ve üretimi fiilen imkânsızlaştıran idari işlemlere karşı doğrudan bir hukuka aykırılık gerekçesi üretir.
• Buna karşılık, YEKA olarak ilan edilen alanların korunmasına yönelik olarak alanın ekolojik, fiziki ve teknik özelliklerine göre ek tedbirler talep edilebilir.

Yatırımcı açısından pratik sonuç şudur: saha üzerinde üretimi engelleyen bir idari işlemle karşılaşıldığında, iptal davasının gerekçesi yalnızca genel idare hukuku ilkeleri değil, bu özel yasaklayıcı hükümdür. İdari başvuru ve dava yolu için: EPDK Kararlarına Karşı Dava.

Teminat Rejimi ve Yaptırım

Kanun, teminat alınmasını ve yükümlülüklerin yerine getirilmemesi hâlinde teminatın irat kaydedilmesini açıkça yönetmeliğe bırakmıştır. YEKA sürecinde teminat, yarışmaya katılım aşamasından işletmeye alma aşamasına kadar farklı biçimlerde alınır.

İrat kaydı, idari bir yaptırım olmaktan öte projenin ekonomisini bozan bir sonuçtur. Uyuşmazlıkta savunma kurulurken şu noktalar incelenmelidir:

• Yükümlülüğün kaynağı. İhlal edildiği ileri sürülen yükümlülük kanunda, yönetmelikte mi yoksa yalnızca şartnamede mi düzenlenmiş? Şartname hükmünün kanuni dayanağı var mı?
• Ölçülülük. Kısmi bir gecikme veya kısmi ifa hâlinde teminatın tamamının irat kaydedilmesi ölçülü mü?
• Mücbir sebep ve idareden kaynaklanan gecikmeler. Bağlantı, kamulaştırma veya izin süreçlerindeki idari gecikmeler süre hesabına yansıtılmış mı?
• Usul. İrat kaydı kararı gerekçeli mi, tebliğ usulüne uyulmuş mu?

Yatırımcı İçin Kontrol Listesi

• İlgili yarışmanın şartnamesi baştan sona okundu mu? 2024 değişikliğinden sonra usul ve esasların kaynağı şartnamedir.
• Tavan fiyat, (I) ve (II) sayılı cetvellere göre hesaplanan toplamı aşmıyor mu?
• İlk beşe girme ve açık eksiltme aşaması için fiyat stratejisi kurgulandı mı?
• Yerli katkı yükümlülüğünün kapsamı — hangi aksam, hangi oran, hangi belgelendirme — net mi?
• Yerli katkı taahhüdü tedarik sözleşmelerine aktarıldı ve rücu imkânı sağlandı mı?
• Tesisin planlanan işletmeye giriş tarihi, uygulanacak destek fiyatı rejimini nasıl etkiliyor?
• Teminat türleri, tutarları ve irat kaydı hâlleri şartnamede net biçimde belirlenmiş mi?
• İdari gecikmelerin süre uzatımına yol açacağına dair kayıt var mı?
• Saha üzerinde üretimi engelleyici bir işlem tesis edilirse, Yönetmelikteki yasaklayıcı hükme dayanılabileceği biliniyor mu?
• Bağlantı ve sistem kullanımı görüşü ile kapasite tahsisi süreçleri takvime bağlandı mı?

Sık Sorulan Sorular

YEKA nedir?

YEKA, 5346 sayılı Kanun’un 8 inci maddesi uyarınca elektrik enerjisi üretimine yönelik olarak ilgili kurum ve kuruluşların görüşü alınarak belirlenen, derecelendirilen ve korunan yenilenebilir enerji kaynak alanıdır. Bu alanlar yatırımcı başvurusuyla değil, Bakanlıkça belirlenip yarışmayla tahsis edilir.

YEKA tahsisi nasıl yapılır?

Tahsis, eksiltme esasına dayalı yarışmayla yapılır. Her bir yarışma için, 5346 sayılı Kanun’a ekli (I) ve (II) sayılı cetvellere göre hesaplanan fiyatlar toplamını geçmemek üzere tavan fiyat belirlenir. Mali teklif zarflarındaki teklifler sıralanır ve en düşük azami beş mali teklif sahibi arasında açık eksiltme esasına dayalı yarışma yapılır.

2024’te ne değişti?

5346 sayılı Kanun’un 8 inci maddesinin ikinci ve üçüncü cümleleri 2/5/2024 tarihli ve 7501 sayılı Kanun’un 7 nci maddesiyle değiştirilmiştir. Yürürlükteki metne göre yarışmaya ilişkin usul ve esaslar ilgili yarışma şartnamesinde Bakanlık tarafından belirlenir ve yarışma sonucunda oluşan fiyat ve/veya bedel, şartnamede belirlenecek süre boyunca YEK Destekleme Mekanizması kapsamında değerlendirilir.

Yerli katkı şartı nedir?

5346 sayılı Kanun’un 8 inci maddesi, yerli malı kullanım şartlı aksamın özelliklerinin yönetmelikle düzenleneceğini öngörür. Kanun’un 6/B maddesinde ise mekanik ve elektro-mekanik aksamın yurt içinde imal edilmiş olması hâlinde (I) sayılı Cetveldeki fiyatlara, işletmeye giriş tarihinden itibaren beş yıl süreyle (II) sayılı Cetveldeki fiyatların ilave edileceği düzenlenmiştir.

Yükümlülük ihlalinde ne olur?

5346 sayılı Kanun’un 8 inci maddesi, teminat alınması ile yükümlülüklerin yerine getirilmemesi hâlinde teminatın irat kaydedilmesine ilişkin usul ve esasların yönetmelikle düzenleneceğini öngörür. İrat kaydı kararına karşı, yükümlülüğün kaynağı, ölçülülük, mücbir sebep ve usul yönlerinden savunma geliştirilebilir.

Destek fiyatı ne kadar süre uygulanır?

YEKA bakımından süre, yarışma şartnamesinde belirlenir. Genel YEKDEM rejiminde ise 18/5/2005 ile 31/12/2020 arasında işletmeye girmiş veya girecek olan YEKDEM’e tabi üretim lisansı sahipleri için (I) sayılı Cetveldeki fiyatlar on yıl süreyle uygulanır; 31/12/2020 sonrasında işletmeye girecek YEK Belgeli tesisler için fiyat ve süreler, Cetveldeki fiyatları geçmemek üzere Cumhurbaşkanı tarafından belirlenir.

YEKA sahasında idare istediği işlemi yapabilir mi?

Hayır. Yönetmelik uyarınca YEKA’da, ulusal güvenlik ile ilgili hâller dışında bu kaynaktan yararlanmayı engelleyici nitelikte işlem tesis edilemez. Ayrıca kaynağın karakteristik değerlerini değiştirebilecek proje ve planların hazırlık safhasında ilgili Genel Müdürlüğün görüşünün alınması zorunludur.

YEKA yarışması bir kamu ihalesi midir?

YEKA tahsisi, 5346 sayılı Kanun ve YEKA Yönetmeliği çerçevesinde yürütülen kendine özgü bir yarışmadır. Usul ve esaslar, 2024 değişikliğinden sonra ilgili yarışma şartnamesinde Bakanlık tarafından belirlenmektedir; bu nedenle her yarışmanın kendi şartnamesi esas alınmalıdır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, ayrıntılı değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.